Μάθημα : Β ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ- ΜΕΣΑΙΩΝΙΚΗ ΚΑΙ ΝΕΟΤΕΡΗ ΙΣΤΟΡΙΑ (Β5)

Ο ΗΡΑΚΛΕΙΟΣ ΚΑΙ Η ΔΥΝΑΣΤΕΙΑ ΤΟΥ (610-717)

α. Το Βυζάντιο σε κρίση

- Ποια προβλήματα παρουσιάζονται στο Βυζάντιο κατά το δεύτερο μισό του 6^ου αιώνα και τις αρχές του 7^ου αιώνα;

• λοιμοί

• κακές σοδειές

• σεισμοί

• επιδρομές βαρβάρων στα εδάφη της αυτοκρατορίας

 οι Σλάβοι κατακλύζουν τις ευρωπαϊκές επαρχίες

 οι Πέρσες φθάνουν μέχρι τις ακτές του Βοσπόρου

- Ποιες οι συνέπειες των προβλημάτων που παρουσιάζονται στο Βυζάντιο;

- εγκατάλειψη ή παρακμή των πόλεων

- μείωση του πληθυσμού

- υποχώρηση του εμπορίου και νομισματικής κυκλοφορίας

- παραμέληση του στρατού (λόγω κρίσης στη δημόσια διοίκηση)

ΧΡΕΙΑΖΟΤΑΝ ΜΙΑ ΡΙΖΙΚΗ ΜΕΤΑΡΡΥΘΜΙΣΗ ΠΟΥ ΘΑ ΑΠΕΤΡΕΠΕ ΤΗΝ ΚΑΤΑΣΤΡΟΦΗ

β. Η αντεπίθεση του Ηρακλείου

- Με ποιο τρόπο ο Ηράκλειος κατάφερε να αποτρέψει την κρίση;

Ο Ηράκλειος ηγήθηκε προσωπικά του βυζαντινού στρατού, αναδιοργάνωσε το στράτευμα με τη οικονομική ενίσχυση της εκκλησίας και επιχείρησε συνεχείς εκστρατείες κατά των Περσών, Αβαρών και Σλάβων.

- Εκστρατείες Ηρακλείου (τι πέτυχε με τις εκστρατείες του):

Η ΑΝΤΕΠΙΘΕΣΗ ΤΟΥ ΗΡΑΚΛΕΙΟΥ
Ηράκλειος:
-αναδιοργάνωση στρατεύματος (με οικονομική βοήθεια Εκκλησίας)
-επιχείρηση εκστρατειών κατά Περσών(622-628)
-προσωπική ηγεσία επιχειρήσεων
Το κίνητρο:η αρπαγή του Τιμίου Σταυρού
Ο τρόπος: εξύψωση θρησκευτικού και πατριωτικού φρονήματος στρατιωτών

Τα γεγονότα:

α)νίκη εναντίον Περσών (μάχη στη Νινευί) (627)
β)νίκη Σλάβων και Αβάρων (πολιορκία Κωνσταντινούπολης)

Τα αποτελέσματα:

α) ανάκτηση όλων των βυζαντινών επαρχιών (Εγγύς
Ανατολής)
β) ανάκτηση Τιμίου Σταυρού – θριαμβευτική επιστροφή

ΘΕΜΑΤΑ ΚΑΙ ΕΞΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ

7 Ος αιώνας: αραβικές επιθέσεις – κατακτήσεις,εξάπλωση, ανάγκη άμυνας
- Θέματα: διοικητικές περιφέρειες με δικό τους στρατό
- Διάδοχοι Ηρακλείου: νέο διοικητικό σύστημα
- Θεματικός στρατός:
 α.αποτελείτο από ελεύθερους αγρότες
β.αντικατέστησε τους παλαιούς μισθοφορικούς στρατούς
γ.αποτέλεσε ένα είδος εθνικού στρατού
δ.αποδείχθηκε εξαιρετικά αποτελεσματικός για την άμυνα της αυτοκρατορίας
ε.συντηριόταν από τα στρατιωτόπια
στδιοικιόταν από το στρατηγό του θέματος
Τι ήταν τα στρατιωτόπια και πώς στήριζαν το θεσμό του στρατιώτη-αγρότη:
-ήταν κτήματα που παραχωρούσε το κράτος στους αγρότες-στρατιώτες
-προσκόμιζαν έσοδα, με τα οποία: α)συντηρούσαν τις οικογένειές τους
β)αγόραζαν τον οπλισμό
γ)κάλυπταν τα έξοδα των εκστρατειών
Ποιες δικαιοδοσίες είναι ο στρατηγός στα Θέματα που διαμορφώθηκαν:
Ασκούσε την ανώτατη εξουσία (στρατιωτική και πολιτική) του θέματος που
διοικούσε.
Με ποιους τρόπους ολοκληρώνεται ο εξελληνισμός κρατικής διοίκησης:
-καθιέρωση ελληνικής ως επίσημης γλώσσας
-καθιέρωση ελληνικών τίτλων αντί ρωμαϊκών
-καθιέρωση τίτλου: «βασιλεύς, πιστός εν Χριστώ» (Ηράκλειος)

Ενδεικτικές ερωτήσειες: 

1. Ποια κατάσταση επικρατούσε στη βυζαντινή αυτοκρατορία το δεύτερο μισό του
6ου και τις αρχές του 7ου αιώνα;
2. Ποιο τύπο ηγέτη αντιπροσωπεύει ο αυτοκράτορας Ηράκλειος;

3. Με ποιον τρόπο απέτρεψε την καταστροφή ο Ηράκλειος; 
4.  Ποια ήταν η στρατιωτική πολιτική του Ηρακλείου απέναντι στους Πέρσες;
5.  Γιατί δημιουργήθηκαν τα θέματα τον 7ο αιώνα;
6.  Ποια ήταν τα χαρακτηριστικά του θεματικού στρατού;
7.  Τι γνωρίζετε για τα στρατιωτικά κτήματα ή στρατιωτόπια;
8.  Για ποιο λόγο ο Ηράκλειος θεωρείται ο πρώτος πραγματικός Βυζαντινός
Αυτοκράτορας;

9. Ποια υπήρξαν τα προβλήματα που αντιμετώπισε το Βυζάντιο μετά από την περίοδο βασιλείας του Ιουστινιανού (μέσα 6^ου αιώνα) έως τις αρχές του 7^ου αιώνα; Να τα χωρίσετε σε εσωτερικά και εξωτερικά. Να πάρετε στοιχεία από το παράθεμα της σελίδας 19 του βιβλίου σας.

10. Με ποια κίνητρα εξεστράτευσε ο Ηράκλειος εναντίον των Περσών; Ποιος υπήρξε ο ρόλος της Εκκλησίας στην πολεμική του προσπάθεια; Μπορούν να θεωρηθούν αυτές οι εκστρατείες ως «ιερός πόλεμος» και γιατί;

11. Πώς γίνεται αντιληπτός (και πώς αποδεικνύεται) ο εξελληνισμός της διοίκησης επί Ηρακλείου; 

Ο ΗΡΑΚΛΕΙΟ ΚΑΙ Η ΒΑΣΙΛΕΙΑ ΤΟΥ, ΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ ΕΝΟΤΗΤΑΣ

ΠΗΓΗ : «Γένεση των θεμάτων και επικράτηση της ελληνικής»

 Όταν ήταν αυτοκράτορας ο Ηράκλειος [610-641] που καταγόταν από τη Λιβύη, η επικράτεια του Ρωμαϊκού Κράτους περιορίστηκε και ακρωτηριάστηκε τόσο στην Ανατολή όσο και στη Δύση. Τότε οι διάδοχοι του, που δεν ήξεραν πού και πώς να ασκήσουν την εξουσία τους, κατέτμησαν σε μικρά τμήματα τη διοίκηση τους και τα μεγάλα στρατιωτικά σώματα και εγκατέλειψαν την προγονική τους λατινική, υιοθετώντας την ελληνική γλώσσα [...]. Γιατί (παλιότερα) ονόμαζαν τους χιλίαρχους λογγίνους και τους εκατόνταρχους κεντουρίωνες και τους τωρινούς στρατηγούς κόμητες. Αλλά και η ονομασία θέμα είναι ελληνική και όχι ρωμαϊκή και προέρχεται από τη θέση.

Κωνσταντίνος Πορφυρογέννητος, Περί θεμάτων, έκδ. A. Pertusi, Πόλη του Βατικανού 1952, 60.

 Ερώτηση:  Αφού μελετήσετε την παραπάνω πηγή και με βάση όσα γνωρίζετε, να αναφέρετε τις δύο σημαντικότερες αλλαγές στη διοίκηση του κράτους στα τελευταία χρόνια της βασιλείας του Ηρακλείου και των διαδόχων του.

Απάντηση:

Η πηγή αναφέρεται σε δύο σημαντικές αλλαγές στη διοίκηση του βυζαντινού κράτους στο τέλος του 7^ου αιώνα. Αρχικά μας πληροφορεί ότι στα χρόνια του Ηράκλειου το Βυζάντιο έχασε πολλά εδάφη και στη Δύση και στην Ανατολή. Ειδικά στην Ανατολή οι διάδοχοι του Ηράκλειου έπρεπε να αντιμετωπίσουν τους  Άραβες, γι΄αυτό και δημιούργησαν ένα νέο διοικητικό σύστημα, τα θέματα. Αυτά ήταν διοικητικές περιφέρειες με δικό τους στρατό και είχαν επικεφαλής τον στρατηγό. Ο θεματικός στρατός αποδείχθηκε εξαιρετικά αποτελεσματικός για την άμυνα της αυτοκρατορίας. Στη συνέχεια η πηγή αναφέρεται στον εξελληνισμό της διοίκησης και παρουσιάζει με παραδείγματα πώς οι ρωμαϊκοί τίτλοι αντικαταστάθηκαν από ελληνικούς, π.χ. οι λογγίνοι ονομάστηκαν τώρα χιλίαρχοι. Τονίζει επίσης ότι και η λέξη θέμα είναι ελληνική. Πράγματι, τα ελληνικά γίνονται η επίσημη γλώσσα του κράτους και είναι χαρακτηριστικό ότι πρώτος ο Ηράκλειος υιοθέτησε τον τίτλο βασιλεύς με τη χριστιανική προσθήκη «πιστός έν Χριστώ». Επομένως, με τις δύο αυτές εξελίξεις σηματοδοτείται το οριστικό τέλος της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας και η αρχή της μεσαιωνικής ελληνικής Βυζαντινής Αυτοκρατορίας.

istoriografia.blogspot.com