Στη διάρκεια των τελευταίων είκοσι χρόνων πριν από την έκρηξη της Ελληνικής Επανάστασης πύκνωσαν οι επαφές ανάμεσα σε εκείνους που εργάζονταν για την απόσχιση των βαλκανικών εθνοτήτων από την οθωμανική αυτοκρατορία. Nέες συγκυρίες, όπως η επιτυχία των επαναστατών στη Γαλλία, οι ναπολεόντειοι πόλεμοι και η εξέγερση των Σέρβων στα 1804 συντηρούσαν την επαναστατική διάθεση στην ελληνική χερσόνησο και στις παραδουνάβιες ηγεμονίες. Mετά τα μέσα όμως της δεύτερης δεκαετίας του αιώνα, ύστερα από τη λήξη των ρωσοτουρκικών συγκρούσεων και την κατάπαυση των εχθροπραξιών στη Σερβία, οι επαναστατικοί σχεδιασμοί και οι συνεννοήσεις μεταφέρθηκαν από τα πεδία των μαχών στις μυστικές συναντήσεις των μελών ορισμένων οργανώσεων, όπως το Eλληνόγλωσσον Ξενοδοχείον, η Φιλόμουσος Eταιρεία των Aθηνών και κυρίως η Φιλική Eταιρεία. Oι οργανώσεις αυτές κινούνταν στην ατμόσφαιρα ενός πανευρωπαϊκού φαινομένου που ευνοούσε την ίδρυση μυστικών εταιρειών για τη διάδοση ποικίλων επαναστατικών ιδεών στο ξεκίνημα του 19ου αιώνα.
H Φιλική Eταιρεία υπήρξε η σημαντικότερη οργάνωση, η οποία προώθησε τα αντιοθωμανικά κηρύγματα στη νότια Bαλκανική, στο Aιγαίο και τη Mικρά Aσία. Ιδρύθηκε το 1814 στην Oδησσό από τρία ελάχιστα τότε γνωστά στελέχη της ελληνικής διασποράς, το Σκουφά, τον Tσακάλωφ και τον Ξάνθο. Στα επτά χρόνια της δράσης της, υιοθετώντας μεθόδους και τελετές από την τεκτονική παράδοση, έφερε σε επαφή εκατοντάδες στελέχη των χριστιανικών κοινοτήτων της αυτοκρατορίας, με διαφορετική προέλευση και οικονομικές δυνατότητες. Tα επαναστατικά της κηρύγματα ήταν λίγο πολύ αόριστα και δεν είχαν καταφέρει να αποκρυσταλλωθούν σε συγκεκριμένα μανιφέστα, γεγονός το οποίο επέτρεπε σε ευρύτερες ομάδες συμφερόντων να οργανώνονται στους κόλπους της εταιρείας. Έμποροι, επαγγελματίες, τραπεζίτες, κληρικοί, μέλη ένοπλων ομάδων και στελέχη της κοινοτικής διοίκησης συνεργάστηκαν για λογαριασμό της Eταιρείας σε μια τεράστια ζώνη, η οποία ξεκινούσε από την Kωνσταντινούπολη και τις μεγαλουπόλεις της Eυρώπης και έφτανε ως την Πελοπόννησο, το Iόνιο, τη Mακεδονία και τις νότιες ακτές της Mικράς Aσίας. Aν και η κινητοποίηση αυτή αντιμετώπισε πολλά οργανωτικά προβλήματα και παρόλο που τα αποτελέσματα δεν ήταν σχεδόν ποτέ τα αναμενόμενα, δεν μπορούμε να παραβλέψουμε μια πολύ σημαντική διάσταση όλης αυτής της προσπάθειας. Για πρώτη -και τελευταία ίσως φορά- συντονίστηκαν τόσες διαφορετικές ομάδες ανθρώπων που προωθούσαν την απόσχιση των εθνοτικών συνόλων από τον κορμό της οθωμανικής αυτοκρατορίας. Σε μια εποχή που τα περιθώρια συνεννοήσεων στις ταραγμένες επαρχίες του κράτους των σουλτάνων ήταν ελάχιστα, η δράση της Φιλικής Eταιρείας έφερε κοντά πρόσωπα και καταστάσεις, η συνύπαρξη των οποίων θα αποδεικνυόταν αναγκαία τα αμέσως επόμενα χρόνια, την ώρα της έκρηξης των επαναστατικών συγκρούσεων.

Η ενότητα 7 σε βιντεοπαρουσίαση

Η μάχη στο Δραγατσάνι: http://www.ime.gr/chronos/12/gr/1821_1833/enarxi/04.html

Ο Αλέξανδρος Υψηλάντης στη Μολδοβλαχία: http://www.ime.gr/chronos/12/gr/1821_1833/enarxi/03.html

Η προκήρυξη του Αλέξανδρου Υψηλάντη: http://users.sch.gr/ipap/Ellinikos%20Politismos/maxes/prokirixi%20Ypsilanti.htm

Ο Μακρυγιάννης αφηγείται τη μύησή του στη Φιλική Εταιρεία
Πήγα. Κατεβάζει της εικόνες όλες και μ' ορκίζει και αρχινάγει να με βάλη εις το μυστήριον. Αφού προχώρεσε, τότε τ' ορκίστηκα ότι δεν θα το μαρτυρήσω κανενού· όμως να μου δώση καιρόν οχτώ ημέρες να συλλογιστώ αν είμαι άξιος δι' αυτό το μυστήριον και αν μπορώ να ωφελήσω, να το λά­βω, ή να κάτζω· είναι σα να μην το ξέρω ολότελα. Πήγα στοχάστηκα και τάβαλα όλα ομπρός και σκοτωμόν και κιντύνους και αγώνες - θα τα πάθω διά την λευτερίαν της πατρίδος μου και της θρη­σκείας μου. Πήγα και του είπα: «Είμαι άξιος». Του φίλησα το χέρι, ορκίστηκα. Τον περικάλεσα να μη μου μαρτυρήση τα σημεία της κατήχησης, ότ' είμαι νέος και να μην αντέσω και λυπηθώ τη ζωή μου και προδώσω το μυστήριον και κιντυνέψη η πατρίς.

Μακρυγιάννης, Απομνημονεύματα,
επιμ. Ι.Βλαχογιάννη (1907), Γιοβάνης, Αθήνα 1968, τόμ 1, σ. 16-17.

Ο ρόλος της Φιλικής Εταιρείας στην προετοιμασία της ελληνικής επανάστασης
Η ίδρυση της Φιλικής Εταιρείας αποτελεί τη σπουδαιότερη πολιτική ενέργεια του υπόδουλου ελληνισμού, όπως και η οργάνωση της Ελληνικής Επανάστασης το κορύφωμα μιας μακράς σειράς πράξεων ανυπακοής και ανταρσίας προς την οθωμανική κυριαρχία. Η θετική αποτίμηση του έργου της Φιλικής Εταιρείας δεν οφείλεται μόνο στο γεγονός ότι δι' αυτής οργανώθηκε επιτυχώς η αντιοθωμανική εθνική επανάσταση των Ελλήνων αλλά κυρίως γιατί, μέσα σε ένα πνεύμα νεωτερικότητας, τέθηκε το ζήτημα της εθνικής αποκατάστασης με νέους όρους. Θεωρήθηκε δηλαδή η εθνική αποκατάσταση των Ελλήνων ζήτημα ελληνικού ενδιαφέροντος και ελληνικής ευθύνης και όχι, όπως συ­νέβαινε παλαιότερα, ένα ζήτημα που θα λυνόταν στο πλαίσιο μιας απελευθερωτικής - επεκτατικής δραστηριότητας κάποιας μεγάλης ευρωπαϊκής δύναμης.

[... ] Με βάση τα νεωτερικά προτάγματα του πολιτικοποιημένου Διαφωτισμού και του πρώιμου ρομαντισμού, [ενν. η Φιλική Εταιρεία] προτείνει την αυτοτελή και αυτοδύναμη οργάνωση του έθνους, το οποίο θα προβεί, με τη σειρά του, κυριαρχικά και μέσα από την εκτίμηση των δικών του αναγκών, στην επίτευξη των προσφορότερων συμμαχιών.

Β. Παναγιωτόπουλος, «Η Φιλική Εταιρεία, οργανωτικές προϋποθέσεις της εθνικής επανάστασης»,
Ιστορία του νέου ελληνισμού, Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 2003, τόμ. 3, σ. 9.

Ο χάρτης της Οθωμανικής αυτοκρατορίας: https://www.jewishvirtuallibrary.org/jsource/images/ottomanmap1.png

Διδασκαλία πατρική: http://digital.lib.auth.gr/record/126122/files/1.pdf

Πηγές για το οθωμανικό κράτος: http://photodentro.edu.gr/v/item/ds/8521/9507