Μάθημα : Α ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ- ΟΔΥΣΣΕΙΑ, ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΑ ΑΠΟ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ (Α2, Α3)

Παρουσίαση απλή, με τα βασικά στοιχεία που πρέπει να θυμόμαστε εδώ. 

Παρουσίαση εκτεταμένη, παρακάτω: 

Ενότητα 5η
Ραψωδία α, στίχοι 361-497

Χώρος: το παλάτι του Οδυσσέα, η αίθουσα συγκεντρώσεων (επίπεδο ανθρώπων)
Δομή
 στ. 361-383  Εμφάνιση Πηνελόπης και διακοπή της γιορτής
 στ. 384-406  Διάλογος Τηλεμάχου-Πηνελόπης και αποχώρηση Πηνελόπης
 στ. 407-466  Διάλογος Τηλεμάχου-μνηστήρων
 στ. 467-497  Διάλυση της γιορτής – Τέλος της ημέρας
Θέματα
 Ο χαρακτήρας της Πηνελόπης
 Η αλλαγή του Τηλέμαχου
 Η συμπεριφορά και ο χαρακτήρας δύο σημαντικών μνηστήρων
 Η θέση της γυναίκας στην κοινωνία των ομηρικών επών
 Ο ρόλος του αοιδού μέσα στο παλάτι
 Μια πρώτη εικόνα για διάφορους χώρους του παλατιού του Οδυσσέα
Σχόλια
 Σε αυτή την ενότητα εμφανίζεται για πρώτη φορά στην Οδύσσεια η Πηνελόπη, η σύζυγος του Οδυσσέα. Η
εμφάνισή της είναι σύντομη, αλλά μάς επιτρέπει να δούμε σημαντικά στοιχεία του χαρακτήρα της (ευγένεια,
σεμνότητα, γενναιότητα, ευαισθησία, συζυγική πίστη), αλλά και να καταλάβουμε την ψυχολογική της κατάσταση (θλίψη, απελπισία, πένθος, θυμός) λόγω της απουσίας του Οδυσσέα και της άσχημης κατάστασης στο παλάτι.
 Περισσότερο, ωστόσο, προβάλλεται εδώ η εντυπωσιακή αλλαγή της συμπεριφοράς του Τηλέμαχου ύστερα
από τον διάλογο με τον Μέντη-Αθηνά. Ουσιαστικά πρόκειται για έναν «καινούριο» Τηλέμαχο σε σχέση με
προηγουμένως (πριν: άβουλος, δειλός, ανώριμος, παθητικός, διστακτικός τώρα: θαρραλέος, δυναμικός, αποφασιστικός, ώριμος). Αυτή η αλλαγή αποδεικνύει την επιτυχία της αποστολής της Αθηνάς (να τον ενθαρρύνει), αλλά και την ικανότητά της να πείθει και να επηρεάζει με τον λόγο της έναν θνητό (ως θεά της σοφίας).
 Σε αυτή την ενότητα, επίσης για πρώτη φορά, βλέπουμε από κοντά δύο από τους μνηστήρες, τον Αντίνοο
και τον Ευρύμαχο. Έχουν κοινούς σκοπούς και είναι εξίσου αρνητικά πρόσωπα, αλλά έχουν και διαφορές

στη συμπεριφορά τους και στον χαρακτήρα τους (Αντίνοος: αγενής, προκλητικός, ειρωνικός – Ευρύμαχος: ύπουλος, διπλωμάτης, πονηρός, καχύποπτος). Από το γεγονός πάντως ότι είναι οι μόνοι που μιλούν στον Τηλέμαχο φαίνεται ότι έχουν «ηγετικό» ρόλο μέσα στην ομάδα των μνηστήρων και ότι είναι οι πιο προκλητικοί, κάτι που μας προετοιμάζει για τον ρόλο τους στην συνέχεια του έπους (προοικονομία).
 Επίσης, από την εμφάνιση (με συνοδεία υπηρετριών και με μαντήλι στο κεφάλι) και από την συμπεριφορά της Πηνελόπης (σεμνή και διακριτική) και από όσα της λέει ο Τηλέμαχος (να επιστρέψει στις οικιακές εργασίες) βγάζουμε αρκετά συμπεράσματα για την θέση της γυναίκας στην κοινωνία των ομηρικών επών. Όπως φαίνεται, οι γυναίκες ζούσαν περιορισμένες στο σπίτι και χωρίς πολλά δικαιώματα, σε μια κοινωνία ανδροκρατούμενη και πατριαρχική (χαρακτηριστική η φράση του Τηλέμαχου «εγώ είμαι ο κυβερνήτης του σπιτιού»).
 Βλέπουμε, ακόμη, για πρώτη φορά έναν αοιδό την ώρα που τραγουδάει και καταλαβαίνουμε τον ιδιαίτερο ρόλο που είχε μέσα στο παλάτι (διασκεδαστής), αλλά και την γενικότερη θέση του στην κοινωνία (τον σέβονται, τον παρακολουθούν προσεκτικά και τον θεωρούν «θεϊκό»). Ίσως με αυτό το παράδειγμα ο Όμηρος να κάνει και μια έμμεση αναφορά στον εαυτό του και στην τέχνη του (αυτοαναφορικότητα του ποιητή).
 Εμφανίζεται, επίσης, έστω και για λίγο η Ευρύκλεια, η πιο σημαντική και πιστή από τις υπηρέτριες του
παλατιού του Οδυσσέα. Ο τρόπος με τον οποίο την παρουσιάζει ο Όμηρος (να φροντίζει ιδιαίτερα τον Τηλέμαχο) μας προϊδεάζει για τον ρόλο που θα παίξει αργότερα στο έπος κατά την μνηστηροφονία (προοοικονομία).
 Τέλος, σε αυτή την ενότητα αποκτούμε μια πρώτη εικόνα για τους γενικότερους χώρους του παλατιού του
Οδυσσέα, πέρα από την κεντρική αίθουσα της υποδοχής και των γιορτών (οι σκάλες, τα δωμάτια του ορόφου, η κεντρική εσωτερική αυλή). 

ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΕΠΟΧΗΣ, ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ: 

– Οι αοιδοί : Ο Φήμιος είναι ο ένας αοιδός που συναντάμε στην Οδύσσεια και ο άλλος είναι ο Δημόδοκος , που ζει στο παλάτι των Φαιάκων). Οι αοιδοί τραγουδούσαν τα κατορθώματα των θεών και των ηρώων (374-376) και ψυχαγωγούσαν τους βασιλείς στα ανάκτορα (385-386). Ο λαός πίστευε πως ήταν  θεόπνευστοι (361-363).

– Οι ευγενείς  : Αποτελούν την κυρίαρχη τάξη στην ομηρική εποχή, σε αυτούς ανήκουν οι μνηστήρες . Άλλη κοινωνική τάξη αποτελούσε ο λαός.  Είναι πλούσιοι ιδιοκτήτες γης.

– Οι δούλοι : Αποτελούν περιουσιακό στοιχείο  και ήταν προϊόν αγοραπωλησίας ή αιχμάλωτοι πολέμου. Η τιμή μιας δούλας κυμαινόταν στα 4 βόδια περίπου (ανταλλακτικό εμπόριο) οπότε καταλαβαίνουμε την ιδιαίτερα υψηλή αξία της Ευρύκλειας (αποκτήθηκε από τον Λαέρτη έναντι 20 βοδιών).

– Η κληρονομική βασιλεία: Το βασιλικό αξίωμα ήταν θεόσταλτο (430-431, 434-437)  αλλά στην περίπτωση του Οδυσσέα , που λείπει πολλά χρόνια από το θρόνο του, φυσικός κληρονόμος θεωρείται ο Τηλέμαχος, ο οποίος είναι ακόμη ανήλικος. Την κατάσταση αυτή φαίνεται πως εκμεταλλεύονται οι μνηστήρες που διεκδικούν την εξουσία ( γι’ αυτό και πολιορκούν την Πηνελόπη). Παρατηρούμε λοιπόν ότι ο θεσμός της βασιλείας βρίσκεται σε παρακμή (438-441).

– Η θέση της γυναίκας

Η θέση της είναι κατώτερη από του άνδρα. Υπεύθυνη για τη διαχείριση του σπιτιού της, δίνει εντολές στους δούλους αλλά δεν μπορεί να έχει καμία συμμετοχή στην κοινωνική ζωή, ούτε καν να παρίσταται στα συμπόσια που διοργανώνει. Ασχολείται με την ύφανση των ρούχων και την ανατροφή των παιδιών.

– Οι μάντεις και οι χρησμοί: Οι μάντεις κατείχαν σημαντική θέση στην ομηρική εποχή και όλοι σέβονταν τις προβλέψεις τους. Ωστόσο υπήρχαν και κάποιοι που τους αμφισβητούσαν .

– Ο καθορισμός της ανθρώπινης τύχης απ’ τους θεούς : «πικρόν όπως τον όρισε τον γυρισμό τους απ’ την Τροία η Αθηνά Παλλάδα» (στ.364-365), «ο Δίας ίσως είναι ο αίτιος, που δίνει στους φιλόπονους ανθρώπους,καταπώς θέλει εκείνος στον καθένα» (στ. 388-389), «θα το δεχόμουν, αν ο Δίας το χάριζε» (στ.435), «αυτά εναπόκεινται στην κρίση των θεών» (στ. 447).

Στο κέντρο μιας δράσης αλυσιδωτής βρίσκεται ο Tηλέμαχος. Σχηματικά:

Aποτυπώνεται έτσι η άνδρωση του νεαρού γιου του Οδυσσέα σε μια σκηνή που, για να αναδείξει αυτό το αναγκαίο, οργανώνεται με τρόπο φυσικό και εύλογο και, μαζί, υπηρετεί και άλλους σκοπούς: παρουσιάζει τη βασίλισσα –και μάλιστα να δέχεται πρώτη το μήνυμα της ενηλικίωσης του γιου της–, αποκαλύπτει άμεσα το ήθος και τα κίνητρα των μνηστήρων και συμπληρώνει το υπηρετικό προσωπικό και την εικόνα του ανακτορικού συγκροτήματος. H σκηνή αποτελεί μια πολύ καλή εφαρμογή της αρχής κατά το εικός και αναγκαίον (=  όπως χρειάζεται για να εξελιχθεί η υπόθεση).

 ΠΡΟΙΚΟΝΟΜΙΕΣ

-416-420: Ο Τηλέμαχος μας προετοιμάζει για τη συνέλευση των Ιθακησίων (ραψωδία γ)

– 423-424: Ο Τηλέμαχος προειδοποιεί τους μνηστήρες πως κάποια μέρα θα τιμωρηθούν από τον Δία. Μας προϊδεάζει για τη μνηστηροφονία (ραψωδία χ).

στ. 498: Οι σκέψεις του Τηλέμαχου μας προετοιμάζουν για το ταξίδι του (ραψωδία γ)

  ΠΑΡΕΚΒΑΣΗ – ΕΠΙΒΡΑΔΥΝΣΗ

– 478-487: Η αναφορά στην Ευρύκλεια. Αποτελεί και επιβράδυνση.

ΕΙΡΩΝΕΙΑ

– στ. 439-442: Ο Τηλέμαχος, ενώ γνωρίζει ότι οι θεοί είναι με το μέρος του, λέει ότι υπάρχουν πολλοί άλλοι Αχαιοί εκτός από τον ίδιο για να πάρουν την εξουσία, αφού ο Οδυσσέας είναι νεκρός.

– στ. 450-452: Ο Ευρύμαχος εύχεται να μην πάρει ποτέ κανείς την περιουσία τουΤηλέμαχου, τη στιγμή που ο ίδιος και οι άλλοι μνηστήρες κατασπαταλούν το βιος του Οδυσσέα.

  ΟΜΗΡΙΚΑ ΕΠΙΘΕΤΑ – ΕΚΦΡΑΣΕΙΣ

Βλέπε και χαρακτηριστικά (δείχνουν το χαρακτήρα) και περιγραφικά (περιγράφουν τοπίο) επίθετα στον Όμηρο 

Αθηνά Παλλάδα (364) : τυπικό επίθετο

θεία γυναίκα (369) : τυπικό επίθετο

θεϊκό αοιδό (373) : τυπικό επίθετο

της μίλησε όμως ο γνωστικός Τηλέμαχος (385) : τυπική έκφραση

τα μάτια λάμποντας (405) : τυπική έκφραση

μετά του αντιμίλησε ο Αντίνοος, γιος του Ευπείθη (427) : τυπική έκφραση

θαλασσοφίλητη Ιθάκη (430) : τυπικό επίθετο

αμέσως τότε κι ο Τηλέμαχος, με τη δική του γνώση, ανταποκρίθηκε (432) : τυπική έκφραση

θείος Οδυσσεύς (441) : τυπικό επίθετο

με σύνεση και γνώση του αντιμίλησε ο Τηλέμαχος (460) : τυπική έκφραση

εμπειροπόλεμου Αγχιάλου (465-466) : τυπικό επίθετο

θαλασσινούς Ταφίους (466) : τυπικό επίθετο

ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΜΟΙ

– Πηνελόπη : Είναι μια όμορφη και αξιοπρεπής γυναίκα , που ακολουθεί τα ήθη της εποχής της. Είναι ευαίσθητη και πιστή στον άντρα της , βγαίνει από την κάμαρή της όταν ακούει το τραγούδι του Φήμιου και πληγώνεται από αυτό. Ωστόσο κατανοεί ότι δεν πρέπει να εμφανιστεί στο μέγαρο ενώπιον των μνηστήρων γι’ αυτό και βάζει μπροστά από το πρόσωπό της το μαντήλι της. Είναι ευγενική , δεν προσβάλει το Φήμιο ζητώντας του να σταματήσει το τραγούδι του και φέρεται με αξιοπρέπεια απέναντι στον Τηλέμαχο, τον οποίο αναγνωρίζει ως κύριο του σπιτιού αν και εκπλήσσεται από τη στάση του.

– Τηλέμαχος : Εμφανίζεται εντελώς διαφορετικός από τον ονειροπόλο νέο που είχαμε συναντήσει στην προηγούμενη ενότητα. Οι συμβουλές της Αθηνάς καρποφόρησαν και παρουσιάζεται ανδρειωμένος να κατέχει τα ηνία του σπιτιού, να είναι ο απόλυτος κυρίαρχος του οίκου του. Παρατηρεί με αυστηρό ύφος αλλά σύμφωνα με τα ήθη της εποχής τη μητέρα του για την επέμβασή της χωρίς όμως να την προσβάλλει, πρόκειται λοιπόν για σεμνό , σοβαρό και σεβάσμιο νέο. Με τον τρόπο του προειδοποιεί τους μνηστήρες ότι η ανοχή του στη στάση τους έχει λήξει. Ψύχραιμος και σοβαρός αντιμετωπίζει τον Αντίνοο αλλά και τον Ευρύμαχο στους οποίους δεν αποκαλύπτει την αληθινή ταυτότητα του ξένου επισκέπτη. Διακρίνεται δηλαδή και από ευστροφία και ευελιξία .

– Μνηστήρες : Η στάση τους παραμένει ίδια με εκείνη που συναντήσαμε όταν η Αθηνά-Μέντης επισκέφτηκε το παλάτι. Ξεδιάντροποι σπαταλάνε τα ξένα αγαθά ενώ βγαίνουν από το λήθαργό τους (=την απραξία, τον 'ύπνο' τους) όταν εμφανίζεται η Πηνελόπη για να θορυβήσουν άκομψα μπροστά της. Η συζήτηση με τον Τηλέμαχο δεν φαίνεται να τους επηρέασε στο ελάχιστο αφού μετά από αυτή συνεχίζουν να κάνουν ό,τι και πριν : να διασκεδάζουν ξοδεύοντας τα αγαθά του Οδυσσέα.

– Αντίνοος : Αλαζόνας και υπερόπτης, αρχηγός των μνηστήρων . Ειρωνεύεται τον Τηλέμαχο και προσπαθεί να τον κάνει να αισθανθεί κατώτερος χωρίς επιτυχία.

– Ευρύμαχος: Πονηρός, καχύποπτος και διπλωμάτης. Προσποιούμενος το φίλο του Τηλέμαχου προσπαθεί να καταλάβει τους λόγους της αλλαγής της συμπεριφοράς τους.

–Ευρύκλεια: Πιστή, αφοσιωμένη υπηρέτρια στην οικογένεια του Οδυσσέα. Φροντίζει τον Τηλέμαχο σαν πραγματική του μητέρα.

---------  -----  -------  ------   ----

ΑΚΟΥΣΤΙΚΟ ΒΙΒΛΙΟ: ΟΙ ΜΝΗΣΤΗΡΕΣ ΤΗΣ ΠΗΝΕΛΟΠΗΣ