Μάθημα : ΔΡΑΜΑΤΙΚΗ ΠΟΙΗΣΗ: ΕΥΡΙΠΙΔΗ ΕΛΕΝΗ

[ενότητα χώρου στην αρχαία τραγωδία]
«[…] αυτό που συνιστά βασικό νόμο για τα δεδομένα της κλασικής τραγωδίας, η εξέλιξη δηλαδή των σκηνικών γεγονότων σε υπαίθριο χώρο, δεν ήταν αυτονόητο σε πρωιμότερα στάδια της διαμόρφωσης του είδους, αλλά παγιώθηκε βαθμιαία, καθώς ο προσδιορισμός του δραματικού χώρου δεσμευόταν από ολοένα αυστηρότερους όρους. Στα σωζόμενα έργα του Σοφοκλή και του Ευριπίδη, παρά τις σημαντικές διαφορές που χωρίζουν τους δύο τραγικούς και παρά την ποικιλία και τις αντιφάσεις που χαρακτηρίζουν την παραγωγή του δευτέρου, μιλούμε πια για απαράβατη αρχή, που επιβάλλει, από ένα σημείο και πέρα, τις ακόλουθες δεσμεύσεις: α) σύνδεση της δράσης με έναν ορισμένο τόπο, που παραμένει απαράλλαχτος σε όλη τη διάρκεια του έργου· β) εξέλιξη των γεγονότων σε υπαίθριο χώρο· γ) παρουσία ενός κτίσματος, που αποτελεί το κέντρο του δραματικού χώρου· δ) ειδικότερος συσχετισμός της δράσης με την πρόσοψη του κτίσματος, η οποία αποτελεί όριο διαχωριστικό ανάμεσα στο “εξωτερικό” και το “εσωτερικό” του […]»

(Χουρμουζιάδης 1991: 40).

Ακούστε του στίχους 786-830 εδώ: https://www.ntng.gr/Files/Internet/productions/PP0240/PP0240H0001v05.mp3

Δείτε την 1η και 2η σκηνή του Β΄ επεισοδίου

Β΄Επεισόδιο, 1η σκηνή: Συνάντηση Μενέλαου – Ελένης, στ. 576-658
Ενότητες
● Επανεμφάνιση Χορού: χαρούμενος για τις καλές ειδήσεις από τη Θεονόη.

● Μονόλογος Ελένης: χαρά, αγωνία, πρώτη επαφή με το Μενέλαο.

● Διάλογος Ελένης – Μενέλαου: έκπληξη για ομοιότητα, αναγνώριση από την πλευρά της Ελένης, άρνηση Μενέλαου, δυστυχία Ελένης.

Δραματική οικονομία και παράλειψη Ελ. να ρωτήσει τη Θεονόη για την τύχη του Μενέλαου στο μέλλον.
Η παράλειψη να ρωτήσει η Ελένη τη Θεονόη για την τωρινή κατάσταση του Μενέλαου και αν θα σωθεί για να καταφέρει να την πάρει μαζί του στην πατρίδα, δικαιολογείται από την μεγάλη της χαρά που έμαθε ότι είναι ζωντανός και δεν ισχύουν οι πληροφορίες που της έδωσε ο Τεύκρος. Από την άλλη καταλαβαίνουμε ότι είναι μια συνειδητή επιλογή του ποιητή, για να κρατήσει αμείωτο το ενδιαφέρον των θεατών, να εντείνει το φόβο τους και να κορυφώσει την αγωνία της τραγικής ηρωίδας. Ακόμα, αυτό το τέχνασμα εξυπηρετεί τη δραματική οικονομία του έργου, καθώς προοικονομείται ότι στη συνέχεια του έργου θα υπάρξουν εμπόδια, επιπλοκές και περιπέτειες και έτσι δημιουργείται μια κατάσταση προσμονής για το αναπάντεχο.

Επιβράδυνση αναγνώρισης
Δραματική επιβράδυνση είναι η τεχνική κατά την οποία ο ποιητής πριν τη λύση του δράματος παρεμβάλλει εμπόδια, ώστε να προκαλέσει αγωνία και να αυξήσει το ενδιαφέρον των θεατών. Τώρα λοιπόν, ενώ όλοι περιμένουν να γίνει η αναγνώριση από την πλευρά και των δύο ηρώων, ωστόσο μόνο η Ελένη αναγνωρίζει το Μενέλαο, παρά την άθλια εμφάνισή του. Ο Μεν. αντίθετα, προτιμά την πλάνη και τα φαινόμενα και δεν αποδέχεται την αλήθεια. Ετοιμάζεται να αναχωρήσει από τη σκηνή και να αφήσει μόνη και δυστυχισμένη την Ελένη. Έτσι, η αναγνώριση κινδυνεύει να μην πραγματοποιηθεί.

Αντίθεση είναι (σώμα) – φαίνεσθαι (όνομα): βασικό μοτίβο του έργου. Πώς επηρεάζει τη διαδικασία της αναγνώρισης Ελένης – Μενέλαου.
Όταν οι δύο σύζυγοι συναντιούνται αιφνιδιάζονται, καθώς φαίνονται να είναι άγνωστοι μεταξύ τους: η Ελ. νομίζει ότι ο ρακένδυτος άνδρας που αντικρίζει είναι σταλμένος από το Θεοκλύμενο, ενώ ο Μεν. αρνείται να πιστέψει ότι η γυναίκα που βλέπει είναι η Ελένη. Η διαδικασία της αναγνώρισης για λίγο σταματά, καθώς δημιουργείται ένα τεχνητό αδιέξοδο. Και οι δύο ήρωες μένουν προσκολλημένοι σ’ αυτό που βλέπουν (φαίνεσθαι).

Αργότερα, όταν η Ελ. έχει φτάσει στην αναγνώριση και τον έχει ενημερώσει για το είδωλο, ο Μεν. συνεχίζει να αρνείται ότι έχει απέναντί του τη σύζυγό του. Δεν μπορεί να αποδεχτεί ότι έπεσε θύμα της μοίρας ούτε ότι ήταν μάταιοι όλοι οι κόποι του τόσα χρόνια στον πόλεμο της Τροίας. Δύο είναι οι αλήθειες στις οποίες πιστεύει ο Μεν., το είδωλο της Ελ. που κρύβει στη σπηλιά αλλά και η πιο συγκλονιστική αλήθεια, ο Τρωικός πόλεμος (της Τροίας τους μόχθους πιστεύω, όχι εσένα).

Τι γνωρίζει η Ελένη και διευκολύνεται η αναγνώριση
● Ο Μενέλαος είναι ζωντανός, όπως έμαθε από τη Θεονόη.

● Βρίσκεται ναυαγός στο νησί.

● Πολύ γρήγορα θα συναντηθούν.

● Η εμφάνισή του, λογικά, θα είναι αυτή ενός ναυαγού.

και τι δε γνωρίζει και την εμποδίζει να αναγνωρίσει το Μενέλαο.
● Η άθλια εμφάνιση του Μενέλαου που μοιάζει με ζητιάνου.

● Η καχυποψία της εξαιτίας της πίεσης που της ασκεί ο Θεοκλύμενος, την κάνει να πιστεύει ότι ο Μενέλαος είναι άνθρωπος του βασιλιά.

Ψυχολογικές μεταπτώσεις της Ελένης
590-591, 596: χαρά, ανακούφιση, ικανοποίηση που ο Μενέλαος είναι ζωντανός.

591-594: συμπόνια για τα βάσανα του Μενέλαου.

600-601: λαχτάρα να συναντήσει τον άντρα της.

602-606: φόβος, καχυποψία για τον ξένο που βλέπει να την πλησιάζει.

626: έκπληξη για την ομοιότητα και αγαλλίαση που αναγνωρίζει το Μενέλαο.

652: έκπληξη παράπονο, θλίψη, για την άρνηση του Μενέλαου να αποδεχθεί την αλήθεια.

654, 656-658: δυστυχία, εγκατάλειψη, απόγνωση, επειδή η ελπίδα της επιστροφής μοιάζει να χάνεται.

Η τραγικότητα της Ελένης
Σε αυτή τη σκηνή η τραγικότητα της Ελένης δημιουργείται από:

― το ότι δε γνωρίζει ότι ο άντρας της έχει ήδη φτάσει στο παλάτι και είναι απέναντί της (στ. 593-594, στ. 600-601)

― το φόβο της, την καχυποψία που την κάνουν να πιστεύει ότι ο άντρας που την κυνηγά είναι εντεταλμένος του Θεοκλύμενου και θα την παραδώσει σ’ αυτόν (στ. 602-606, 613)·

― την ξαφνική μετάπτωση από την ευτυχία στη δυστυχία (στ. 628-629 και στ. 654): η Ελένη αναγνωρίζει το Μενέλαο μετά από τόσα χρόνια αναμονής και λαχτάρας, αλλά αυτός την αποδιώχνει και φεύγει·

― την απελπισμένη προσπάθειά της να πείσει το Μενέλαο ότι είναι γυναίκα του και ότι αυτή που έχει στη σπηλιά είναι ένα είδωλο·

― την εγκατάλειψή της και τη διάψευση των ελπίδων της (στ. 656-658).

Η τραγικότητα του Μενέλαου
Σε αυτή τη σκηνή η τραγικότητα του Μενέλαου δημιουργείται από:

― την ελεεινή εμφάνιση του (στ. 616)·

― την εμμονή του ότι η πραγματική Ελένη είναι εκείνη που βρίσκεται στη σπηλιά. Είναι, επομένως, θύμα της αντίθεσης είναι-φαίνεσθαι και βρίσκεται σε πλάνη.

Ο έλεος κι ο φόβος και η τεχνική της στιχομυθίας
Στο στ. 595-596 διεγείρεται ο φόβος των θεατών, καθώς ανησυχούν για την τύχη του ήρωα. Στο στ. 629 αισθάνονται τον έλεο για την Ελένη: τη στιγμή που ένιωσε ευτυχία, αμέσως το συναίσθημα έγινε δυστυχία, αφού ο Μενέλαος δεν πιστεύει ότι είναι η πραγματική του γυναίκα. Το παράπονό της στο στ. 652, ότι ο Μενέλαος προτιμά το είδωλο από αυτήν, προκαλεί τον έλεο. Έλεο και φόβο νιώθουν και για τους στ. 656-658, όταν η Ελένη βυθίζεται στη θλίψη και την απελπισία, αφού καμία από τις επιθυμίες της δε θα εκπληρωθεί· ούτε θα ενωθεί με το σύζυγό της ούτε θα επιστρέψει στην πατρίδα ούτε θα αποκαταστήσει το όνομά της.

Η στιχομυθία αποκαλύπτει την αγωνιώδη προσπάθεια της Ελένης να πείσει το Μενέλαο ότι αυτή είναι η πραγματική σύζυγός του. Αυτός ο γρήγορος μονόστιχος διάλογος δημιουργεί μεγάλη δραματική ένταση και διεγείρει το φόβο στην ψυχή των θεατών σχετικά με την εξέλιξη της σκηνής.

Προσκόλληση του Μεν. στο φαινομενικό: είναι δικαιολογημένη;
Οι ψεύτικες γνώσεις για την πραγματική Ελ. δε δίνουν στον ήρωα τη δυνατότητα να πιστέψει την αλήθεια («Μα έχω άλλη γυναίκα, εδώ χαλάει»). Αυτή η προσκόλληση στο φαίνεσθαι συνδέεται με την απλοϊκότητα των σκέψεών του και την επιπολαιότητα των εξηγήσεών που έδωσε στο Α΄επεισόδιο. Πώς μπορεί να διανοηθεί ο ανθρώπινος νους του την κατασκευή και την ύπαρξη του ειδώλου; Επομένως, η σύγχυσή του είναι δικαιολογημένη, αν σκεφτούμε πως για πολλά χρόνια ήταν ζούσε στην πλάνη και στο ψέμα, ότι το είδωλο είναι η αληθινή Ελένη. Πώς από τη μια στιγμή στην άλλη θα μπορούσε να ξεχωρίσει το όνομα από το σώμα, το ψέμα από την αλήθεια;

Η Τραγική ειρωνεία και η λειτουργία της σε σχέση με τους θεατές
Όταν οι θεατές γνωρίζουν πληροφορίες που αγνοούν οι ήρωες, δημιουργείται η κατάσταση της τραγικής ειρωνείας και τα λόγια των ηρώων παίρνουν διαφορετική σημασία για όσους ξέρουν την αλήθεια. Η κατάσταση αυτή έχει ισχυρή επίδραση στο νου και στην ψυχή τους των θεατών. Εντείνεται η αγωνία τους για την τύχη των ηρώων και εξάπτεται το ενδιαφέρον τους για την εξέλιξη του δράματος.

Συσχετισμός τραγικής ειρωνείας με την αντίθεση είναι – φαίνεσθαι
Η αντίθεση είναι – φαίνεσθαι έχει σχέση με ένα άλλο ζεύγος αντίθεσης, της γνώσης – άγνοιας. Η Ελένη τώρα πια γνωρίζει πραγματικά ποιος είναι ο σύζυγός της. Ο Μενέλαος νομίζει ότι γνωρίζει την αλήθεια, γιατί μένει προσκολλημένος στα φαινόμενα και στην ουσία δεν αποδέχεται την πραγματικότητα, δηλαδή το είναι. Η λύση του δράματος θα έρθει, όταν ταυτιστεί το είναι με το φαίνεσθαι.

Διάνοια
Στοιχείο διάνοιας αποτελεί ο νόστος, το μοτίβο της επιθυμίας για επιστροφή στην πατρίδα που επανέρχεται στο στ. 658.

Ακούστε την πρώτη σκηνή του Β΄ Επεισοδίου εδώ: https://www.ntng.gr/Files/Internet/productions/PP0240/PP0240H0001v04.mp3

[Μενέλαος – τραγικός ήρωας]
«[…] Για να είναι τραγικός ο ήρωας, πρέπει να υποφέρει το ίδιο και περισσότερο από κάθε άλλον άνθρωπο. Δεν ξεχωρίζει από τον κοινό θνητό παρά από το μέγεθος της πτώσης του και της μεταστροφής που σημειώνεται στην τύχη του. […] Όταν φτάνουμε στον Ευριπίδη, οι Αγαμέμνονες και οι Μενέλαοί του δεν είναι παρά φοβισμένοι βασιλιάδες και η αρχική ακτινοβολία τους μόλις που διακρίνεται.

Ο ρεαλισμός αυτός είναι ίδιον του Ευριπίδη, αλλά δεν θα ήταν δυνατόν να τον επιτύχει, αν, μέσα στο πνεύμα του τραγικού είδους, δεν υπήρχε, ως βασική αρχή, η ανάγκη να περιγράψει τους ήρωες ατελείς και βασανιζόμενους, δηλαδή να τους εκλάβει –αυτούς που αποτελούσαν εξαίρεση– ως παράδειγμα της ανθρώπινης μοίρας και των δεινών της»

[οι συλλογισμοί του Μενέλαου]
«Οι νοητικές διεργασίες του Μενέλαου είναι κωμικές, αλλά το θέμα δεν είναι αν θα ’πρεπε ή θα μπορούσε να έχει αμέσως καταλάβει ότι για δεκαεπτά χρόνια κυνηγούσε ένα φάντασμα. Το θέμα είναι ότι εκφράζει μέσα από τη θεατρική πράξη τη δυσκολία του να φτάσει κανείς στην αλήθεια χωρίς να συνειδητοποιεί ότι και ο ίδιος, όπως ο καθένας, υπόκειται στην αμφισημία και την αυταπάτη. Για μια ακόμη φορά βρισκόμαστε αντιμέτωποι με τις θεωρίες του Γοργία για τη γνώση»

(Whitman 1996: 69-70).

[οι συλλογισμοί του Μενέλαου]
«Ο Μενέλαος πέφτει [από τις πληροφορίες της γερόντισσας] σε βαθιά σύγχυση, αλλά μένει προσκολλημένος πεισματικά στην περιοχή των φαινομένων με τη σκέψη ότι πρόκειται μάλλον για συνωνυμία – παράδειγμα ανθρώπου που πλανιέται ακριβώς εκεί όπου αισθάνεται βέβαιος για τη λογική του»

(Lesky 1989: 245)

[οι συλλογισμοί του Μενέλαου]
«Ο Μενέλαος δίνει την εντύπωση ότι είναι μέχρι ενός βαθμού αφελής και ανίκανος για προχωρημένους συλλογισμούς, όπως φαίνεται και αργότερα στην αδυναμία του να επινοήσει σχέδιο απόδρασης. Το κοινό θα απολάμβανε την ταραχή του, αλλά η απλότητά του δεν πρέπει να είναι υπερβολική. Στο κάτω κάτω, δεν θα μπορούσαμε να περιμένουμε ότι θα διέβλεπε, ή θα φανταζόταν έστω ένα τόσο παράλογο παιχνίδι της μοίρας, όπως είναι το Είδωλον»

(Dale 1967: 126). 2

[οι συλλογισμοί του Μενέλαου – η λειτουργία τους]
«Από τη Γραία μαθαίνει [ο Μενέλαος] ειδήσεις για την Ελένη που προκαλούν σύγχυση και οι οποίες αποτελούν τη βάση ενός ακόμα μονολόγου. Όπως στη σκηνή με τον Τεύκρο, οι δυσχέρειες της αναγνωρίσεως –οι οποίες σ’ αυτό το έργο όλως ιδιαιτέρως απαιτούν να μπουν σε μια λογική σειρά γεγονότα, τα οποία δεν επιδέχονται λογική– υπογραμμίζονται και πάλι. Τα εκλογικευμένα συμπεράσματά του φαίνονται καταστρεπτικά για την αναγνώριση, εάν πράγματι θέλει να λύσει τη σύγχυσή του με την εν μέρει λογική πίστη ότι μπορεί να υπάρχουν δύο γυναίκες με το όνομα Ελένη, δύο θεοί με το όνομα Ζευς, δύο πόλεις με το όνομα Σπάρτη και δύο με το όνομα Τροία»

(Goward 2002: 295-296).