Περιγραφή Μαθήματος
Η μουσική ακρόαση είναι μια συνειδητή πράξη επικοινωνίας και αντίληψης, κατά την οποία ο μαθητής δεν «δέχεται» απλά τους ήχους, αλλά αλληλεπιδρά μαζί τους, αναλύει και συναισθηματικά ή νοητικά βιώνει το μουσικό έργο. Ο μαθητής εστιάζει στη δομή, στον ρυθμό, στα όργανα, στη μελωδία και στην πρόθεση του δημιουργού.
Μουσική που συνδέεται με διάφορους τρόπους με το ναζιστικό καθεστώς μπορούν να θεωρηθούν όσες παρουσιάζονται παρακάτω, δίνοντας το έναυσμα για παραπάνω μελέτη και προβληματισμό:
· 1. Η εξέχουσα χρήση πατριωτικών τραγουδιών, όπως το Horst-Wessel-Lied, ένα τραγούδι που ο Michael Burleigh υποστηρίζει ότι έγινε «ο ύμνος μάχης του εθνικοσοσιαλιστικού κινήματος» (2001, σ. 119).
· 2. Οι δραστηριότητες και η μουσική αισθητική των συνθετών και των κριτικών που υποστηρίχθηκαν από το καθεστώς. Ο Reinhold Brinkmann (2003), για παράδειγμα, έχει διερευνήσει τη φύση των Heldenrequiems (Ηρωικά Ρέκβιεμ) που συνέθεσαν οι Gottfried Müller και Hermann Erdlen, και ιδιαίτερα τον ρόλο τους στην εξύμνηση των νεκρών ως μέρος της ναζιστικής εμμονής με τις νεκρικές τελετουργίες.
·
3. Τα γραπτά του Friedrich Blume – του συγγραφέα ενός διαβόητου δοκιμίου με τίτλο «Μουσική και Φυλή» (Blume, 1938) – και άλλων μουσικολόγων που εργάστηκαν υπό το ναζιστικό καθεστώς (βλ. Gerhard, 2001 και Potter, 1996).Η καταστολή της μουσικής δραστηριότητας στη ναζιστική Γερμανία και τα εδάφη που έλεγχε συχνά αναφέρεται με τους όρους entartete Musik ή «εκφυλισμένης μουσικής». Οι όροι προέρχονται από το όνομα μιας έκθεσης που έλαβε χώρα τον Μαΐο του 1938 που δημιουργήθηκε ως μουσικό ισοδύναμο της πολύ πιο διάσημης έκθεσης εκφυλισμένης τέχνης, γνωστής ως Entartete Kunst, που ξεκίνησε στο Μόναχο το 1937 (εικόνα 1). Οι συνθέτες που συμπεριλήφθηκαν στην έκθεση έτειναν να γράφουν νεωτεριστική μουσική ενώ η τζαζ δέχτηκε επίσης επιθέσεις.

Εικόνα 1Είσοδος στην έκθεση Entartete Kunst, 1938
Μεταξύ των εκθεμάτων της έκθεσης Entartete Musik υπήρχαν πορτραίτα αναθεωρητών συνθετών όπως οι Schoenberg, Webern, Hindemith και Stravinsky συνοδευόμενα από αήθη σχόλια και συνθήματα, θεωρητικά βιβλία των Schoenberg και Hindemith, βιβλία σχετικά με την τζαζ μουσική και εκδόσεις έργων συνθετών όπως οι Krenek, Schreker, Berg και Weill. Το κοινό της έκθεσης είχε επίσης τη δυνατότητα να ακούει την μουσική σε ειδικά διαμορφωμένους χώρους. Η εικόνα 2 δείχνει ένα διανεμόμενο φυλλάδιο της έκθεσης, όπου επιχειρείται η σύνδεση της τζαζ μουσικής (το σαξόφωνο), η φυλή (με την χυδαία ρατσιστική καρικατούρα του σαξοφωνίστα) και η προπαγάνδα κατά των Εβραίων (ο μουσικός φορά το Άστρο του Δαυίδ).

Εικόνα 2 Μπροσούρα έκθεσης ‘Degenerate Music’, 1939, έγχρωμη λιθογραφία. Deutsches Historisches Museum, Βερολίνο. Φωτογραφία: Bridgeman Education.
Αυτή η έκθεση, ωστόσο, ενθάρρυνε μια κάπως απλοϊκή άποψη στο άμεσο μεταπολεμικό περιβάλλον, όπου το να χαρακτηριστεί κανείς ως υποστηρικτής της entartete Musik από τους Ναζί ήταν σημάδι καλλιτεχνικής ποιότητας για μια μεταπολεμική γενιά, τουλάχιστον για ορισμένους συνθέτες και αντίστροφα, το να αποκλειστεί από την έκθεση ήταν ένδειξη ότι το έργο ενός συνθέτη ήταν τουλάχιστον καλλιτεχνικά ύποπτο, όπως το είδος της νεορομαντικής μουσικής που θεωρούνταν ότι άρεσε στους Ναζί και στη χειρότερη περίπτωση, μια πράξη ιδεολογικής συνεργασίας. Δεδομένου ότι πολλοί από αυτούς που απαγορεύτηκαν ήταν μοντερνιστές, η ναζιστική μουσική υποτίθεται, ήταν το αντίθετο του μοντερνισμού. Αυτή η άποψη συντηρείται έως σήμερα όχι πάντα με την ίδια ένταση και εξακολουθεί να διαδίδεται όπως στη σειρά ντοκιμαντέρ του BBC The Sound and the Fury (2013). Η θέση αυτή πλέον χρήζει νέων ερμηνειών και επιπλέον μελέτης.

Εικόνα 1 Πύλη εισόδου με την πινακίδα «Arbeit Macht Frei» (η εργασία σε απελευθερώνει), Στρατόπεδο Συγκέντρωσης Άουσβιτς, Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO, Οσβιέτσιμ, κοντά στην Κρακοβία, Πολωνία. Φωτογραφία: Britannica Image Quest/Robert Harding Productions/Robert Harding World Imagery/Universal Images Group.
Εκτός από την εξέταση των δραστηριοτήτων των συνθετών που είχαν εγκριθεί από τους Ναζί και εκείνων που θεωρούνταν «εκφυλισμένοι», υπάρχει επίσης ένα σημαντικό σύνολο ερευνών που επικεντρώνεται στον ρόλο της μουσικής στο ολοκαύτωμα - την γενοκτονική εξόντωση των Εβραίων και άλλων ομάδων που θεωρούσαν ανεπιθύμητες από τους Ναζί. Το έργο της Shirli Gilbert, για παράδειγμα, εξετάζει τη μουσική των γκέτο και των στρατοπέδων, αντιμετωπίζει τις υποθέσεις ότι «η μουσική ήταν απαραβίαστη από τις κοινωνικές δυνάμεις ή ότι ήταν άτρωτη στις διαδικασίες πολιτικοποίησης και διαφθοράς» (2005, σ. 3) και αμφισβητεί επίσης την απλοϊκή ιδέα ότι η μουσική αντιπροσώπευε κάποιο είδος πνευματικής αντίστασης.
Υπάρχει τεράστιος όγκος έρευνας σχετικά με τον ρόλο της μουσικής σε στρατόπεδα συγκέντρωσης (Fackler, 2007) ή σε στρατόπεδα εξόντωσης όπως το Άουσβιτς-Μπίρκεναου. Για παράδειγμα, ένα ψηφιακό ανθρωπιστικό έργο της διδακτορικής φοιτήτριας Γερμανικών Σπουδών, Melissa Kagen, στο Πανεπιστήμιο του Στάνφορντ το 2012, προσπάθησε να χαρτογραφήσει τις τοποθεσίες δημιουργίας ή αναπαραγωγής μουσικής στο Άουσβιτς-Μπίρκεναου. Όπως ανέφερε ένα άρθρο ειδήσεων για το έργο, ήθελε να μάθει εάν η τοποθεσία της μουσικής που παιζόταν στο στρατόπεδο είχε κάποια επίδραση στους κατοίκους, εξετάζοντας τους τρόπους με τους οποίους η μουσική που εγκρίνεται από τις αρχές θα μπορούσε να ξεπεράσει τα όρια και να εισβάλει στον προσωπικό χώρο. Ταυτόχρονα, ωστόσο, ήθελε να δει πώς οι τρόφιμοι θα μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν τη μουσική για να ανακτήσουν τον χαμένο προσωπικό χώρο.
Ειδικότερα, οι ερευνητές έχουν εξερευνήσει το ρόλο των διαφόρων ορχήστρων που αποτελούνται από κρατούμενους στο Άουσβιτς-Μπίρκεναου (βλ. Gilbert, 2005). Ο όρος «Άουσβιτς» συνήθως περιγράφει έναν αριθμό στρατοπέδων, τόσο το κύριο στρατόπεδο συγκέντρωσης στο Άουσβιτς, το στρατόπεδο εξόντωσης στο Μπίρκεναου όσο και το στρατόπεδο στο Monowitz-Buna που εξυπηρετούσε το εργοστάσιο καουτσούκ του I G Farben. Η ομάδα στη γυναικεία κατασκήνωση στο Birkenau είναι ίσως η πιο διάσημη από αυτές τις ορχήστρες. Ιδρύθηκε το καλοκαίρι του 1942 και διηύθυνε η Alma Rosé, ανιψιά του Gustav Mahler και κόρη του Arnold Rosé (αρχιμουσικός της Φιλαρμονικής της Βιέννης και πρώτος βιολονίστας στο κουαρτέτο Rosé, που πρωτοπαρουσίασε σημαντικά έργα των Schoenberg και Berg). Ο ρόλος της ορχήστρας περιγράφηκε από τη Lucie Adelsberger:
Οι μουσικοί ήταν αρκετά απασχολημένοι. Έπαιζαν στις αναφορές του στρατοπέδου και οι γυναίκες που επέστρεφαν από τη δουλειά εξαντλημένες έπρεπε να βαδίζουν στον ρυθμό της μουσικής.
Μουσική παραγγέλθηκε για όλες τις επίσημες περιστάσεις: τις ομιλίες των ηγετών των στρατοπέδων των SS, τις μεταφορές και τους απαγχονισμούς. Ενδιάμεσα, οι μουσικοί διασκέδαζαν τους SS και τους κρατούμενους στο νοσοκομείο. Στο γυναικείο στρατόπεδο η ορχήστρα έπαιζε στο νοσοκομείο κάθε Τρίτη και Παρασκευή απόγευμα, ανενόχλητη από όλα τα τεκταινόμενα γύρω από αυτό.
(Langbein, 2004, σ. 127)
Ίσως αναπόφευκτα, δεδομένων των σχετικών προνομίων που απολάμβανε η Alma Rosé, υπήρχαν αντικρουόμενες αναφορές για τις δραστηριότητές της στο Άουσβιτς. Σε κάθε περίπτωση, πέθανε εκεί το 1944 – ένα ακόμη θύμα της βαρβαρότητας του ναζιστικού καθεστώτος.
Μεγάλο μέρος της μουσικής του Beethoven ερμηνεύτηκε από τους Ναζί κριτικούς ότι υπηρετεί έναν γερμανικό εθνικό μύθο που χαρακτηρίζεται από μια οργισμένη πολεμική διάθεση. Ο Arnold Schering πρότεινε ότι η Πέμπτη Συμφωνία, για παράδειγμα, αντιπροσώπευε έναν «αγώνα για ύπαρξη που διεξάγεται από έναν Λαό (Volk) που αναζητά τον Führer του και τελικά τον βρίσκει» (Dennis, 1996, σελ. 151) και η Έβδομη Συμφωνία περιεγράφηκε ως «συμφωνία νίκης» όταν ερμηνεύονταν από την Φιλαρμονική του Βερολίνου στην περιοδεία της για τους Γερμανούς στρατιώτες το 1940 (Dennis, 1996, p. 168). Οι στρατιώτες ενθαρρύνονταν επίσης να ακούνε τις συμφωνίες του Beethoven σε τακτικές ραδιοφωνικές εκπομπές για να τους παρέχουν την αντοχή να πολεμούν καλύτερα (Dennis, 1996, σελ. 166) και ακόμη και τα παιδικά βιβλία πρότειναν ότι οι συμφωνίες του Beethoven ήταν εθνικιστικά μαχητικά τραγούδια (Dennis, 1995, σελ.153).
Συγκεκριμένα, η Ένατη Συμφωνία αποτέλεσε αντικείμενο ορισμένων ιδιαίτερα ενδιαφερουσών ερμηνειών. Παρότι η Ένατη Συμφωνία χρησιμοποιήθηκε διαχρονικά ως έκφραση πολιτικής ελευθερίας, όπως αμέσως μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου, οι Ναζί τη χρησιμοποίησαν σε αρκετές περιπτώσεις. Η Ωδή στη Χαρά, το τελευταίο χορωδιακό της μέρος, εκτελέστηκε στους Ολυμπιακούς Αγώνες του Βερολίνου το 1936 και ακούστηκε ολόκληρη σε μια παράσταση από τη Φιλαρμονική Ορχήστρα του Βερολίνου υπό τη διεύθυνση του Wilhelm Furtwängler για τα γενέθλια του Χίτλερ το 1937. Αυτό έγινε κατόπιν συγκεκριμένου αιτήματος του Joseph Goebbels και, όπως σημείωσε η εφημερίδα Der Angriff, η συμφωνία θεωρήθηκε ως η τέλεια επιλογή επειδή «με τις μάχες και τους αγώνες της» το έργο υποδήλωνε την ικανότητα του Φύρερ για «θρίαμβο και ένδοξη νίκη» (Dennis, 1996, σ. 162).
Στην ναζιστική προπαγανδιστική ταινία Schlußakkord (σκην. Douglas Sirk, 1936), μια ερμηνεία της Ένατης Συμφωνίας του Beethoven που μεταδόθηκε στο ραδιόφωνο φτάνει στα αυτιά μιας άρρωστης Γερμανίδας που ζούσε στις Ηνωμένες Πολιτείες. Μέχρι να τελειώσει το φινάλε, έχει αναρρώσει ως εκ θαύματος και έχει αποφασίσει να επιστρέψει στη Γερμανία για να αναλάβει τα καθήκοντά της ως μητέρα (Winters 2014, σελ. 99). Η μουσική, όπως φαίνεται, την ενέπνευσε να επανενταχθεί σε μια ομάδα από την οποία είχε χωριστεί - κάτι που ακριβώς ήλπιζαν οι Ναζί ότι θα λειτουργούσε η μουσική, φέρνοντας κοντά τους Άριους Γερμανούς και διαχωρίζοντάς τους ανταγωνιστικά από τις άλλες φυλές, με τις οποίες ζούσαν ειρηνικά για πολύ καιρό.
Τι εντόπισαν οι Ναζί στην Ένατη Συμφωνία του Beethoven; Προφανώς, ο θριαμβευτικός και πανηγυρικός τόνος του τελευταίου μέρους της και η τεράστια πάλη που είναι εμφανής στο πρώτο μέρος, εύκολα αντιστοιχούν σε μια ιδέα γερμανικής νίκης μετά από μια περίοδο σύγκρουσης. Ωστόσο, αυτό ισχύει εξίσου και για πολλές συμφωνίες του δέκατου ένατου αιώνα. Η Ένατη έχει επίσης ένα κείμενο που την καθιστά ιδιαίτερα ευάλωτη στην οικειοποίηση. Παρακάτω παρατίθεται μεταφρασμένο μέρος του κειμένου του Schiller από το χορωδιακό μέρος της συμφωνίας. Με την πρώτη ματιά, υπάρχουν λίγα στοιχεία σε αυτό που μπορεί να φαίνεται ότι υποστηρίζουν την ιδεολογική υπόθεση του ναζισμού.
... Seid umschlungen, Millionen! Deisen Kuß der ganzen Welt! Brüder, über’m Sternenzelt
Muss ein lieber Vater wohnen.
Ihr stürzt nieder, Millionen? Ahnest du den Schöpfer, Welt? Such’ ihn über’m Sternenzelt! Űber Sternen muss er wohnen ...
Αγκαλιαστείτε, εκατομμύρια!
Αυτό το φιλί για ολόκληρο τον κόσμο!
Αδέλφια, πάνω απ' τον έναστρο ουρανό
πρέπει να κατοικεί ένας αγαπημένος Πατέρας.Γονατίζετε, εκατομμύρια;
Νιώθεις τον Δημιουργό, κόσμε;
Αναζήτησέ Τον πάνω απ' τον έναστρο ουρανό!
Πάνω απ' τ' άστρα πρέπει να κατοικεί.Ο Hans Joachim Moser, μέλος του Υπουργείου Δημόσιας Διαφώτισης και Προπαγάνδας του Ράιχ, σημείωσε για το κείμενο του Friedrich Schiller ότι το «φιλί για ολόκληρο τον κόσμο» ήταν μια «λαμπερή αφοσίωση στην έννοια, το όνειρο, την απλή ιδέα μιας ανθρωπότητας που συλλαμβάνεται με όσο το δυνατόν πιο γερμανικούς όρους» (Dennis, 1996, σ. 152).
🌟 Τι λένε πραγματικά αυτοί οι στίχοι;
Το ποίημα του Schiller και η μουσική του Beethoven κρύβουν τρία μεγάλα μηνύματα:
- Όλοι οι άνθρωποι είναι αδέλφια: Δεν έχει σημασία από ποια χώρα είσαι, τι χρώμα έχεις ή τι πιστεύεις. Το ποίημα φωνάζει «Αγκαλιαστείτε, εκατομμύρια άνθρωποι!».
- Ένας Πατέρας για όλο τον κόσμο: Ο Θεός που περιγράφει δεν ανήκει σε μία μόνο θρησκεία. Είναι ένας στοργικός Πατέρας που βρίσκεται πάνω από τα αστέρια και αγαπάει ολόκληρη την ανθρωπότητα το ίδιο.
- Δέος μπροστά στο Σύμπαν: Όταν κοιτάμε τα αστέρια, νιώθουμε πόσο μικροί είμαστε και γονατίζουμε με σεβασμό μπροστά στο θαύμα της ζωής.
🚫 Η απόλυτη αντίθεση με το Ναζιστικό Ιδεώδες
Αν και οι Ναζί προσπάθησαν να χρησιμοποιήσουν τη μουσική του Beethoven για προπαγάνδα (επειδή ήταν Γερμανός και η μουσική του ήταν πανίσχυρη), το νόημα του έργου είναι ο χειρότερος εφιάλτης του φασισμού.
Το Ναζιστικό Ιδεώδες 🪖
Η «Ωδή στη Χαρά» (Σίλερ & Μπετόβεν) 🕊️
Ρατσισμός & Διακρίσεις: Πίστευαν ότι υπάρχει μια «ανώτερη φυλή» (η Άρια) και ότι οι άλλοι άνθρωποι είναι κατώτεροι ή πρέπει να εξοντωθούν.
Παγκόσμια Αδελφοσύνη: Λέει ότι όλοι οι άνθρωποι, χωρίς καμία εξαίρεση, γίνονται αδέλφια μέσα από τη χαρά και την αγάπη.
Μίσος & Πόλεμος: Στηριζόταν στη βία, τον εθνικισμό, την υποδούλωση των άλλων λαών και τα κλειστά σύνορα.
Το Φιλί της Ειρήνης: Στέλνει ένα «φιλί σε ολόκληρο τον κόσμο». Είναι ένας ύμνος για την παγκόσμια ειρήνη και την ένωση των λαών.
Λατρεία του Ηγέτη (Χίτλερ): Οι άνθρωποι έπρεπε να γονατίζουν και να υπακούουν τυφλά σε έναν επίγειο δικτάτορα.
Δέος μόνο μπροστά στον Δημιουργό: Οι άνθρωποι γονατίζουν (Ihr stürzt nieder) μόνο με σεβασμό μπροστά στην απεραντοσύνη του Θεού και του Σύμπαντος, όχι μπροστά σε ανθρώπους-τυράννους.
🎼 Πώς το δείχνει αυτό η μουσική;
Όταν ακούμε τη χορωδία να τραγουδάει αυτά τα λόγια, η μουσική δεν είναι στρατιωτικό εμβατήριο που τρομάζει. Ξεκινάει ψιθυριστά, γεμάτη μυστήριο και σεβασμό, και μετά ξεσπάει σε έναν τεράστιο, φωτεινό πανηγυρισμό. Είναι μια μουσική που ανοίγει την αγκαλιά της για να χωρέσει όλη τη Γη, σε πλήρη αντίθεση με το σκοτάδι, τον φόβο και τον αποκλεισμό που επέβαλλε ο ναζισμός.
Γι' αυτό, άλλωστε, σήμερα η μουσική αυτή έχει επιλεγεί ως ο Ύμνος της Ευρωπαϊκής Ένωσης: για να μας θυμίζει την ειρήνη και την ένωση των λαών, κόντρα στο μίσος του παρελθόντος.