Μάθημα : ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ Γ΄ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ- ΕΛΕΝΗ, ΕΥΡΙΠΙΔΗ

Η σκηνή από το ψηφιακό βιβλίο εδώ: Β΄ Επεισόδιο 2η σκηνή

ΕΝΟΤΗΤΑ Α’ ( 659-723)                          ΝΟΗΜΑ

         Στη σκηνή εμφανίζεται ένας αγγελιοφόρος, σύντροφος του Μενέλαου, ο οποίος ανακοινώνει στο Μενέλαο ότι η γυναίκα του, που έφερε μαζί του από την Τροία, χάθηκε πετώντας στον αιθέρα και ανακοινώνοντάς τους ότι ήταν απλά ένα είδωλο της Ήρας. Αποκαθιστά ακόμη η σκιά την πραγματική Ελένη. Η ανακοίνωση αυτή γίνεται η αφορμή για τη δεύτερη αναγνώριση Μενελάου – Ελένης. Έτσι μιλούν με λόγια αγάπης και βλέπουμε τις εκδηλώσεις χαράς και ευτυχίας και από τους δυο.

ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ:

1. Ποιος είναι ο λόγος που επιβάλλει την εμφάνισή του Αγγελιοφόρου;

  Η εμφάνιση του αγγελιοφόρου επιβάλλεται από την ενότητα τόπου που υπήρχε στην τραγωδία. Αφού το σκηνικό δεν μπορεί να αλλάξει, ο ποιητής αναγκάζεται να χρησιμοποιήσει τον αγγελιοφόρο, για να μεταφέρει στους θεατές και στα πρόσωπα του έργου όσα διαδραματίστηκαν στη σπηλιά.

2. Ποιος είναι ο ρόλος του Αγγελιοφόρου;

      Ο ρόλος του είναι να πληροφορήσει τους θεατές και τους ήρωες για όσα διαδραματίστηκαν στη σπηλιά. Όμως δεν αποκαλύπτει αμέσως το λόγο της άφιξής του. Πρώτα έχει έναν σύντομο διάλογο με τον Μενέλαο για να εξάψει την περιέργεια των θεατών και να κλιμακώσει την αγωνία των προσώπων που βρίσκονται στην σκηνή. Η συμπεριφορά του είναι ανάλογη του ήθους του. Είναι φλύαρος και απλοϊκός.

3. Ποιος είναι ο ρόλος του «ειδώλου» και ποια η σημασία των λόγων του;

       Η ιδέα του «ειδώλου» στήριξε την εξέλιξη του μύθου μέχρι αυτό το σημείο. Το «είδωλο» το χρησιμοποίησε ο Ευριπίδης για να στηρίξει την άποψή του ότι η Ελένη ήταν αθώα. Τώρα όμως που αποκαλύφθηκε πως η Ελένη της Τροίας ήταν «είδωλο», νεφέλη, σκιά, το μοτίβο του «ειδώλου» δε χρειάζεται πια και δεν μπορεί να στηρίξει το έργο. Γι’ αυτό ο ποιητής το εξαφανίζει στον ουρανό. Και το βάζει στους στ. 679-680 με τα λόγια που λέει να αποκαθιστά τη φήμη της πραγματικής Ελένης. Επιπλέον τα λόγια του τονίζουν: α) ότι αυτό υπήρξε όργανο και μέσο για την πραγματοποίηση της επιθυμίας των θεών, β) ότι ο τρωικός πόλεμος έγινε για μια σκιά, για ένα «είδωλο» και αυτό είναι η έμμεση καταδίκη του πολέμου, γ) ότι η Ελένη δεν έχει σχέση με όσα της αποδίδουν.

4. Ποια είναι η δραματική σημασία της πληροφορίας του στ. 667;

       Η πληροφορία αυτή είναι πολύ σημαντική γιατί λύνει το πρόβλημα που αντιμετωπίζει ο Μενέλαος και τον έκανε να αποφεύγει την Ελένη μετά την πρώτη αναγνώριση. Η πληροφορία αυτή θα οδηγήσει στη δεύτερη αναγνώριση.

5. Να αξιολογήσετε την τεχνική της δεύτερης αναγνώρισης :

      η δεύτερη αναγνώριση είναι τεχνικά φτιαγμένη από τον ποιητή. Δεν απορρέει με φυσικό τρόπο από την εξέλιξη των γεγονότων. Γι’ αυτό θεωρείται κάπως άκομψη και άτεχνη.

6. Ποια είναι η συναισθηματική κατάσταση της Ελένης και του Μενελάου;

      Οι εκδηλώσεις χαράς και ευτυχίας και των δυο συζύγων από την αναγνώριση είναι έντονες. Χρησιμοποιούν επιφωνήματα, μεγαλόστομες εκφράσεις. Και οι δυο εκφράζονται με τον ίδιο τρόπο και εκφράζουν την ευτυχία με τα ίδια λόγια. Η Ελένη επιπλέον εκφράζει τραγουδιστά τη δυνατή της συγκίνηση, ενώ ο Μενέλαος είναι πιο συγκρατημένος, σαν ήρωας που είναι.

7. Να επισημάνετε τις σκηνοθετικές πληροφορίες που υπάρχουν στο κείμενο:

• Στ. 661: ο αγγ. Υποδηλώνει έμμεσα την ταυτότητά του.
• Στ. 664; Ο αγγ. Έρχεται βιαστικός και λαχανιασμένος.
• 692-693: η Ελένη στρέφεται στις γυναίκες του χορού και αγκαλιάζει τον άντρα της.
• 697-698: λύνει τα μαλλιά της και δακρύζει. Εκδήλωση χαράς.
• 715-716: δεν αναστενάζει ούτε θλίβεται.

ΕΝΟΤΗΤΑ Β’ ( 724-774)                                              ΝΟΗΜΑ

     Η Ελένη αφηγείται στο Μενέλαο τις περιπέτειές της. Στη στιχομυθία αυτή ο Μενέλαος προσπαθεί να μάθει όσα περισσότερα μπορεί και η Ελένη λέει όλη την ιστορία της με πίκρα που την ξαναθυμάται: για τον Ερμή που την έφερε στην Αίγυπτο κατόπιν εντολής της Ήρας, για το μύθο περί της καλλίστης, για το χαμό της μάνας της και την κακή κατάσταση της κόρης της και κλείνει ο χορός με μια προοικονομία πως αν όλα πάνε καλά από δω και πέρα θα τελειώσουν τα βάσανά τους.

ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ:

1. Γιατί η Ελένη αρνείται να αφηγηθεί το παρελθόν της στον Μενέλαο και πως αξιολογούνται τα επιχειρήματα που χρησιμοποιεί για να τον πείσει;

    Όπως είναι φυσικό ο Μενέλαος θέλει να μάθει όσα συνέβησαν στη γυναίκα του, όμως όλα αυτά έχουν προαναφερθεί και επιπλέον η Ελένη δυσκολεύεται να τα πει. Ντρέπεται να ξαναπεί όλα αυτά για τα οποία την κατηγορούσαν γιατί μπροστά στα μάτια του άντρα της φαινόταν ως άπιστη , άτιμη και κακιά γυναίκα. Όλα; Αυτά την πληγώνουν και δε θέλει να τα θυμάται. Τα επιχειρήματα που χρησιμοποιεί για να τον πείσει να μην τη ρωτά είναι ότι τα λόγια αυτά θα της φέρουν θλίψη γιατί είναι πικρή η ιστορία της και ότι τα σιχαίνεται.

2. Να προσδιορίσετε τον τρόπο με τον οποίο η Ελένη προσπαθεί να υπερασπιστεί την τιμή και την αξιοπρέπειά της:

     Αρχικά η Ελένη προσπαθεί να πείσει το Μενέλαο για την αγνότητα, την ακεραιότητα της τιμής της και την αξιοπρέπειά της. Αυτός είναι και ο βασικός παράγοντας που ρυθμίζει τη συμπεριφορά της μέχρι τώρα. Αφού του λέει πως δεν πήγε στην Τροία του εξιστορεί πως έφτασε στην Αίγυπτο, παρά τη θέλησή της. Με το κλάμα και τη στενοχώρια που πέρασε προσπαθεί να αποδείξει ότι είναι αγνή κι αθώα. Με εκφράσεις λύπης και αναστεναγμούς προσπαθεί να πείσει για την αγνότητά της και εξιστορεί τα βάσανα της οικογένειάς της.

3. Να επισημάνετε τα γεγονότα στα οποία αναφέρεται η ηρωίδα και που συνθέτουν το παρελθόν της ( πριν και μετά την αρπαγή):

Τα γεγονότα που εξιστορεί είναι:

1. ότι δεν πήγε στην Τροία, ούτε πλάγιασε με τον Πάρη
2. ότι ο Πρωτέας την έφερε στην Αίγυπτο
3. ότι η αιτία της συμφοράς της είναι η Ήρα
4. ότι οι θεές μάλωσαν για την ομορφιά τους και έβαλαν στο στόχαστρο την Ελένη
5. ότι το είδωλό της πήγε στην Τροία
6. ότι πέθανε η μητέρα της
7. ότι η κόρη της μένει ανύπαντρη και μαραίνεται

4. Ποιο ρόλο που παίζει η αναφορά της Ελένης στο παρελθόν; Με ποιον τρόπο συμβάλλει αυτή η αναφορά στην προβολή της τραγικότητας της Ελένης;

           Η Ελένη αναφέρεται στο παρελθόν για να δείξει την τραγική της θέση στον Μενέλαο και για να αποδείξει την αγνότητα και την αθωότητά της. Αυτή η αναφορά στο παρελθόν μας δείχνει πόσο τραγικό πρόσωπο είναι η Ελένη, αφού για τα βάσανά της δε φταίει η ίδια, αλλά είναι θύμα των θεών.

5. Ποια η στάση της Ελένης απέναντι στον Μενέλαο και ποια του Μενέλαου απέναντι στην Ελένη;

          Η Ελένη εκφράζει την πίστη και την αφοσίωσή της στον άντρα της και μάλιστα προσπαθεί με μεγάλη αγωνία να τον πείσει για την αγνότητά της. Δείχνει μια υπερβολική ευαισθησία και ευτυχία. Αντίθετα ο Μενέλαος εμφανίζεται πιο ψυχρός. Παρουσιάζεται τυπικός, ψυχρός σύμφωνα με το χαρακτήρα ενός πολεμιστή – ήρωα. Δεν μπορεί εύκολα να εκδηλώσει τα συναισθήματά του.

6. Με ποιον τρόπο ο Μενέλαος, μετά την αποκάλυψη της ύπαρξης του ‘’ειδώλου’’, αποκαθιστά την τιμή της Ελένης;

    Ο Μενέλαος δικαιώνει τώρα πια την Ελένη, την συμπονά και λυπάται για όσα έπαθε. Την δικαιώνει ρίχνοντας την ευθύνη για όσα έγιναν στον Πάρη, ενώ ξεχνά ότι και ο Πάρης, όπως και η Ελένη, υπήρξαν θύματα της ιδιοτροπίας των θεών.

7. Ποιος είναι ο στόχος της σκηνής αυτής;

            Στόχος της σκηνής αυτής, στην οποία επικρατεί μελαγχολία και θλίψη, είναι να γίνει μια αντίθεση με την προηγούμενη σκηνή της αναγνώρισης, όπου κυριαρχούσε η χαρά κι η ευτυχία.

8. Ποια στοιχεία στοιχειοθετούν την τραγικότητα της Ελένης;

    Εδώ συγκεντρώνονται όλα τα στοιχεία που συνθέτουν την τραγική θέση της Ελένης:

α) ότι κακολογείται χωρίς να φταίει.

β) ότι υπήρξε όργανο στα χέρια των θεών και θύμα της ιδιοτροπίας τους

γ) ότι προκάλεσε χωρίς να το θέλει πολλά δεινά στους Έλληνες και στην οικογένειά της.

ΕΝΟΤΗΤΑ Γ’ ( 775-837)                                         ΝΟΗΜΑ

    Στην κουβέντα των δυο συζύγων παρεμβαίνει απρόσκλητος ο αγγελιοφόρος, ο οποίος φιλοσοφεί με βάση τα γεγονότα. Αναφέρεται στο πόσο δύσκολο είναι να καταλάβουν οι άνθρωποι τους θεούς, συμπονά και τους δυο για τα βάσανά τους και αποκαθιστά τη φήμη της Ελένης. Στη συνέχεια θυμάται το γάμο τους, όπου ήταν παρών, και συνεχίζει να φιλοσοφεί δείχνοντας την αντίθεσή του προς τη δουλεία.

   Έπειτα ο Μενέλαος δίνει εντολές στον αγγελιοφόρο να ειδοποιήσει τους συντρόφους για τα νέα δεδομένα, ενώ ο αγγελιοφόρος πριν φύγει συνεχίζει να φιλοσοφεί. Τώρα αναφέρει πόσο μάταιη και άχρηστη είναι η μαντική τέχνη και πως μόνο στους θεούς πρέπει να έχουμε εμπιστοσύνη.

ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ:

1. Να σχολιάσετε το ήθος του αγγελιοφόρου:

     Ο αγγελιοφόρος φαίνεται να είναι ένας απλοϊκός άνθρωπος, αφού παρεμβαίνει απρόσκλητος στην κουβέντα των δυο συζύγων. Ωστόσο είναι δεμένος με το ζευγάρι και φαίνεται να το γνωρίζει καλά. Από αυτή τη γνωριμία πηγάζει και ο τόσο ελεύθερος λόγος του. Άλλωστε είναι γέρος στην ηλικία και αυτό τον κάνει πιο σεβαστό πρόσωπο, παρόλο που είναι δούλος του Μενέλαου. Η σχέση του με τον Μενέλαο είναι τόσο στενή και αποδεικνύει τη στοργικότητα και την αγάπη του αγγελιοφόρου προς αυτόν. Τέλος ο Ευριπίδης τον εμφανίζει να μιλά για σημαντικά και επίκαιρα θέματα, αν και πρόκειται για άνθρωπο ‘’της κοινής λογικής’’.

2. Ποια στοιχεία της σκηνής αποδεικνύουν τη στενή σχέση του αγγελιοφόρου με τον Μενέλαο;

1. Το γεγονός ότι παρεμβαίνει απρόσκλητος στη συζήτηση
2. Το ότι αποκαλεί τον Μενέλαο ‘’παιδί μου’’ ( στ. 786)
3. Το ότι έλαβε μέρος κι έπαιξε ιδιαίτερο ρόλο στο γάμο
4. Το ότι δείχνει απεριόριστο σεβασμό στον Μενέλαο.

3. Ποια χαρακτηριστικά του Ευριπίδη φαίνονται στην ενότητα αυτή;

1. Οι απόψεις του για το θεό και το πεπρωμένο ( 786-787).
2. Οι απόψεις του για την τύχη ( 791).
3. Οι απόψεις του για τη δουλεία ( τον καλό και τον κακό δούλο) (803-806).
4. Εξυψώνει τους απλούς ανθρώπους (806-810), αφού βάζει ένα δούλο να μιλά για σοβαρά θέματα.
5. Οι απόψεις του για τους μάντεις (822-837).
6. Οι απόψεις του για τη σοφιστική ( 835-837).

4. Ο Ευριπίδης βάζει ανθρώπους ‘’της κοινής λογικής’’ να εκφέρουν παρόμοιες απόψεις για τους μάντεις, όπως εδώ τον αγγελιοφόρο. Να σχολιάσετε την επιλογή του:

Αυτό συμβαίνει γιατί:

1. Οι άνθρωποι του λαού πολλές φορές διαθέτουν λαϊκή σοφία.
2. Θέλει να εξυψώσει τους απλούς ανθρώπους και να δείξει έτσι τον ανθρωπισμό του.

5. Ποιες απόψεις εκφράζει ο αγγελιοφόρος για το θεό, την τύχη, τη δουλεία, την μαντική, τον πόλεμο, τη σοφιστική; Ποια η σχέση των απόψεων αυτών με τη δραματική κατάσταση του έργου; Ποιου είναι στην πραγματικότητα οι απόψεις αυτές;

Οι απόψεις αυτές που εκφράζει ο αγγελιοφόρος στην πραγματικότητα είναι του Ευριπίδη και αποδεικνύουν ότι ισχύει ο χαρακτηρισμός του ως ‘’ από σκηνής φιλοσόφου’’.

Έτσι :

1. Για το θεό και τη μοίρα λέει πως δεν μπορούν οι άνθρωποι να τους καταλάβουν γιατί συνεχώς αλλάζουν. Τονίζει λοιπόν την αστάθεια των ανθρωπίνων πραγμάτων. Κι αυτό φαίνεται στα βάσανα που πέρασαν και οι δυο τους από τις ιδιοτροπίες των θεών.
2. Για την Τύχη λέει πως κι αυτή είναι ευμετάβολη κι αυτό αποδεικνύεται από την εξέλιξη που πήραν τα πράγματα.
3. Για τον καλό και τον κακό δούλο λέει πως κακός δούλος είναι αυτός που δε συμπάσχει το αφεντικό του σε χαρές και λύπες. Εδώ παρατηρούμε μια αντίθεση ανάμεσα στη σωματική δουλεία και την πνευματική ελευθερία.
4. Για τη μαντική λέει ότι τη θεωρεί κούφια και ψεύτικη και ότι ξεγελά τους ανθρώπους. Οι άνθρωποι πρέπει να ζητούν βοήθεια μόνο από το θεό. Αυτή η άποψη απηχεί την οργή των Αθηναίων για τη Σικελική εκστρατεία που στηρίχτηκε στις μαντείες και κατέληξε σε καταστροφή.
5. Για το σοφιστικό κίνημα της εποχής του Ευριπίδη ο αγγελιοφόρος εκφράζει την άποψη πως οι μόνοι προφήτες που μπορεί να εμπιστευτεί ο άνθρωπος είναι η γνώμη και η ευβουλία. Αυτοί οι όροι προέρχονται από τους σοφιστές.
6. Για τον πόλεμο λέει πως τόσο μάταια πήγαν τόσοι κόποι για έναν ίσκιο. Έτσι καταδικάζει τον πόλεμο κι εκφράζει την κεντρική ιδέα του έργου που είναι ακριβώς αυτό το αντιπολεμικό μήνυμα και ο αντιπολεμικός του χαρακτήρας.

6. Να προσδιορίσετε τις συναισθηματικές εναλλαγές του αγγελιοφόρου με βάση την αναφορά του στο παρελθόν, παρόν και μέλλον.

• Στοιχεία τεχνικής :

1. Σκηνοθ.-σκηνογρ. στοιχεία : στίχοι 664,692.
2. Ειρωνία[στ.782] : αντιπολεμικός χαρακτήρας έργου.

• Ιδεολογικά στοιχεία :

1. δουλεία[στ.806-810]: αποδοχή θεσμού από Ευριπίδη αλλά διάκριση σωματικής-πνευματικής ελευθερίας(ριζοσπαστικές για την εποχή αντιλήψεις).
2. μάντεις [στ.831-837] : φυλάργυροι, εκμεταλλευτές[μόνα εφόδια = γνώμη και ευβουλία]→επίδραση σοφιστικής σκέψης + εποχής Ευριπίδη[πίστη στη δύναμη της ανθρώπινης λογικής].

• Πολιτιστικά στοιχεία :

Μαντείες = «έμπυρα» και «πτερωτων φθέγματα».

• Συναισθήματα Μενέλαου[υποτονικά] : χαρά →αμφιβολία, δυσπιστία→περιέργεια για περιπέτειες Ελένης→πίκρα, πόνος για όσα συνέβησαν→αυτοπεποίθηση, βεβαιότητα για σωτηρία, σταθερή αποφασιστικότητα.
• Συναισθήματα Ελένης : αίσθηση χαράς, απελευθέρωση από το αδιέξοδο, ανακούφιση για την αναγνώρισή της από τον Μενέλαο, ψυχική ηρεμία ( μετά την υπέρτατη ευτυχία που βίωσε ).
• Ρόλος αγγελιοφόρου :

1. Συμμετέχει ενεργά στην πλοκή :

-πληροφορία για είδωλο[→τερματισμός αδιέξοδου 1^ης αναγνώρισης+ αποκατάσταση τιμής Ελένης]

- τονισμός ματαιότητας πολέμου

  - παρανόηση για ταυτότητα Ελένης[φόρτιση ψυχολογίας ηρώων + επιβράδυνση]

  - προβληματισμοί [μείωση σημαντικότητας σκηνής αναγνώρισης]

2. Εκφράζει προσωπική άποψη για τα γεγονότα,γίνεται φιλόσοφος.
3. Συμπάσχει στη χαρά και λύπη του αφέντη του, υπηρετεί χωρίς δουλοπρέπεια.
4. Είναι εσωτερικά ελεύθερος και έχει σκέψη απλοϊκή και εύστοχη.

• Συναισθήματα αγγελιοφόρου : σύγχυση[ανάληψη ειδώλου]→ανησυχία [για αντίδραση Μενέλαου]→σύγχυση και ταραχή [θέα Ελένης]→θυμός→έκπληξη[για αγκάλιασμα συζύγων]→χαρά[αποκάλυψη αλήθειας]→αγανάκτηση [για πόλεμο και μάντεις].
• Αποκατάσταση Ελένης :

   (α)  από είδωλό της [στ.670-680] : σοβαρότητα, μεγαλοπρέπεια χρησμού.

   (β)  από Μενέλαο[στ.764-766]: έμμεση, με απόδοση ευθυνών στον Πάρη.

   (γ)  από αγγελιοφόρο[στ.786] : απόδοση γεγονότων σε θεϊκή βούληση.

• 2^η Αναγνώριση : αρχίζει μ’ένα θαύμα[ανάληψη ειδώλου].
• Χορός :

1. Αναγνώριση αιτιών χαράς αλλά μη συμμετοχή σ’ αυτήν[στ.713-714].
2. Επιφυλακτικότητα- λόγω κινδύνου από Θεοκλύμενο- που δρα στη συνείδηση του Μενέλαου[στ.773-774].