Μάθημα : ΝΕΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΛΩΣΣΑ ΚΑΙ ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑ Γ' ΛΥΚΕΙΟΥ

ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΣ

ΟΡΙΣΜΟΣ

Παράγραφος είναι μια μικρή ευδιάκριτη νοηματική ενότητα με αυτοτελές θέμα. Αποτελεί απαραίτητο δομικό στοιχείο κάθε κειμένου.

ΔΟΜΗ ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΥ

Τα βασικά μέρη μιας παραγράφου είναι:

1. η θεματική περίοδος, που δηλώνει το θέμα, την κύρια ιδέα κάθε παραγράφου. Συνήθως είναι η πρώτη περίοδος της παραγράφου.
2. τα σχόλια ή οι λεπτομέρειες, που αναπτύσσουν το θέμα και τεκμηριώνουν την κύρια ιδέα της θεματικής περιόδου. Αποτελούν το κύριο μέρος της παραγράφου.
3. η περίοδος κατακλείδα, που συνοψίζει το περιεχόμενο της παραγράφου διατυπώνοντας ένα γενικό συμπέρασμα ή προετοιμάζοντας τη λογική μετάβαση στην επόμενη παράγραφο. Βρίσκεται συνήθως στο τέλος της παραγράφου, αλλά πολύ συχνά παραλείπεται.

  ΤΡΟΠΟΙ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ ΜΙΑΣ ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΥ

Ανάλογα με τον τρόπο που αναπτύσσεται το θέμα της παραγράφου στα σχόλια διακρίνουμε τους εξής τρόπους ανάπτυξης:

1. με παραδείγματα (λεπτομέρειες): επαρκή παραδείγματα και λεπτομέρειες αποσαφηνίζουν τη θεματική πρόταση.

Παράδειγμα: Η ίδια κίνηση από τον πόλεμο στην ειρήνη μαρτυρείται και από την αρχαία λογοτεχνία. Ο Αισχύλος, στο επιτύμβιο επίγραμμά του, θεωρεί τον εαυτό του περισσότερο πολεμιστή παρά ποιητή, πολεμιστή που την ανδρεία του τη γνώρισε ο ¨βαθυχαιτήεις  Μήδος¨. Ακόμα ο Σοφοκλής, στα παιδικά του χρόνια, είχε χορέψει γυμνός και τραγουδήσει τον παιάνα μπροστά στο τρόπαιο από τη ναυμαχία της Σαλαμίνας. Αλλά στα γερατειά του έγραψε τον « Οιδίποδα στον Κολωνό», έργο υπέρτατης σοφίας και αποδοχής. Την επαύριο των μακρών αγώνων κατά της Σπάρτης, ο πόθος του αθηναϊκού λαού για την ειρήνη ξεσπάζει στον Αριστοφάνη. Μια άλλη σοφία γίνεται εδώ ακουστή, με τη φωνή του άγναφου ξωμάχου, εκείνου που σήκωσε το βάρος των πολέμων αποκομμένος άθελά του, από τη μάνα του, τη γη τη μεγαλόδωρη.  (Π. Πρεβελάκης)

2. με σύγκριση και αντίθεση: στη σύγκριση παρατίθενται ομοιότητες και διαφορές δύο ή περισσοτέρων προσώπων, πραγμάτων, ιδεών, ενώ στην αντίθεση τονίζονται οι διαφορές.

 Η οργάνωση των ιδεών γίνεται σε σειρά (αρχίζουμε ή τελειώνουμε με την πιο χτυπητή διαφορά) και φροντίζουμε να επιλέγουμε τις πιο χαρακτηριστικές ομοιότητες ή διαφορές.

Στα σχόλια η παράγραφος αναπτύσσεται με δύο κυρίως τρόπους: α)εκτίθενται όλα τα γνωρίσματα της μιας έννοιας και στη συνέχεια όλα τα γνωρίσματα της άλλης

β)οι δύο έννοιες εξετάζονται συγκριτικά σημείο προς σημείο.

παράδειγμα: Αν και γενικά θεωρείται ότι οι φανατικοί βρίσκονται στα άκρα, στην πραγματικότητα οι φανατικοί όλων των ειδών μαζεύονται στην ίδια πλευρά. Τα πραγματικά άκρα είναι οι φανατικοί και οι μετριοπαθείς: ανάμεσα σε αυτούς δεν υπάρχει καμιά συμφωνία. Οι φανατικοί όλων των αποχρώσεων αλληλοκοιτάζονται με δυσπιστία και είναι πάντα έτοιμοι  να πνίξουν ο ένας τον άλλον. Είναι, όμως, γείτονες και σχεδόν από την ίδια οικογένεια. Το μίσος τους είναι μίσος αδελφικό. Ανάμεσά τους υπάρχει βαθύ χάσμα και όμως βρίσκονται τόσο κοντά ο ένας στον άλλον, σαν Παύλος και Σαύλος. Ένας φανατικός κομμουνιστής είναι ευκολότερο να γίνει φασίστας, εθνικιστής ή καθολικός, παρά νηφάλιος φιλελεύθερος.      (E. Hoffer) 

3. με αιτιολόγηση: εδώ οι θεματικές περίοδοι είναι κρίσεις που πρέπει να αποδειχθεί η ισχύς τους, να αποδειχθεί δηλαδή με αξιόπιστα και λογικά επιχειρήματα ότι η ιδέα που διατυπώθηκε είναι ορθή.

Παράδειγμα: Από παιδαγωγική άποψη, το θέμα της ενότητας της γλώσσας είναι θεμελιώδες. Είναι γνωστό ότι ο ενιαίος χαρακτήρας της γλώσσας ασκεί άμεση επίδραση στην ευφυΐα του παιδιού, τη συγκρότησή της και την έκφρασή της κατά τρόπο οργανικό. Εφόσον οι πνευματικές ικανότητες αναπτύσσονται ταυτόχρονα με τη γλώσσα, είναι φανερό ότι η μάθηση της γλώσσας τελικά σημαίνει καλλιέργεια της ευφυΐας. Γι’ αυτό το λόγο οι ατέλειες στο διανοητικό τομέα (φράσεις χωρίς περιεχόμενο, αδυναμία στη λογική οργάνωση της ύλης κτλ ) δεν πρέπει να αναζητούνται έξω από το γλωσσικό όργανο που χρησιμοποιείται,  (Δ. Τομπαϊδης)  

4. με ορισμό: η θεματική περίοδος περιέχει μία κύρια έννοια (οριστέα έννοια), η οποία εντάσσεται σε μια ευρύτερη (έννοια γένους) και αναφέρονται τα χαρακτηριστικά της γνωρίσματα που τη διακρίνουν από τις άλλες έννοιες που ανήκουν στο ίδιο γένος(ειδοποιός διαφορά). Αναλύεται στα σχόλια με λεπτομέρειες, παραδείγματα, κ.α.

Οι ορισμοί διακρίνονται σε αναλυτικούς(περιγράφουν την ουσία μιας έννοιας εκθέτοντας τα γνωρίσματα που περιέχονται στην έννοια αυτή) και σε συνθετικούς ή γενετικούς (περιγράφουν τη διαδικασία γένεσης μίας έννοιας από τα αναγκαία και ουσιαστικά συστατικά της).Επίσης ανάλογα με την έκτασή τους διακρίνονται σε σύντομους και εκτεταμένους.

Παράδειγμα: Κατανάλωση είναι η χρήση αγαθών ή υπηρεσιών για την ικανοποίηση των αναγκών μας. Δεν είναι μόνο η λήψη τροφής ή το κάψιμο των ξύλων, που η εξαφάνισή τους συντελείται μπροστά στα μάτια μας, είναι και το ντύσιμό μας, η κίνηση των μηχανών, η μετάβαση στο σχολείο, η κόμμωσή μας, η επίσκεψη στο γιατρό, το ταξίδι μας με αυτοκίνητο ή αεροπλάνο, το διάβασμα βιβλίων ή περιοδικών, η μετάβαση μας στο κινηματογράφο, η παρακολούθηση ενός προγράμματος στην τηλεόραση, η ταχυδρόμηση ενός γράμματος ή οποιοδήποτε πράγμα που απαιτεί εργασία από άλλους ή χρησιμοποιεί, έστω και ανεπαίσθητα, τα συσσωρευμένα «καπιταλιστικά αγαθά».  

5. με διαίρεση: εδώ η κύρια έννοια (ένα όλο, γένος)που υπάρχει στη θεματική περίοδο αναλύεται σε επιμέρους τομείς/ είδη, με βάση κάποιο ουσιώδες γνώρισμά τους(διαιρετική βάση), αποκαλύπτοντας τα συστατικά της στοιχεία, έτσι ώστε να είναι πληρέστερη η κατανόησή της μέσα από τη διασαφήνιση των κύριων χαρακτηριστικών της.

Παράδειγμα: Η ποίηση μπορεί να διαιρεθεί αδρομερώς σε τρία μέρη: την επική, τη λυρική και τη δραματική. Οι μορφές αυτές αντανακλούν τις πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες, μέσα στις οποίες εμφανίστηκαν και αναπτύχθηκαν. Έτσι η επική ποίηση εκφράζει το πνεύμα και τα ιδανικά κατά την εποχή της βασιλείας, όπου η αγωνιστική διάθεση και η παλικαριά θεωρούνταν οι μεγαλύτερες αρετές του ανθρώπου. Αντίθετα, την ταραγμένη εποχή, που στα πράγματα βρίσκονται οι ευπατρίδες αριστοκρατικοί, και κάτω από την απειλή των ναυτικών και βιομηχάνων, που με τον πλούτο τους κατακτούν όλο και περισσότερα πολιτικά δικαιώματα, αναπτύχθηκε η λυρική ποίηση. Αργότερα, την εποχή της δημοκρατίας, δημιουργείται μια νέα μορφή ποίησης, που αγκαλιάζει τις λαχτάρες και τους πόθους ολόκληρου του λαού, η δραματική ποίηση.

6. με αίτια και αποτελέσματα: στα σχόλια αναλύονται οι αιτίες που οδηγούν τα πράγματα στην κατάσταση που αναφέρεται στη θεματική περίοδο, καθώς και τα αποτελέσματά της.

Παράδειγμα: Είναι γεγονός ότι ο Έλληνας δε διαβάζει. Δεν αγαπά το βιβλίο και τη μελέτη. Γιατί όμως; Κληρονομικά βάρη και φυλετικός χαρακτήρας; Μα τότε θα έπρεπε μάλλον το αντίθετο να συμβαίνει!...η εθνική κληρονομιά του Έλληνα είναι  βαθιά πνευματική. Τότε; Πρέπει να παραδεχτούμε πως ο άνθρωπος δε γεννιέται αγκαλιά με το βιβλίο, του μαθαίνουν να το αγαπάει. Είναι θέμα γενικότερης παιδείας, που ξεκινάει βέβαια από την εκπαίδευση, από τα σχολεία όλων των βαθμίδων. Και εκεί φαίνεται πως υστερούμε. Γιατί εμείς από τα  σχολεία βγάζουμε ανθρώπους που ακούν για βιβλίο, ακούν για μελέτη και «το βάζουν στα πόδια». Κακογραμμένα βιβλία και μέθοδοι σκουριασμένες απωθούν τους νέους από το βιβλίο και την ευπρόσδεκτη και γόνιμη γνώση. Εκπαίδευση που βασίζεται στην μηχανική πρόσληψη γνώσεων, στην ψυχρή χρησιμοθηρία, στη «δια παντός μέσου» βαθμοθηρία, στη στείρα αποστήθιση, δημιουργεί στη συνέχεια απέχθεια για το βιβλίο, το σχολείο, τη μάθηση. Το πρόβλημα του μαθήματος της έκθεσης δεν είναι άσχετο με όλη αυτή την κακή εκπαίδευση. Κακές επιδόσεις στην έκθεση δε σημαίνουν τίποτε άλλο από κακές σχέσεις με το βιβλίο γενικά.

7. με αναλογία: αποσαφηνίζονται πτυχές μιας έννοιας με την παράθεση ανάλογων ιδιοτήτων μιας άλλης. Μοιάζει με εκτεταμένη παρομοίωση ή μεταφορά. Η αναλογία μπορεί να είναι κυριολεκτική ή μεταφορική.

Παράδειγμα: Μια ανθρώπινη ψυχή χωρίς την πρέπουσα παιδεία μοιάζει με ένα μάρμαρο λατομείου, που δεν αποκαλύπτει καμιά από τις ομορφιές του, ως τη στιγμή που η τέχνη του μαρμαρά θα αποκαλύψει τα χρώματα και θα φέρει στο φως κάθε απόχρωση, κάθε κηλίδα και φλέβα που περνά μέσα από τον κορμό του. Με τον ίδιο τρόπο και η παιδεία, όταν επενεργήσει πάνω σ’ ένα έξοχο πνεύμα, μας αποκαλύπτει όλες τις κρυφές αρετές και τα προτερήματά του, που χωρίς μια τέτοια βοήθεια δε θα μπορούσαν να βγουν ποτέ στο φως.

8. με συνδυασμό μεθόδων: συνδυάζονται δύο ή περισσότερες μέθοδοι για καλύτερη μετάδοση των ιδεών.

ΑΡΕΤΕΣ ΠΑΡΑΓΡΑΦΟΥ:

• Ακριβής στόχος : τεκμηρίωση ενός συγκεκριμένου θέματος.
• Επαρκής ανάπτυξη : πληρότητα, επαρκή στοιχεία – επιχειρήματα.
• Ενότητα : ομαλή ροή και μετάβαση μεταξύ των τριών μερών της παραγράφου.
• Αλληλουχία : λογική σειρά προτάσεων.
• Συνοχή : σωστή χρήση εκφραστικών μέσων για τη σύνδεση των προτάσεων.

ΠΕΡΙΛΗΨΗ

Για να φτιάξουμε την περίληψη ενός κειμένου, χρησιμοποιούμε τους πλαγιότιτλους των παραγράφων ή των ενοτήτων ανάλογα με την επιθυμητή έκταση της περίληψης, τους οποίους ενώνουμε με τη βοήθεια διαρθρωτικών λέξεων/ φράσεων, ώστε να αναδεικνύεται η συλλογιστική πορεία του συγγραφέα.

Παρατηρήσεις για μια επιτυχημένη περίληψη:

1. Η περίληψη είναι ένα συνεχές κείμενο που λειτουργεί αυτόνομα και αποδίδει συνοπτικά το περιεχόμενο και τη λογική διάρθρωση του κειμένου.
2. Ο βαθμός ανάπτυξης των ιδεών του κειμένου εξαρτάται από την έκταση της ζητούμενης περίληψης. Για μια συνοπτική παρουσίασή τους χρησιμοποιούμε τους πλαγιότιτλους των ενοτήτων, ενώ για μια εκτενέστερη τους πλαγιότιτλους των παραγράφων. Προσέχουμε να τηρούμε τον ζητούμενο αριθμό λέξεων με μέγιστη απόκλιση 10%.
3. Δεν καταγράφουμε στην περίληψη: παραδείγματα, μαρτυρίες, ρήσεις.
4. Δεν παρεμβάλουμε δικά μας σχόλια και ερμηνείες, αλλά παρουσιάζουμε αντικειμενικά το κείμενο.
5. Δεν αναπτύσσουμε υπερβολικά κάποιες ιδέες του κειμένου παραλείποντας κάποιες άλλες.
6. Δεν μιμούμαστε το ύφος του συγγραφέα, αλλά αποδίδουμε τις ιδέες του κυριολεκτικά.
7. Δεν χρησιμοποιούμε αυτούσιες φράσεις του κειμένου. Αν είναι απαραίτητο, τις παραθέτουμε μέσα σε εισαγωγικά.
8. Αποφεύγουμε τις περιφράσεις, τις λεκτικές επαναλήψεις, τις μεταφορές και τις επεξηγήσεις.
9. Μετατρέπουμε το διάλογο και τον ευθύ λόγο σε πλάγιο.
10. Για την εξοικονόμηση λέξεων προτιμούμε την παθητική σύνταξη.

ΔΙΑΡΘΡΩΤΙΚΕΣ ΛΕΞΕΙΣ /ΦΡΑΣΕΙΣ

Η συνοχή, η ομαλή δηλαδή μετάβαση με τρόπο φυσικό και λογικό από τη μια πρόταση στην άλλη, από την μια περίοδο στην άλλη, από τη μια παράγραφο στην άλλη χωρίς κενά και χάσματα,  επιτυγχάνεται με τους εξής τρόπους:

• με επανάληψη σημαντικών λέξεων ή φράσεων
• με παράλειψη μιας λέξης ή φράσης που ήδη αναφέρθηκε
• με φράσεις που έχουν νοηματική συγγένεια
• με χρήση γενικότερου όρου (π.χ. φοιτητές, σπουδαστές, μαθητές >σπουδάζουσα νεολαία )
• με χρήση συνυπώνυμων και υπερώνυμων λέξεων( π.χ. ο ταξιδιωτικός υπάλληλος, ο καθηγητής, ο δικηγόρος >ο επαγγελματίας )
• με χρήση του όλου και των μερών του ( π.χ. προκαταβολή, υπόλοιπο > συνολική αμοιβή )
• με αντικατάσταση μιας λέξης με αντωνυμία (συνήθως δεικτική, αναφορική, …) ή με επίρρημα
• με χρήση συνδέσμων, επιρρημάτων ή άλλων φράσεων που δηλώνουν:
• αντίθεση – εναντίωση : αλλά, όμως, ωστόσο, αντίθετα, από την άλλη πλευρά, ενώ, ακόμη κι αν, παρόλα αυτά, …
• αιτιολόγηση : εξαιτίας, επειδή, γιατί, ένας ακόμη λόγος, …
• αποτέλεσμα : γι΄αυτό το λόγο, ως επακόλουθο, κατά συνέπεια, αποτέλεσμα όλων αυτών, …
• βεβαίωση : φυσικά, ασφαλώς, αναντίρρητα, πράγματι, βέβαια, είναι αλήθεια,…
• γενίκευση : γενικά, τις περισσότερες φορές, ευρύτερα, …
• διαίρεση : αφενός – αφετέρου, από τη μια – από την άλλη,…
• διάζευξη :ή – ή, είτε – είτε, ούτε –ούτε, ..
• διευκρίνιση : για παράδειγμα, λόγου χάρη, …
• διασαφήνιση – επεξήγηση : δηλαδή, αυτό σημαίνει, ειδικότερα, με άλλα λόγια, συγκεκριμένα, για να γίνω πιο σαφής, ..
• έμφαση : το σημαντικότερο απ’ όλα, το κυριότερο, είναι αξιοσημείωτο, εκείνο που προέχει, ιδιαίτερα σημαντικό είναι, …
• παραβολή : ανάλογα, αντίστοιχα, ιδιαίτερα,
• προσθήκη : ακόμη, επίσης, εκτός από αυτό, πρόσθετα, …
• προϋπόθεση : εφόσον, με τον όρο, με την προϋπόθεση, με δεδομένο, εκτός αν,…
• Συμπέρασμα : λοιπόν, συμπερασματικά, τελικά, ανακεφαλαιώνοντας, …

χρονική σχέση : αρχικά, στη συνέχεια, πρώτα, …

 ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ

Στην παραγωγή λόγου πρωταρχική σημασία έχει η αναγνώριση του επικοινωνιακού πλαισίου μέσα στο οποίο μας ζητείται να αναπτύξουμε τις απόψεις μας.

Το επικοινωνιακό πλαίσιο καθορίζεται από:

• Τον πομπό / συντάκτη του κειμένου
• Τον αποδέκτη του κειμένου
• Τις συνθήκες της επικοινωνίας (προφορική ή γραπτή, επίσημη ή ανεπίσημη ).

Το επικοινωνιακό πλαίσιο καθορίζει:

• Τον τρόπο ανάπτυξης του κειμένου
• Το ύφος
• Τα γλωσσικά-εκφραστικά μέσα
• Την έκταση
• Γενικότερα, πολλές από τις παραμέτρους που συναποτελούν την «ταυτότητα» του κειμένου.

ΟΜΙΛΙΑ (ΠΡΟΣΧΕΔΙΑΣΜΈΝΟΣ ΠΡΟΦΟΡΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ)

Η ομιλία είναι λόγος απαιτητικός, που συνδυάζει την οργάνωση / δομή του αποδεικτικού-πειστικού λόγου και την προφορικότητα.

• Στην αρχή κάνουμε μία προσφώνηση στο κοινό μας ( π.χ. «κυρίες και κύριοι») και στο τέλος μια αποφώνηση (π.χ. «Ευχαριστώ για την προσοχή σας»). Η προσφώνηση και η αποφώνηση καθορίζονται από το είδος του ακροατηρίου.

• Ο πρόλογος περιλαμβάνει:
• την αφορμή της ομιλίας
• την ιδιότητα με την οποία μιλάει ο πομπός
• τη θέση του ομιλητή

• το ύφος του κειμένου είναι αρκετά αυθόρμητο με πολλά στοιχεία προφορικότητας:
• επανάληψη της προσφώνησης
• αμεσότητα, απλότητα, μικροπερίοδος λόγος
• παρένθετες προτάσεις (π.χ. Όπως γνωρίζετε)
• ρητορικές ερωτήσεις
• χρήση προτρεπτικών εγκλίσεων (υποτακτική, προστακτική)
• ρήματα συναισθηματικής παρακίνησης, ηθικής και δεοντολογικής επιταγής
• ελλειπτικές ή αρηματικές προτάσεις
• επιτρεπτή η πολυπαραγραφοποιίηση
• χιούμορ / ειρωνεία

ΕΠΙΣΤΟΛΗ

• Πάνω δεξιά γράφουμε τον τόπο και την ημερομηνία.
• Ακολουθεί η κατάλληλη προσφώνηση (π.χ. Αξιότιμε κύριε Υπουργέ )
• Ο πρόλογος περιλαμβάνει:
• την αφορμή της ομιλίας
• την ιδιότητα με την οποία μιλάει ο πομπός
• τη θέση του ομιλητή.
• Το ύφος καθορίζεται από τον σκοπό του συντάκτη και πάντως είναι συνήθως ύφος επίσημο και προσεγμένο. Χρησιμοποιούμε β΄ πληθυντικό πρόσωπο ή α΄ ενικό - πληθυντικό (συμμετοχή του συντάκτη).
• Στον επίλογο καλό θα ήταν να τονίζεται το αίτημα και ο τόνος να είναι παραινετικός .
• Το κείμενο κλείνει με την ανάλογη αποφώνηση (λ.χ. Με βαθύτατη εκτίμηση)

ΑΡΘΡΟ

• Βάζουμε πάντα τίτλο. Ο τίτλος αποτυπώνει τον τρόπο που προσεγγίζει ο συντάκτης το θέμα. Μπορεί να είναι αντικειμενικός, ουδέτερος, χιουμοριστικός, έντονα φορτισμένος, κ.α.
• Στο πρόλογο αναφερόμαστε στα γεγονότα της επικαιρότητας που αποτέλεσαν την αφορμή για τη συγγραφή του άρθρου.
• Η οργάνωση του άρθρου είναι ανάλογη με αυτή του δοκιμίου.
• Ο τόνος του δεν είναι προσωπικός / οικείος, αλλά προσεγμένος και σοβαρός.

ΔΟΚΙΜΙΟ

• Έχει τυπική δομή (Πρόλογος, Κύριο Μέρος, Επίλογος )
• Το ύφος είναι σοβαρό και επίσημο. Προτιμάται το γ΄ πρόσωπο.