Μάθημα : ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ

Β1 Ο ρόλος και η λειτουργία του ρήματος

Ρήμα είναι η λέξη που φανερώνει ότι το υποκείμενο ενεργεί (κάνει κάτι) ή δέχεται μια ενέργεια (παθαίνει κάτι) ή βρίσκεται σε μια κατάσταση (ούτε κάνει ούτε παθαίνει κάτι).

Δηλαδή το ρήμα εκφράζει γενικά μια ενέργεια ή μια κατάστάση.

Το ρήμα: • αποτελεί το βασικό στοιχείο κάθε πρότασης, γύρω από το οποίο οργανώνεται το μήνυμα που μεταδίδεται με την επικοινωνία. Για παράδειγμα, στην πρόταση Ο κηπουρός σκάβει τον κήπο, το νοηματικό κέντρο του μηνύματος που μεταδίδεται βρίσκεται στο ρήμα σκάβει.

Το ρήμα ανήκει στη ρηματική φράση, στην οποία παίζει τον κυρίαρχο ρόλο.

• ◗ Εκτός από το ρήμα, στη ρηματική φράση μπορεί να ανήκουν ουσιαστικά ή επίθετα (δηλαδή ονοματικές φράσεις που θα είναι αντικείμενα του ρήματος ή κατηγορούμενα του υποκειμένου ή του αντικειμένου) ή επιρρήματα ή επιρρηματικές φράσεις που θα δίνουν μια επιπλέον πληροφορία σχετικά με τον χρόνο, τον τρόπο, τον τόπο κτλ. της ενέργειας του ρήματος.

B 2.1 Πρόσωπο και αριθμός

• ◗ Όπως τα ουσιαστικά, έτσι και τα ρήματα έχουν δύο αριθμούς: ενικό και πληθυντικό.
• ◗ Τα ρήματα όμως δεν έχουν πτώσεις (όπως τα ουσιαστικά), αλλά έχουν πρόσωπα: πρώτο, δεύτερο και τρίτο πρόσωπο σε κάθε αριθμό (ενικό και πληθυντικό).

Θέμα και κατάληξη.

 Το ρήμα αποτελείται από  το θέμα και την κατάληξη.

•  Θέμα είναι το τμήμα του ρήματος που παραμένει αμετάβλητο (δεν-, αγαπ-, δεσ-, αγα-πησ-, δεθ-, αγαπηθ-),
•  κατάληξη είναι το τμήμα του ρήματος που αλλάζει, συνολικά ή κατά ένα μέρος (-ω, -ε/ς, -ει.../-ομαι, -εσαι, -εται... / -ώ, -άς, -ά... κ.λπ.).
• Κάθε ρήμα έχει δύο θέματα:
• α) το θέμα του ενεστώτα (που διατηρείται και στον παρατατικό και στον εξακολουθητικό μέλλοντα) και
• β) το θέμα του αορίστου (που διτηρείται και στον συνοπτικό μέλλοντα, στον παρακείμενο, στον υπερσυντέλικο και στον συντελεσμένο μέλλοντα). 
• π.χ.

  ΕΝΕΣΤΩΤΑΣ	ΠΑΡΑΤΑΤΙΚΟΣ	ΕΞΑΚΟΛΟΥΘ. ΜΕΛΛ.	ΑΟΡΙΣΤΟΣ	ΣΥΝΟΠΤ. ΜΕΛΛ	ΠΑΡΑΚΕΙΜΕΝΟΣ	ΥΠΕΡΣΥΝΤΕΛΙΚΟΣ	ΣΥΝΤΕΛ. ΜΕΛΛ.
  δεν-ω	έδεν-α	θα δεν-ω	έδεσ-α	θα δεσ-ω	έχω δέσ-ει	είχα δέσ-ει	θα έχω δέσ-ει
  δέν-ομαι	δεν-ομουν	θα δέν-ομαι	δέθ-ηκα	θα δεθ-ω	έχω δεθ-εί	είχα δεθ-εί	θα έχω δεθ-εί

B 2.2 Συζυγίες και φωνές

Με βάση την κατάληξη, τα ρήματα χωρίζονται σε δύο φωνές: την ενεργητική (ρήματα σε -ω ή -ώ) και την παθητική (ρήματα σε -μαι).

 Με βάση τις καταλήξεις χωρίζουμε τα ρήματα σε δύο συζυγίες: στην α' συζυγία ανήκουν τα ρήματα που έχουν κατάληξη -ω, ενώ στη β' ανήκουν όσα έχουν κατάληξη -ώ.

•  Κάθε φωνή έχει δύο συζυγίες.
• ◗ Η δεύτερη συζυγία κάθε φωνής χωρίζεται σε δύο τάξεις, όπως φαίνεται στο παρακάτω σχήμα:

  ΦΩΝΗ	Ενεργητική   -ω	Παθητική   -μαι
  ΣΥΖΥΓΙΑ ΤΑΞΗ ΚΑΤΑΛΗΞΕΙΣ	α'   -ω γράφω β' α'  -άω, -ώ αγαπάω,-ώ β'  -ώ μπορώ	α'  -ομαι λέγομαι β' α'  -ιέμαι αγαπιέμαι β'  -ούμαι οδηγούμαι

  ΠΡOΣOΧΗ: Oι παραπάνω διακρίσεις αφορούν τη μορφή μόνο και όχι τη σημασία του ρήματος.

B 2.3 Διαθέσεις του ρήματος

• ◗ Υπάρχουν ρήματα τα οποία έχουν ενεργητική σημασία, φανερώνουν δηλαδή ότι το υποκείμενο κάνει κάτι, ενεργεί, π.χ. τρέχω, παίζω. Τα ρήματα αυτά έχουν ενεργητική διάθεση και βρίσκονται συνήθως στην ενεργητική φωνή.
• ◗ Υπάρχουν ρήματα τα οποία έχουν παθητική σημασία, φανερώνουν δηλαδή ότι το υποκείμενο «παθαίνει» κάτι, δέχεται το αποτέλεσμα μιας ενέργειας, π.χ. τραυματίζομαι, χτυπώ. Τα ρήματα αυτά έχουν παθητική διάθεση και βρίσκονται συνήθως στην παθητική φωνή.
• ◗ Υπάρχουν ρήματα τα οποία φανερώνουν ότι το υποκείμενο είναι ο δράστης και ο δέκτης μιας ενέργειας, δηλαδή κάνει κάτι και ταυτόχρονα δέχεται το αποτέλεσμα της ενέργειας αυτής, π.χ. χτενίζομαι, αγκαλιάζομαι. Τα ρήματα αυτά έχουν μέση διάθεση και βρίσκονται συχνά στην παθητική φωνή.
• ◗ Υπάρχουν ρήματα τα οποία φανερώνουν ότι το υποκείμενο βρίσκεται απλώς σε μια κατάσταση, ούτε ενεργεί ούτε παθαίνει κάτι, π.χ. κοιμάμαι, κάθομαι. Τα ρήματα αυτά έχουν ουδέτερη διάθεση.

ΠPOΣOXH: Oι διαθέσεις αφορούν τη σημασία του ρήματος.

B 2.4 Xρόνοι του ρήματος και ποιόν ενέργειας

• ◗ Χρόνο ονομάζουμε την τοποθέτηση ενός γεγονότος, μιας ενέργειας ή κατάστασης σε ένα σημείο του χρονικού άξονα (παρελθόν, παρόν, μέλλον).
• ◗ Στην ελληνική γλώσσα υπάρχουν οχτώ χρόνοι που μπορούν να χωριστούν σε ομάδες ανάλογα με τη χρονική βαθμίδα (παρελθόν, παρόν, μέλλον) στην οποία τοποθετούνται.