Μάθημα : ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ Γ΄ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ- ΕΛΕΝΗ, ΕΥΡΙΠΙΔΗ

     2^η Σκηνή Γ’ Επεισοδίου[ στίχοι 1305-1424] :

                                                ΝΟΗΜΑ

  Ο Θεοκλύμενος αντιλαμβάνεται την παρουσία της Ελένης και μόλις τη βλέπει ντυμένη στα μαύρα και με κομμένα τα μαλλιά της παραξενεύεται. Έτσι μπαίνει σε εφαρμογή το σχέδιο της Ελένης και του Μενέλαου. Στο διάλογο που ακολουθεί μεταξύ της Ελένης και του Θεοκλύμενου η ηρωίδα του δίνει ελπίδες και σταδιακά τον κάνει να πιστέψει το σχέδιο. Διαλύει όλες του τις αμφιβολίες, παρουσιάζει τον Μενέλαο, ως δούλο που σώθηκε, ζητά καράβι, σφαχτά, όπλα, κωπηλάτες, για να τιμήσουν το νεκρό.

ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ:

1. Να παρακολουθήσετε τα στάδια από τα οποία περνά η εφαρμογή του σχεδίου της Ελένης:
2. Τον αποκαλεί αφέντη, άρα του δίνει ελπίδες.
3. Του ανακοινώνει ότι ο Μ. πέθανε.
4. Τον πληροφορεί από ποιον το έμαθε, ώστε να εμφανιστεί και ο Μενέλαος.
5. Του εξηγεί πως πέθανε.
6. Του εξηγεί γιατί είναι έτσι η όψη της.
7. Του ζητά να ετοιμάσει το γάμο κι έτσι του δίνει ελπίδες, ώστε να πετύχει ευκολότερα το στόχο της, αλλά του ζητά σαν αντάλλαγμα χάρη.
8. Η χάρη είναι να θαφτεί ο Μενέλαος στη θάλασσα.
9. Του εξηγεί τι τιμές θα χρειαστεί να του προσφέρει ( σχέδιο), δηλαδή να πάρουν τρόφιμα, καράβι, την Ελένη μαζί στο πλοίο για να τιμήσει το νεκρό άντρα της.

2. Να διαπιστώσετε την υπεροχή της Ελένης και την κυριαρχία της στα δρώμενα της σκηνής:

      Πράγματι η Ελένη παρουσιάζεται ανώτερη από τους άντρες της σκηνής και κυρίως από το Θεοκλύμενο, τον οποίο κοροϊδεύει εύκολα με την πονηριά της. Αρχικά του δίνει ελπίδες λέγοντας πως θα τον παντρευτεί τώρα που πέθανε ο άντρας της. Έτσι ο Θεοκλύμενος γίνεται έρμαιο της εξυπνάδας της Ελένης και πείθεται εύκολα να τη βοηθήσει να θάψει τον άντρα της. Έχει ξεπεράσει τον εαυτό της. Παίζει το ρόλο της τέλεια. Χρησιμοποιεί και το όνομα της Θεονόης και βάζει σε ενέργεια όλα της τα σχέδια.

3. Να χαρακτηρίσετε το Θεοκλύμενο:

     Είναι καχύποπτος αρχικά και κάνει έξυπνες ερωτήσεις. Έχει πάψει να είναι εκνευρισμένος, αφού η Ελένη του αφήνει ελπίδες. Είναι τραγικό πρόσωπο, πέφτει στην παγίδα της Ελένης, γίνεται έρμαιό της, αφού τον τυφλώνει το πάθος του γι’ αυτήν. Γίνεται αφελής κι ευκολόπιστος. Ωστόσο παραμένει ευσεβής γιατί θέλει να τιμήσει το νεκρό και είναι δίκαιος.

4. Να χαρακτηρίσετε το Μενέλαο:

        Ο Μενέλαος μιλά πολύ λίγο σ’ αυτή τη σκηνή κι αφήνει πρωτοβουλίες στην Ελένη για να επιτύχει το σχέδιό τους. Παίζει πολύ καλά το ρόλο του κι αναλαμβάνει πρωτοβουλίες, όταν έρχεται η σειρά του.

5. Να εντοπίσετε στοιχεία εσωτερικής κι εξωτερικής δράσης, κωμικά στοιχεία και τραγικές ειρωνείες:

   ΚΩΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ:

• 1330: ο Θεοκλύμενος, που είναι βάρβαρος, αναρωτιέται αν ο Μενέλαος ταξίδευε σε θάλασσες βαρβάρων.
• 1334 κ.ε. : οι ερωτήσεις που κάνει στην Ελένη φαίνονται κωμικές.

   ΤΡΑΓΙΚΕΣ ΕΙΡΩΝΕΙΕΣ:

• 1325: ‘’κι ο άντρας μου τα ίδια θα φορούσε’’. Μπροστά είναι πράγματι ο άντρας της αλλά ο Θεοκλύμενος δεν το ξέρει.
• 1371: ‘’μήτε για το νεκρό μήτε για μένα’’. Κι όμως τα μαντάτα είναι πολύ καλά και για τους δυο.
• 1392: ‘’ γρήγορο πλοίο φοινικικό θα δώσω’’. Ο Θεοκλύμενος χωρίς να το γνωρίζει διευκολύνει τη σωτηρία τους δίνοντας του όχι απλά πλοίο, αλλά γρήγορο φοινικικό.
• 1398-1399: ‘’ Λοιπόν ας γίνει έτσι θέλω να ‘χω γυναίκα ευλαβική’’. Η τρ. Ειρωνεία βρίσκεται στο γεγονός πως εμείς ξέρουμε ότι η Ελένη δεν πρόκειται να γίνει γυναίκα του.
• 1401-1403: ‘’ δε θα σε στείλω στη γη σου μ’ αδειανά τα χέρια, αν δώσεις σωστή σ’ αυτήν βοήθεια’’. Εδώ κορυφώνεται η τραγική ειρωνεία γιατί ο Θ. απευθύνεται, χωρίς να το γνωρίζει στον Μ. και ήδη του έχει δώσει πολλά.
• 1415-1417: ‘’ Κι αν θα σωθώ…γυναίκα’’. Πράγματι η Ελένη είναι φρόνιμη για τον άντρα της τον Μ. και της αξίζει η αποκατάσταση της φήμης της. Όμως τα λόγια αυτά δεν τα αντιλαμβάνεται με τον ίδιο τρόπο κι ο Θεοκλύμενος.

• Στοιχεία τεχνικής :

1. Εξέλιξη μύθου : αρχικά επιβραδύνσεις[με καχυποψία και αμφιβολίες Θεοκλύμενου]→ επιτάχυνση ρυθμών[ με άρση αμφιβολιών Θεοκλύμενου λόγω πειθούς Ελένης] → νέα επιβράδυνση [με αμφιβολία Θεοκλύμενου για ανάγκη συμμετοχής Ελένης στην τελετή ]→ συνέχεια εξέλιξης[ με εύκολη άρση αμφιβολίας Θεοκλύμενου] → χαλάρωση ρυθμών, μείωση έντασης [ με λογοπαίγνια μεταξύ των συζύγων στο τέλος του επεισοδίου ].
2. Τραγική ειρωνεία : λογοπαίγνιο Ελένης[στ.1325], κωμικό στοιχείο [στ. 1330], τραγική ειρωνεία [στ.1336], χάρη( είδηση για θάνατο Μενέλαου) = απάτη [στ.1354], καλό μαντάτο [στ.1370 ] ,κορύφωση τραγικής  ειρωνείας [στ.1392], αμφισημία [στ.1398/99], αμφισημία + κορύφωση τραγιικής ειρωνείας[στ.1401/02] , τραγική ειρωνεία [στ. 1410], αμφισημία [ στ. 1411/17 ] 
3. Λογοπαίγνια και υπαινιγμοί συζύγων : (α) κωμικοτραγικές καταστάσεις για Μενέλαο, (β) χαλάρωση, μείωση έντασης.

• Προσωπικότητα Θεοκλύμενου : εύπιστος, αφελής [ αν και αρχικά καχύποπτος], θύμα του έρωτά του προς την Ελένη [τρωτός, ευάλωτος] , ευσεβής προς τους νεκρούς, κωμικοτραγική μορφή [ εξαπάτηση και εμπαιγμός του από συζύγους ] .
• Προσωπικότητα Ελένης : ευστροφία [ διπλωματικοί ελιγμοί ], πειθώ, εκμετάλλευση αδυναμιών Θεοκλύμενου [ ευσέβεια και έρωτά του ], υποκριτική ικανότητα, ευρηματικό πνεύμα, αποφασιστικότητα, αδίστακτη χρήση κάθε μέσου για προώθηση του σχεδίου της.
• Προσωπικότητα Μενέλαου : εκτελεστικό όργανο για προώθηση σχεδίου, ευστροφία και ετοιμότητα.
• Πολιτιστικό στοιχείο : ταφή νεκρών, ταφικά έθιμα.

1. Έλληνες : ανάγκη ενταφιασμού, πίστη σε μεταθανάτια ζωή, εικονική ταφή, χρέος συγγενών για φροντίδα νεκρών.
2. Αιγύπτιοι : πίστη σε αναγκαιότητα συντήρησης του σώματος[ταρίχευση] , τάφοι ογκώδεις και επιβλητικοί.

• Ερωτήσεις :

1. Με ποιον τρόπο η Ελένη αίρει τις αμφιβολίες του Θεοκλύμενου ;
2. Ποια συναισθήματα προκαλεί στους θεατές η προσωπικότητα του Θεοκλύμενου, όπως αυτή διαγράφεται στη 2^η σκηνή του Γ’ Επεισοδίου ;
3. Με βάση τις θρησκευτικές αντιλήψεις των Αιγυπτίων, να ερμηνεύσετε τον στίχο 1360 : «Τάφος χωρίς νεκρό , σκιά θα θάψεις ;»
4. Με βάση τις θρησκευτικές αντιλήψεις των αρχαίων Ελλήνων, να ερμηνεύσετε τον στίχο 1391 : «Για να μη βγει το μίασμα στ’ ακρογιάλι». Πώς χαρακτηρίζετε τον Μενέλαο από τον στίχο αυτό ;