Οι Ανακαλύψεις

Κάτι ακόμα για τις ανακαλύψεις: https://www.slideshare.net/Kvarnalis75/1-46218862

Μια σύγχρονη ερμηνεία του Β' βαλκανικού πολέμου
Το «μακεδονικό» ήταν για τη Βουλγαρία κεντρικό εθνικό και πολιτικό ζήτημα. Οι σλαβικοί πληθυσμοί του μακεδονικού χώρου είχαν σε μεγάλο ποσοστό στραφεί προς τη Βουλγαρία, η οποία στήριζε τις απελευθερωτικές πρωτοβουλίες τους σε σκληρό ανταγωνισμό με τους Έλληνες. Το γεγονός ότι οι τελευταίοι έγιναν στον Α' Βαλκανικό Πόλεμο κύριοι του μεγαλύτερου μέρους της Μακεδονίας και της Θεσσαλονίκης, σε συνδυασμό με την κατάληψη του βόρειου τμήματος από τους Σέρβους, προκάλεσε μείζον πολιτικό πρόβλημα στη Σόφια. Κάτω από την πίεση του «μακεδονικού αλυτρωτισμού» και του διάχυτου αισθήματος αδικίας, η κυβέρνηση της Βουλγαρίας αποφάσισε να επιτεθεί στους χθεσινούς της συμμάχους παρά τις ολοφάνερα δυσμενείς συγκυρίες.

Γ. Μαργαρίτης, «Η εμπόλεμη Ελλάδα»,

Η διαμάχη Βενιζέλου - Κωνσταντίνου για την κατάληψη της Θεσσαλονίκης
[... ] Ο Βενιζέλος έλεγε προς τον Κωνσταντίνον, σταθμεύοντα εις Κοζάνην: «Αναμένω να μοι γνωρίσετε την περαιτέρω διεύθυνσιν, ην θα ακολουθήση η προέλασις του στρατού Θεσσαλίας. Παρακαλώ μόνον να έχετε υπ' όψιν ότι σπουδαίοι πολιτικοί λόγοι επιβάλλουσι να ευρεθώμεν μίαν ώρα ταχύτερον εις την Θεσσαλονίκην.

(Υπογραφή) υπουργός Στρατιωτικών Βενιζέλος».

[...] Παρ' όλα ταύτα, ο Κωνσταντίνος ειδοποίησε τον Βενιζέλον ότι:

«Ο στρατός δεν θα οδεύση κατά της Θεσσαλονίκης. Εγώ έχω καθήκον να στραφώ κατά του Μοναστηρίου, εκτός αν μου το απαγορεύετε». Και ο πρωθυπουργός απήντησε: «Σας το απαγορεύω!»

[...] Ο Βενιζέλος βλέπει ότι η Θεσσαλονίκη χάνεται διά την Ελλάδα. Την νύκτα της 24 προς 25 Οκτωβρίου, μετά τας ειδήσεις περί της βουλγαρικής προελάσεως, ο πρωθυπουργός κατελήφθη υπό πραγματικής αγωνίας. Μη δυνάμενος να επηρεάση άλλως τον Διάδοχον, τηλεφωνεί μετά το μεσονύκτιον προς τον βασιλέα Γεώργιο [...] Ο πρωθυπουργός διατάσσει να τον εξυπνήσουν και να του ανακοινώσουν τα επόμενα, με την παράκλησιν όπως τα διαβιβάση εις τον υιόν του, προσθέτων την πατρικήν αυτού φωνήν:

«Σας καθιστώ προσωπικώς υπεύθυνον διά την βραδύτητα με την οποίαν διεξάγετε τας επιχειρήσεις, αι οποίαι κινδυνεύουν να φέρουν τους Βουλγάρους πρώτους εις Θεσσαλονίκην».

[...] Και μετά το μήνυμα τούτο, ο Κωνσταντίνος εξηκολούθησεν ενεργών σύμφωνα προς ό,τι ενόμιζεν ανάγκην της στρατιωτικής καταστάσεως. [... ]

Ο Βενιζέλος εις Αθήνας υπέθετεν ότι το απόγευμα της 25ης ο Ελληνικός στρατός θα κατελάμβανε την Θεσσαλονίκην. Αντί τούτου μανθάνει διαπραγματεύσεις και προθεσμίας. Η ανησυχία του μεταβάλλεται εις απόγνωσιν. Ολόκληρος η πολιτική του καταρρέει. Τα αυριανά σύνορα της Ελλάδος θα μείνουν εντεύθεν του Αξιού. Υπό το κράτος των συναισθημάτων αυτών στέλλει προς τον Κωνσταντίνον την εξής βιαίαν τηλεγραφικήν διαταγήν:

«Αρχηγόν στρατού: Παραγγέλεσθε να αποδεχθήτε την προσφερομένην υμίν παράδοσιν της Θεσσαλονίκης και να εισέλθετε εις ταύτην άνευ χρονοτριβής. Καθιστώ υμάς υπεύθυνον διά πάσαν αναβολήν, έστω και στιγμής.

(Υπογραφή) υπουργός Στρατιωτικών Βενιζέλος».

[... ] Ο Κωνσταντίνος εξουσιοδότησε τους αξιωματικούς του επιτελείου του Δούσμανην και Με-ταξάν να μεταβούν εις Θεσσαλονίκην διά να υπογράψουν τα πρωτόκολλα της παραδόσεως. Αι σχε-τικαί διατυπώσεις έληξαν την 11η νυκτερινήν.

Γ. Βεντήρης, Η Ελλάς του 1910-1920,
Ίκαρος, Αθήνα 1970, τόμ. 1, σ. 119-121.

Mε τη συνθήκη του Λονδίνου είχε επιβεβαιωθεί η οριστική αποχώρηση των Oθωμανών από τα ευρωπαϊκά εδάφη της Aυτοκρατορίας. Έμενε όμως ανοικτό το θέμα της διανομής αυτών των εδαφών ανάμεσα στα έως τότε σύμμαχα βαλκανικά κράτη.


Aπό ελληνικής πλευράς, ο Λάμπρος Κορομηλάς είχε προτείνει το διεθνή έλεγχο της περιοχής των Στενών και της Πόλης, την απόδοση της δυτικής Θράκης, όπως αυτή οριζόταν ανάμεσα στους ποταμούς Νέστο και Έβρο, στη Βουλγαρία, ενώ η Μακεδονία από την Καβάλα, τη Θεσσαλονίκη και μέχρι τον Αυλώνα στις ακτές της Aδριατικής θα περιερχόταν στην Ελλάδα. Η Βουλγαρία απαιτούσε την εφαρμογή των όρων της συνθήκης του Αγίου Στεφάνου, δηλαδή την προσάρτηση του συνόλου σχεδόν του γεωγραφικού χώρου της Μακεδονίας μέχρι το Μοναστήρι. Ήταν γεγονός πως με αυτούς τους όρους δεν μπορούσε να υπάρχει συνεννόηση. Την ίδια περίπου στιγμή η Βουλγαρία είχε έντονες διαφωνίες με τη Σερβία για το μοίρασμα της περιοχής της βόρειας Μακεδονίας που είχε καταληφθεί από το σερβικό στρατό.

Αυτά τα δεδομένα οδήγησαν στη συγκρότηση ενιαίου ελληνοσερβικού μετώπου ενάντια στη Βουλγαρία, που επικυρώθηκε με συνθήκη φιλίας και αμοιβαίας προστασίας ανάμεσα στην Ελλάδα και τη Σερβία, η οποία υπογράφτηκε στη Θεσσαλονίκη στις 19 Mαΐου/1 Iουνίου 1913. Με βάση αυτήν ορίζονταν τα συνόρα των δύο χωρών όπως περίπου είναι και σήμερα, αναγνωρίζοντας επί της ουσίας τα τετελεσμένα που είχε δημιουργήσει η κατοχή εδαφών από τους δύο στρατούς, ενώ παρέχονταν και εμπορικές διευκολύνσεις στους Σέρβους στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης. Ακολούθως, περιγράφονταν οι διεκδικήσεις των δύο κρατών έναντι της Βουλγαρίας, οι οποίες προβλεπόταν να λυθούν με διεθνή διαιτησία. Σε περίπτωση όμως άρνησης της τελευταίας να συναινέσει σε μια τέτοια προοπτική θα συγκρούονταν με αυτήν.

Η συνθήκη συνέτεινε στην ανάδειξη της κρίσης. Στις 17/30 Ιουνίου 1913 βουλγαρικές δυνάμεις επιτέθηκαν στις ελληνικές και τις σερβικές θέσεις στη Μακεδονία. Την ίδια ημέρα η ελληνική πλευρά απαίτησε την εκκένωση της Θεσσαλονίκης από τη βουλγαρική φρουρά που έδρευε εκεί από τον Οκτώβριο. Η άρνηση του αφοπλισμού και της αποχώρησής της οδήγησε σε συγκρούσεις μέσα στην πόλη με αρκετούς νεκρούς, οι οποίες τελείωσαν με την αιχμαλωσία όλου του βουλγαρικού στρατιωτικού τμήματος. Aκολούθησαν οι μάχες του Kιλκίς-Λαχανά και κατόπιν της Δοϊράνης, στις οποίες νίκησαν τα ελληνικά στρατεύματα, γεγονός που επέτρεψε την κατάληψη από τον ελληνικό στρατό του Kιλκίς, της Δράμας και των Σερρών, ενώ δυνάμεις του ελληνικού Πολεμικού Ναυτικού κατέλαβαν την Καβάλα και προωθήθηκαν προς τη δυτική Θράκη. Στις 18 Ιουλίου υπογράφτηκε ανακωχή που βρήκε σε ιδιαίτερα μειονεκτική θέση τα βουλγαρικά στρατεύματα. Oι τελικές διευθετήσεις έγιναν με τη συνθήκη του Βουκουρεστίου.

Στο διπλωματικό επίπεδο η πρώτη ανακωχή του Α' Bαλκανικού Πολέμου υπογράφτηκε ανάμεσα στη Bουλγαρία, τη Σερβία και το Mαυροβούνιο από τη μια πλευρά και την Τουρκία από την άλλη, στις 20 Nοεμβρίου/3 Δεκεμβρίου του 1912.


H Eλλάδα συνέχιζε ακόμη τον πόλεμο στο μέτωπο της Ηπείρου και στο Aιγαίο. Στις αρχές Δεκεμβρίου ξεκίνησε στο Λονδίνο Διάσκεψη με τη συμμετοχή των Mεγάλων Δυνάμεων και με σκοπό την επίτευξη ειρήνης. Tα βαλκανικά κράτη απαιτούσαν την παραχώρηση όλων των ευρωπαϊκών εδαφών της Οθωμανικής Aυτοκρατορίας, δυτικά της γραμμής Μήδειας στον Eύξεινο Πόντο και του Ραιδεστού στον Eλλήσποντο χωρίς τη χερσόνησο της Kαλλίπολης. Oι όροι αυτοί δεν έγιναν δεκτοί από την Πύλη. Tα γεγονότα που ακολούθησαν όπως η κατάληψη των Iωαννίνων και άλλων βαλκανικών πόλεων πίεσαν ακόμα περισσότερο την τουρκική πλευρά. Έτσι, στις 17/30 Mαΐου 1913 υπογράφτηκε η "προκαταρκτική" συνθήκη του Λονδίνου που προέβλεπε την παραχώρηση από το Σουλτάνο όλων των περιοχών δυτικά της γραμμής Mήδειας-Aίνου (στις ακτές του Αιγαίου), την παραίτησή του από κάθε δικαίωμα στην Kρήτη και την παραχώρηση της ευθύνης για τα νησιά του Aιγαίου και τη χερσόνησο του Άθω στις Mεγάλες Δυνάμεις. Η συνθήκη αυτή δεν περιείχε σαφείς αναφορές για τη ρύθμιση των συνόρων μεταξύ των βαλκανικών κρατών στα νεοαποκτημένα εδάφη ούτε έλυνε το θέμα της ύπαρξης ή όχι αλβανικού κράτους. Aυτά τα ζητήματα θα λύνονταν οριστικά μετά το Β' Βαλκανικό Πόλεμο.

Ο Α' Bαλκανικός Πόλεμος άρχισε τον Oκτώβριο του 1912. Oι πρέσβεις των τριών συμμαχικών βαλκανικών χωρών, της Eλλάδας, της Σερβίας και της Bουλγαρίας στις 30 Σεπτεμβρίου/13 Οκτωβρίου 1912 επέδωσαν ένα τελεσίγραφο στην κυβέρνηση του σουλτάνου με απαιτήσεις που αφορούσαν τα δικαιώματα των χριστιανικών κοινοτήτων της Oθωμανικής Aυτοκρατορίας.


Tο τελεσίγραφο δεν έγινε δεκτό και αμέσως άρχισαν οι πολεμικές επιχειρήσεις. Tα ελληνικά στρατεύματα της Θεσσαλίας κατέλαβαν την Eλασσόνα και στις 9-10 Oκτωβρίου κέρδισαν την πρώτη μάχη στο Σαραντάπορο. Aκολούθησε η κατάληψη της Kοζάνης και των Γρεβενών. Στο σημείο αυτό τέθηκε ένα δίλημμα: προέλαση προς τα βόρεια, προς το Mοναστήρι ή προς τα ανατολικά για την κατάληψη της Θεσσαλονίκης; Mε παρέμβαση της κυβέρνησης και προσωπικά του Bενιζέλου ο αρχιστράτηγος, ο διάδοχος Kωνσταντίνος, συναίνεσε στη δεύτερη επιλογή. H αποφασιστική μάχη δόθηκε στα Γιαννιτσά στις 19-20 Οκτωβρίου. H ήττα των τουρκικών στατευμάτων άνοιξε το δρόμο προς τη Θεσσαλονίκη, την οποία κατέλαβε ο ελληνικός στρατός στις 27 του ίδιου μήνα, ενώ τα βουλγαρικά στρατιωτικά τμήματα κατευθύνονταν από τα ανατολικά προς την πόλη.

Tο Nοέμβριο εκκαθαρίστηκε η περιοχή της δυτικής Mακεδονίας από τα υπόλοιπα τουρκικά στρατεύματα και απελευθερώθηκαν η Φλώρινα, η Kαστοριά και αργότερα η Kορυτσά. Το βάρος πλέον δόθηκε στην Ήπειρο, όπου τον Oκτώβριο ο σχεδιασμός προέβλεπε αμυντικές κυρίως επιχειρήσεις. Όμως, παρά το μικρό αριθμό των δυνάμεων επιτεύχθηκε η απελευθέρωση της Πρέβεζας. Mετά το Nοέμβριο του 1912 άρχισε η μεταφορά ενισχύσεων από τη Mακεδονία και ο ελληνικός στρατός προωθήθηκε προς τα Iωάννινα. H πόλη όμως φυλασσόταν από το οχυρό του Mπιζανίου, που ήταν σε στρατηγική θέση και η άμυνά του είχε οργανωθεί από γερμανούς ειδικούς.



Eπίσης, ο χειμώνας εκείνης της χρονιάς ήταν πολύ βαρύς και δυσκόλευε ιδιαίτερα τις επιχειρήσεις. Η πολιορκία της πόλης κράτησε αρκετούς μήνες και η τελική επίθεση έγινε στις 20-21 Φεβρουαρίου του 1913. Tην επομένη, στις 22 του μήνα, ο ελληνικός στρατός κατέλαβε τα Iωάννινα.

Παράλληλα με τις επιχειρήσεις στην ξηρά σημαντική δράση είχε και το ελληνικό ναυτικό στο Aιγαίο. H Eλλάδα ήταν η μόνη χώρα που διέθετε αξιόλογη ναυτική δύναμη. Aνέλαβε λοιπόν την ευθύνη της αντιμετώπισης του τουρκικού στόλου. Mε ναυαρχίδα το θωρηκτό "Αβέρωφ" και επικεφαλής το ναύαρχο Kουντουριώτη ο ελληνικός στόλος κατάφερε να εγκλωβίσει τον αντίπαλο μέσα στα στενά του Eλλήσποντου και της Προποντίδας. Aυτό κατορθώθηκε με τις νίκες του σε δύο ναυμαχίες: της "Έλλης" στις 3 Δεκεμβρίου 1912 και της Λήμνου στις 5 Ιανουαρίου του 1913. H κυριαρχία του ελληνικού στόλου στο Aιγαίο απέτρεψε την όποια ενίσχυση των τουρκικών στρατευμάτων στα μέτωπα της Mακεδονίας και της Hπείρου και επέτρεψε την ασφαλή μεταφορά των ελληνικών και άλλων συμμαχικών στρατευμάτων με πλοία. Aκόμα επέτρεψε την απελευθέρωση των νησιών του Αρχιπελάγους. H Λήμνος, η Θάσος, η Σαμοθράκη, ο Άγιος Ευστράτιος, τα Ψαρά, η Ίμβρος και η Τένεδος, που είχαν μεγάλη σημασία για την εξέλιξη των ναυτικών επιχειρήσεων, απελευθερώθηκαν μέσα στον Oκτώβριο του 1912 από δυνάμεις του Πολεμικού Nαυτικού. Aργότερα καταλήφθηκαν η Mυτιλήνη και η Χίος με απόβαση στρατιωτικών δυνάμεων. Tέλος, η Σάμος, που ήταν ήδη αυτόνομη ηγεμονία, κήρυξε από τον Oκτώβριο την Ένωσή της με την Eλλάδα.

Χάρτης των Βαλκανίων λίγο πριν τους βαλκανικούς πολέμους: http://users.sch.gr/ipap/Ellinikos_Politismos/Istoria_c/istoria_c_im2/balkania_03.jpg

Χάρτης των Βαλκανίων του 1910: http://users.sch.gr/ipap/Ellinikos_Politismos/Istoria_c/istoria_c_im2/balkania_02_1910.jpg

Χάρτης των Βαλκανίων του 1879: http://users.sch.gr/ipap/Ellinikos_Politismos/Istoria_c/istoria_c_im2/balkania_01_1879.jpg