Μάθημα : ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

Συνδετικό ρήμα   -Κατηγορούμενο

Συνδετικά ρήματα είναι τα ρήματα που συνδέουν το υποκείμενο του ρήματος με ένα κατηγορούμενο .

Το κατηγορούμενο δηλώνει ότι το υποκείμενο έχει μια ιδιότητα ή ένα χαρακτηριστικό ή βρίσκεται σε μια κατάσταση. ​(απαντά στην ερώτηση: τι λογής)

Συνηθισμένα συνδετικά ρήματα: είμαι, γίνομαι, φαίνομαι, μοιάζω, υπάρχω, παραμένω, απομένω, θεωρούμαι, εμφανίζομαι, βρίσκομαι, παρουσιάζομαι,  αποδεικνύομαι, εκλέγομαι, διορίζομαι, πάω για, μιλάω ως, αποτελώ, ονομάζομαι, λέγομαι, αναγνωρίζομαι, ανακηρύσσομαι, χειροτονούμαι, κληρώνομαι, ζω, μένω, γεννιέμαι, πεθαίνω, υπηρετώ, λογαριάζομαι, κ.λπ. 

Ως συνδετικά λειτουργούν επίσης οποιαδήποτε ρήματα συντάσσονται με τα μόρια
για, σαν, ως, συνδέοντας το υποκείμενο με μια λέξη που τους δίνει μια ιδιότητα.
π.χ.
Εργάστηκε ως σκλάβος.
Δούλεψε σαν σκλάβος.
Περνιέται για έξυπνος.

 Το  κατηγορούμενο  μπορεί να είναι:

• Ουσιαστικό, π.χ. Ο Γιώργος είναι πιλότος.
• Επίθετο, π.χ. Ο μαθητής είναι επιμελής.
• Αριθμητικό, π.χ. Οι δάσκαλοι του σχολείου μας είναι δώδεκα.
• Αντωνυμία, π.χ. Αυτός δεν είναι πια ίδιος.
• Μετοχή, π.χ. Η Ελένη ήταν λυπημένη.
• Επίρρημα, π.χ. Το δωμάτιο ήταν άνω κάτω.
• Εμπρόθετος προσδιορισμός, π.χ. Το αντικείμενο ήταν από μέταλλο.
• Δευτερεύουσα πρόταση, π.χ. Με αυτά που έπαθε ήταν να τον λυπάται κανείς

Υπάρχουν δύο είδη: το κατηγορούμενο του υποκειμένου και το κατηγορούμενο του αντικειμένου ​(όπου το κατηγορούμενο δηλώνει ότι το αντικείμενο έχει μια ιδιότητα).

1)Το κατηγορούμενο του υποκειμένου μπαίνει στην ίδια πτώση με το υποκείμενο, δηλαδή σε ονομαστική. Το κατηγορούμενο του υποκειμένου, λοιπόν,   βρίσκεται πάντοτε σε ονομαστική πτώση όπως και το υποκείμενο.

Π.χ. Η Ελένη(υποκ.) θεωρείται όμορφη(κατηγ.) . -και τα δύο σε ονομαστική.

• SOS(εκτός αν πρόκειται για ουσιαστικό σε πτώση γενική, οπότε είναι γενική κατηγορηματική, π.χ. «Το αυτοκίνητο είναι της μητέρας  μου»). 

2)Το κατηγορούμενο του αντικειμένου είναι στην ίδια πτώση με το αντικείμενο. Δηλαδή το ρήμα συντάσσεται με δύο αιτιατικές, η μία είναι αντικείμενο και άλλη κατηγορούμενο του αντικειμένου .

• Π.χ. Ο ιερέας(υποκ.) βάφτισε το μωρό (ποιο; =αντικ.) Βαγγέλη (τι λογής; =κατ. Αντικ.).

ΚΟΛΠΟ!!!! Για να ελέγξουμε αν μια αιτιατική είναι αντικείμενο και η άλλη κατηγορούμενο , μετατρέπουμε την ενεργητική σύνταξη σε παθητική οπότε το αντικείμενο γίνεται υποκείμενο, ενώ η άλλη αιτιατική κατηγορούμενο.

 π.χ. Ενεργητική:  Οι μαθητές ψήφισαν πρόεδρο τη Μαρία .
 Παθητική:  Η Μαρία ψηφίστηκε πρόεδρος από τους μαθητές.
άρα:  η Μαρία  -αντικείμενο   και πρόεδρο : κατηγορούμενο.

Ρήματα που συντάσσονται με κατηγορούμενο του αντικειμένου είναι: ανακηρύσσω, αποκαλώ, διορίζω, εκλέγω, θεωρώ, κρίνω, ονομάζω, χειροτονώ κ.λπ.. 

ΠΡΟΣΟΧΗ: Για να έχουμε κατηγορούμενο πρέπει να έχουμε και συνδετικό ρήμα ή ρήμα που λειτουργεί ως συνδετικό!!!!

Π.χ. Η Άννα είναι όμορφη. (το "όμορφη είναι κατηγορούμενο γιατί το συνδετικό ρήμα είναι συνδέει το υποκείμενο με την ιδιότητα του)

Η όμορφη Άννα κοιτάζεται στον καθρέφτη. (εδώ δεν υπάρχει συνδετικό ρήμα, έτσι το ¨΄ομοεφη προσδιορίζει το υποκείμενο, αλλά δεν είναι κατηγορούμενο. Είναι επιθετικός προσδιορισμός!)

Περισσότερη θεωρία για το κατηγορούμενο μπορείτε να βρείτε εδώ: Κατηγορούμενο

ΠΑΡΑΓΩΓΑ ΡΗΜΑΤΑ

1. Πώς σχηματίζεται μία παράγωγη λέξη;

Θέμα πρωτότυπης λέξης + παραγωγική κατάληξη (επίθημα) = παράγωγη λέξη.

3. Από ποιες λέξεις σχηματίζουμε παράγωγα ρήματα;

Παράγωγα ρήματα σχηματίζουμε:

α) από ουσιαστικά  πχ. πρόεδρος ˃ προεδρεύω

β) από επίθετα   π.χ. φοβερός ˃ φοβερίζω

γ) από άλλα ρήματα (εδώ συνήθως έχω προθήματα, δηλαδή άκλιτη λέξη μπροστά) π.χ. πχ. γράφω ˃ περιγράφω, βάλλω ˃ διαβάλλω  

δ) από άκλιτες λέξεις (επιρρήματα, επιφωνήματα, ηχοποίητες λέξεις) πχ. συχνά ˃ συχνάζω, γαβ ˃ γαβγίζω 

ε) από φράσεις (π.χ. καλώς όρισες → καλωσορ-ίζω)

Παραδείγματα παράγωγων ρημάτων: 

- τόν-ος (πρωτότυπη λέξη: ουσιαστικό - θέμα: τον-) + παραγωγική κατάληξη -ίζω → τον-ίζω.

- τόν-ος (πρωτότυπη λέξη: ουσιαστικό - θέμα: τον-) + παραγωγική κατάληξη -ώνω → τον-ώνω.

- αγών-ας (πρωτότυπη λέξη: ουσιαστικό - θέμα: αγων-) + παραγωγική κατάληξη -ίζομαι → αγων-ίζομαι.

- τσακ (πρωτότυπη λέξη: άκλιτη ηχοποίητη λ.- θέμα: τσακ-) + παραγωγική κατάληξη. -ίζω → τσακ-ίζω.

- φέγγ-ω (πρωτότυπη λέξη: ρήμα - θέμα: φεγγ-) + παραγωγική κατάληξη -ίζω → φεγγ-ίζω.

- κοντ-ός (πρωτότυπη λέξη: επίθετο - θέμα: κοντ-) + παραγωγική κατάληξη -αίνω → κοντ-αίνω.

- κοντ-ά (πρωτότυπη λέξη: επίρρημα - θέμα: κοντ-) + παραγωγική κατάληξη -εύω → κοντ-εύω.

 Ποιες είναι οι παραγωγικές καταλήξεις παράγωγων ρημάτων; 

Ενεργητική φωνή Μέση / Παθητική φωνή

-ίζω π.χ. βυθ-ός → βυθ-ίζω -ίζομαι π.χ. βυθ-ός → βυθ-ίζομαι 

-αίνω π.χ. θερμ-ός → θερμ-αίνω -αίνομαι π.χ. θερμ-ός → θερμ-αίνομαι 

-ώνω π.χ. έν-ας → εν-ώνω -ώνομαι π.χ. έν-ας → εν-ώνομαι 

-εύω π.χ. δημόσι-ος → δημοσι-εύω -εύομαι π.χ. δημόσι-ος → δημοσι-εύομαι 

-άζω π.χ. γυμν-ός → γυμν-άζω -άζομαι π.χ. γυμν-ός → γυμν-άζομαι

-ιάζω π.χ. ταίρ-ι → ταιρ-ιάζω -ιάζομαι π.χ. ταίρ-ι → ταιρ-ιάζομαι 

 Άλλες σπανιότερες παραγωγικές καταλήξεις παράγωγων ρημάτων είναι τα παρακάτω 

γραμματικά μορφήματα (θαμιστικά ρήματα):

-βολώ π.χ. πέτρ-α → πετρ-ο-βολώ (= ρίχνω συνέχεια πέτρες - Σημασία: ρίξιμο συνεχές).

-βολώ π.χ. μόσκ-ος → μοσκ-ο-βολώ (= βγάζω άφθονη μοσκοβολιά - Σημασία: αφθονία).

-κοπώ π.χ. γλέντ-ι → γλεντ-ο-κοπώ (=γλεντώ ασταμάτητα - Σημασία: ενέργεια ακατάπαυστη).

-μανώ π.χ. λύσσ-α → λυσσ-ο-μανώ (=συμπεριφέρομαι σαν λυσσασμένος - Σημασία: ένταση ενέργειας).

-λογώ π.χ. άνθ-ος → ανθ-ο-λογώ (= διαλέγω και μαζεύω συνέχεια άνθη- Σημασία: μαζεύω συνέχεια).

-λογώ π.χ. κακ-ό → κακ-ο-λογώ (= λέω συχνά κακά λόγια για κάποιον - Σημασία: λέω συχνά ό,τι 

φανερώνει το θέμα της πρωτότυπης λέξης).