Μάθημα : ΔΡΑΜΑΤΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ: ΕΥΡΙΠΙΔΗ ΕΛΕΝΗ

Β΄Επεισόδιο, 1η σκηνή: Συνάντηση Μενέλαου – Ελένης, στ. 576-658
Ενότητες
● Επανεμφάνιση Χορού: χαρούμενος για τις καλές ειδήσεις από τη Θεονόη.

● Μονόλογος Ελένης: χαρά, αγωνία, πρώτη επαφή με το Μενέλαο.

● Διάλογος Ελένης – Μενέλαου: έκπληξη για ομοιότητα, αναγνώριση από την πλευρά της Ελένης, άρνηση Μενέλαου, δυστυχία Ελένης.

Δραματική οικονομία και παράλειψη Ελ. να ρωτήσει τη Θεονόη για την τύχη του Μενέλαου στο μέλλον.
Η παράλειψη να ρωτήσει η Ελένη τη Θεονόη για την τωρινή κατάσταση του Μενέλαου και αν θα σωθεί για να καταφέρει να την πάρει μαζί του στην πατρίδα, δικαιολογείται από την μεγάλη της χαρά που έμαθε ότι είναι ζωντανός και δεν ισχύουν οι πληροφορίες που της έδωσε ο Τεύκρος. Από την άλλη καταλαβαίνουμε ότι είναι μια συνειδητή επιλογή του ποιητή, για να κρατήσει αμείωτο το ενδιαφέρον των θεατών, να εντείνει το φόβο τους και να κορυφώσει την αγωνία της τραγικής ηρωίδας. Ακόμα, αυτό το τέχνασμα εξυπηρετεί τη δραματική οικονομία του έργου, καθώς προοικονομείται ότι στη συνέχεια του έργου θα υπάρξουν εμπόδια, επιπλοκές και περιπέτειες και έτσι δημιουργείται μια κατάσταση προσμονής για το αναπάντεχο.

Επιβράδυνση αναγνώρισης
Δραματική επιβράδυνση είναι η τεχνική κατά την οποία ο ποιητής πριν τη λύση του δράματος παρεμβάλλει εμπόδια, ώστε να προκαλέσει αγωνία και να αυξήσει το ενδιαφέρον των θεατών. Τώρα λοιπόν, ενώ όλοι περιμένουν να γίνει η αναγνώριση από την πλευρά και των δύο ηρώων, ωστόσο μόνο η Ελένη αναγνωρίζει το Μενέλαο, παρά την άθλια εμφάνισή του. Ο Μεν. αντίθετα, προτιμά την πλάνη και τα φαινόμενα και δεν αποδέχεται την αλήθεια. Ετοιμάζεται να αναχωρήσει από τη σκηνή και να αφήσει μόνη και δυστυχισμένη την Ελένη. Έτσι, η αναγνώριση κινδυνεύει να μην πραγματοποιηθεί.

Αντίθεση είναι (σώμα) – φαίνεσθαι (όνομα): βασικό μοτίβο του έργου. Πώς επηρεάζει τη διαδικασία της αναγνώρισης Ελένης – Μενέλαου.
Όταν οι δύο σύζυγοι συναντιούνται αιφνιδιάζονται, καθώς φαίνονται να είναι άγνωστοι μεταξύ τους: η Ελ. νομίζει ότι ο ρακένδυτος άνδρας που αντικρίζει είναι σταλμένος από το Θεοκλύμενο, ενώ ο Μεν. αρνείται να πιστέψει ότι η γυναίκα που βλέπει είναι η Ελένη. Η διαδικασία της αναγνώρισης για λίγο σταματά, καθώς δημιουργείται ένα τεχνητό αδιέξοδο. Και οι δύο ήρωες μένουν προσκολλημένοι σ’ αυτό που βλέπουν (φαίνεσθαι).

Αργότερα, όταν η Ελ. έχει φτάσει στην αναγνώριση και τον έχει ενημερώσει για το είδωλο, ο Μεν. συνεχίζει να αρνείται ότι έχει απέναντί του τη σύζυγό του. Δεν μπορεί να αποδεχτεί ότι έπεσε θύμα της μοίρας ούτε ότι ήταν μάταιοι όλοι οι κόποι του τόσα χρόνια στον πόλεμο της Τροίας. Δύο είναι οι αλήθειες στις οποίες πιστεύει ο Μεν., το είδωλο της Ελ. που κρύβει στη σπηλιά αλλά και η πιο συγκλονιστική αλήθεια, ο Τρωικός πόλεμος (της Τροίας τους μόχθους πιστεύω, όχι εσένα).

Τι γνωρίζει η Ελένη και διευκολύνεται η αναγνώριση
● Ο Μενέλαος είναι ζωντανός, όπως έμαθε από τη Θεονόη.

● Βρίσκεται ναυαγός στο νησί.

● Πολύ γρήγορα θα συναντηθούν.

● Η εμφάνισή του, λογικά, θα είναι αυτή ενός ναυαγού.

και τι δε γνωρίζει και την εμποδίζει να αναγνωρίσει το Μενέλαο.
● Η άθλια εμφάνιση του Μενέλαου που μοιάζει με ζητιάνου.

● Η καχυποψία της εξαιτίας της πίεσης που της ασκεί ο Θεοκλύμενος, την κάνει να πιστεύει ότι ο Μενέλαος είναι άνθρωπος του βασιλιά.

Ψυχολογικές μεταπτώσεις της Ελένης
590-591, 596: χαρά, ανακούφιση, ικανοποίηση που ο Μενέλαος είναι ζωντανός.

591-594: συμπόνια για τα βάσανα του Μενέλαου.

600-601: λαχτάρα να συναντήσει τον άντρα της.

602-606: φόβος, καχυποψία για τον ξένο που βλέπει να την πλησιάζει.

626: έκπληξη για την ομοιότητα και αγαλλίαση που αναγνωρίζει το Μενέλαο.

652: έκπληξη παράπονο, θλίψη, για την άρνηση του Μενέλαου να αποδεχθεί την αλήθεια.

654, 656-658: δυστυχία, εγκατάλειψη, απόγνωση, επειδή η ελπίδα της επιστροφής μοιάζει να χάνεται.

Η τραγικότητα της Ελένης
Σε αυτή τη σκηνή η τραγικότητα της Ελένης δημιουργείται από:

― το ότι δε γνωρίζει ότι ο άντρας της έχει ήδη φτάσει στο παλάτι και είναι απέναντί της (στ. 593-594, στ. 600-601)

― το φόβο της, την καχυποψία που την κάνουν να πιστεύει ότι ο άντρας που την κυνηγά είναι εντεταλμένος του Θεοκλύμενου και θα την παραδώσει σ’ αυτόν (στ. 602-606, 613)·

― την ξαφνική μετάπτωση από την ευτυχία στη δυστυχία (στ. 628-629 και στ. 654): η Ελένη αναγνωρίζει το Μενέλαο μετά από τόσα χρόνια αναμονής και λαχτάρας, αλλά αυτός την αποδιώχνει και φεύγει·

― την απελπισμένη προσπάθειά της να πείσει το Μενέλαο ότι είναι γυναίκα του και ότι αυτή που έχει στη σπηλιά είναι ένα είδωλο·

― την εγκατάλειψή της και τη διάψευση των ελπίδων της (στ. 656-658).

Η τραγικότητα του Μενέλαου
Σε αυτή τη σκηνή η τραγικότητα του Μενέλαου δημιουργείται από:

― την ελεεινή εμφάνιση του (στ. 616)·

― την εμμονή του ότι η πραγματική Ελένη είναι εκείνη που βρίσκεται στη σπηλιά. Είναι, επομένως, θύμα της αντίθεσης είναι-φαίνεσθαι και βρίσκεται σε πλάνη.

Ο έλεος κι ο φόβος και η τεχνική της στιχομυθίας
Στο στ. 595-596 διεγείρεται ο φόβος των θεατών, καθώς ανησυχούν για την τύχη του ήρωα. Στο στ. 629 αισθάνονται τον έλεο για την Ελένη: τη στιγμή που ένιωσε ευτυχία, αμέσως το συναίσθημα έγινε δυστυχία, αφού ο Μενέλαος δεν πιστεύει ότι είναι η πραγματική του γυναίκα. Το παράπονό της στο στ. 652, ότι ο Μενέλαος προτιμά το είδωλο από αυτήν, προκαλεί τον έλεο. Έλεο και φόβο νιώθουν και για τους στ. 656-658, όταν η Ελένη βυθίζεται στη θλίψη και την απελπισία, αφού καμία από τις επιθυμίες της δε θα εκπληρωθεί· ούτε θα ενωθεί με το σύζυγό της ούτε θα επιστρέψει στην πατρίδα ούτε θα αποκαταστήσει το όνομά της.

Η στιχομυθία αποκαλύπτει την αγωνιώδη προσπάθεια της Ελένης να πείσει το Μενέλαο ότι αυτή είναι η πραγματική σύζυγός του. Αυτός ο γρήγορος μονόστιχος διάλογος δημιουργεί μεγάλη δραματική ένταση και διεγείρει το φόβο στην ψυχή των θεατών σχετικά με την εξέλιξη της σκηνής.

Προσκόλληση του Μεν. στο φαινομενικό: είναι δικαιολογημένη;
Οι ψεύτικες γνώσεις για την πραγματική Ελ. δε δίνουν στον ήρωα τη δυνατότητα να πιστέψει την αλήθεια («Μα έχω άλλη γυναίκα, εδώ χαλάει»). Αυτή η προσκόλληση στο φαίνεσθαι συνδέεται με την απλοϊκότητα των σκέψεών του και την επιπολαιότητα των εξηγήσεών που έδωσε στο Α΄επεισόδιο. Πώς μπορεί να διανοηθεί ο ανθρώπινος νους του την κατασκευή και την ύπαρξη του ειδώλου; Επομένως, η σύγχυσή του είναι δικαιολογημένη, αν σκεφτούμε πως για πολλά χρόνια ήταν ζούσε στην πλάνη και στο ψέμα, ότι το είδωλο είναι η αληθινή Ελένη. Πώς από τη μια στιγμή στην άλλη θα μπορούσε να ξεχωρίσει το όνομα από το σώμα, το ψέμα από την αλήθεια;

Η Τραγική ειρωνεία και η λειτουργία της σε σχέση με τους θεατές
Όταν οι θεατές γνωρίζουν πληροφορίες που αγνοούν οι ήρωες, δημιουργείται η κατάσταση της τραγικής ειρωνείας και τα λόγια των ηρώων παίρνουν διαφορετική σημασία για όσους ξέρουν την αλήθεια. Η κατάσταση αυτή έχει ισχυρή επίδραση στο νου και στην ψυχή τους των θεατών. Εντείνεται η αγωνία τους για την τύχη των ηρώων και εξάπτεται το ενδιαφέρον τους για την εξέλιξη του δράματος.

Συσχετισμός τραγικής ειρωνείας με την αντίθεση είναι – φαίνεσθαι
Η αντίθεση είναι – φαίνεσθαι έχει σχέση με ένα άλλο ζεύγος αντίθεσης, της γνώσης – άγνοιας. Η Ελένη τώρα πια γνωρίζει πραγματικά ποιος είναι ο σύζυγός της. Ο Μενέλαος νομίζει ότι γνωρίζει την αλήθεια, γιατί μένει προσκολλημένος στα φαινόμενα και στην ουσία δεν αποδέχεται την πραγματικότητα, δηλαδή το είναι. Η λύση του δράματος θα έρθει, όταν ταυτιστεί το είναι με το φαίνεσθαι.

Διάνοια
Στοιχείο διάνοιας αποτελεί ο νόστος, το μοτίβο της επιθυμίας για επιστροφή στην πατρίδα που επανέρχεται στο στ. 658.