Μάθημα : ΑΡΧΑΙΑ ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ Γ΄ ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ- ΕΛΕΝΗ, ΕΥΡΙΠΙΔΗ

ΕΙΣΑΓΩΓΗ  ΕΛΕΝΗ

Από το βιβλίο Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας  σελ. 63- 74 και 88-96  και σχολ. Βιβλίο σελ. 5-8.

Ας συνοψίσουμε όσα πρέπει να γνωρίζουμε: 

Τι είναι το δράμα;

Δράμα: είδος ποιητικού λόγου, σύνθεση στοιχείων επικής και λυρικής ποίησης. Ξεχωριστό είδος γιατί προορίζεται για παράσταση. Αναπαριστά  ένα γεγονός που εξελίσσεται μπροστά σε θεατές.

Είδη ποιητικού λόγου:

Δρώμενα: ιερές συμβολικές πράξεις κυρίως προς τιμήν του θεού Διόνυσου (από αυτά προήλθε το δράμα)

Χαρακτηριστικά διονυσιακής λατρείας:

1. ιερή μανία που προκαλεί την έκσταση
2. θεοληψία: ο πιστός ένιωθε να διακατέχεται από το πνεύμα του θεού.
3. έξαλλος ενθουσιασμός οπαδών θεού
4. μίμηση- μιμητικό στοιχείο σε κινήσεις και φωνή για απόδοση συναισθημάτων
5. μεταμφίεση πιστών σε Σατύρους (= ζωόμορφοι ακόλουθοι του Διόνυσου)

Από τα δρώμενα προήλθε ο διθύραμβος.

Διθύραμβος: θρησκευτικό- λατρευτικό άσμα προς τιμήν του Διόνυσου. Το τραγουδούσε ιερός θίασος πιστών του θεού και με συνοδεία αυλού χόρευαν γύρω από το βωμό του Διονύσου. Περιείχε μια αφήγηση σχετική με τη ζωή και τα παθήματα του θεού, που την απόδοσή της αναλάμβανε ο κορυφαίος του χορού- ο εξάρχων-. Αυτός έκανε την αρχή στο τραγούδι και οι 50 χορευτές συνόδευαν σε κύκλο (κύκλιοι χοροί). Αρχικά ήταν άτεχνος και αυτοσχέδιος και απ’ αυτόν προήλθαν τα  τρία είδη του δράματος.

• Είδη δράματος: τραγωδία, σατυρικό δράμα, κωμωδία

Πρόδρομοι των μεγάλων τραγικών ποιητών: 

Αρίων: μουσικός που έδωσε τεχνική μορφή στο διθύραμβο. Πρώτος συνέθεσε διθύραμβο και παρουσίασε τους χορευτές μεταμφιεσμένους σε Σατύρους («ευρετής του τραγικού τρόπου»). Αυτοί οι χορευτές ονομάστηκαν «τραγωδοί».

Θέσπης: έκανε τη μετάβαση από το διθύραμβο στην τραγωδία. Στάθηκε απέναντι από το Χορό και αντί να τραγουδήσει –όπως ο εξάρχων- συνδιαλέχθηκε μαζί του με στίχους, αφηγήθηκε μια ιστορία. Εισήγαγε, δηλαδή, τον πρώτο υποκριτή, που έκανε διάλογο με το Χορό., συνδυάζοντας το επικό στοιχείο (λόγος) με το λυρικό (μουσική) => γέννηση τραγωδίας.

Περιεχόμενο- θεματική τραγωδίας:

1. οι συγγραφείς αντλούν τα θέματά τους από γνωστούς (από ομηρικά έπη) μύθους και κυρίως από τρεις μυθικούς κύκλους: Αργοναυτικό, Θηβαϊκό, Τρωικό.
2. οι τραγωδίες εξυμνούν τον ηρωικό άνθρωπο που συγκρούεται με τη Μοίρα, την Ανάγκη, τη θεία δικαιοσύνη.
3. θρησκευτικός χαρακτήρας, ηθικό υπό-βαθρο τραγωδίας= το τριαδικό σχήμα: ύβρις- άτη – δίκη = η ύβρη (υπεροπτική συμπεριφορά) οδηγεί στον ήρωα στην άτη (τύφλωση του νου) και επέρχεται η τίσις (θεϊκή τιμωρία) και τελικά  η δίκη (θεία δίκη-δικαιοσύνη) που επαναφέρει την ηθική τάξη.
4. απευθύνονται σε ευρύ κοινό που συγκεντρώνεται στο θέατρο
5. ο μύθος γίνεται φορέας προβληματισμού για πολιτικά, κοινωνικά, ηθικά, υπαρξιακά προβλήματα (διαχρονικότητα τραγωδιών)
6. οι ποιητές καταφέρνουν να θίξουν προβλήματα της εποχής τους έμμεσα (μέσα από το μύθο)

Δραματικοί αγώνες: παραστάσεις νέων τραγωδιών γινόταν σε 2 από τις 4 γιορτές προς τιμήν του Διονύσου στην Αθήνα, τα Μεγάλα Διονύσια και τα Λήναια.

 Γιορτές:

1. Μεγάλα ή εν άστει Διονύσια (μήνα Ελαφηβολιώνα= τέλη Μαρτίου- αρχές Απριλίου): παραστάσεις νέων τραγωδιών, διαγωνίζονταν τραγικοί ποιητές.
2. Μικρά ή κατ’ αγρούς Διονύσια (μήνα Ποσειδεώνα = τέλη Δεκεμ.- αρχές Ιανουαρ.): επαναλήψεις παλαιότερων δραμάτων
3. Λήναια ( μήνα Γαμηλιώνα= τέλη Ιανουαρ. – αρχές φεβρ.): γινόταν παράσταση νέων τραγωδιών και δραματικοί και κωμικοί αγώνες.
4. Ανθεστήρια (μήνα Ανθεστηριώνα= τέλη Φεβρ.- αρχές Μαρτίου); Αρχικά δε διδάσκονταν δράματα, αργότερα προστέθηκαν.

Δραματικοί αγώνες:

1. αποτελούσαν υπόθεση της πόλης- κράτους και την επίβλεψή τους είχε ο «επώνυμος άρχων»
2. αυτός φρόντιζε για την επιλογή των ποιητών που θα διαγωνιστούν, για το χορηγό και τους κριτές.
3. οι ποιητές υπέβαλαν αίτηση συμμετοχής και ο επώνυμος άρχων επέλεγε τρεις από αυτούς.
4. καθένας από τους τρεις έπρεπε να παρουσιάσει μια τετραλογία= (2 τραγωδίες και 1 σατυρικό δράμα).
5. ο επώνυμος άρχων υποδείκνυε το χορηγό =πλούσιο αθηναίο πολίτη που θα αναλάμβανε τα έξοδα της παράστασης (χορηγία=  λειτουργία του κράτους).
6. επιλέγονταν 10 κριτές (1 από κάθε φυλή) με κλήρωση.Έγραφαν σε πινακίδες την κρίση τους και τις έριχναν στην κάλπη. Από εκεί κληρώνονταν οι 5 που έβγαζαν και τον νικητή.
7. πριν την επίσημη παρουσίαση γινόταν ο Προάγων (δοκιμή), τελετή επίσημης παρουσίασης των διαγωνιζομένων δραμάτων στο « Ωδείο».
8. η Εκκλησία του Δήμου με πανηγυρική τελετή απένειμε βραβεία στους νικητές ποιητές (στεφάνι κισσού) και χορηγούς (χάλκινο τρίποδα).
9. τέλος τα ονόματα των ποιητών, χορηγών και πρωταγωνιστών γραφόταν σε πλάκες στο δημόσιο αρχείο (διδασκαλίες)
10. Μαζική συμμετοχή θεατών= οι Αθηναίοι έδιναν μεγάλη σημασία στους δραματικούς αυτούς αγώνες. Πλήρωναν το εισιτήριο «σύμβολον». Για τους άπορους ο Περικλής καθιέρωσε τα «θεωρικά» = αντίτιμο του εισητηρίου για να μπορούν να δουν τις παραστάσεις.

Το θέατρο:

Το αρχαίο θέατρο αποτελούνταν από τρία μέρη:

1. κυρίως θέατρο ή κοίλον: Κάθονται οι θεατές ημικυκλικά .Αποτελείται από:

 α) εδώλια= καθίσματα χτισμένα αμφιθεατρικά

 β) κλίμακες= σκάλες από τις οποίες οι θεατές ανέβαιναν στις ψηλότερες θέσεις

 γ) διαζώματα= δυο διάδρομοι που χώριζαν το κοίλον σε 3 ζώνες για διευκόλυνση κυκλοφορίας

    δ) κερκίδες= τα σφηνοειδή τμήματα των εδωλίων, ανάμεσα στις κλίμακες.

2. ορχήστρα: κυκλικό ή ημικυκλικό μέρος για το Χορό. Έχει τη θυμέλη = είδος βωμού στο κέντρο.
3. σκηνή: ξύλινη ορθογώνια κατασκευή προς την ελεύθερη πλευρά της ορχήστρας για τη σκηνογραφία , την αλλαγή ενδυμασίας των υποκριτών . η μπροστινή πλευρά εικόνιζε την πρόσοψη ναού ή ανακτόρου με τρεις πόρτες.

  α) πάροδοι:Δεξιά και αριστερά της σκηνής υπήρχαν δυο διάδρομοι  Δεξιά πάροδος= όσοι ερχόταν από την πόλη ή το λιμάνι, αριστερή= από τους αγρούς ή άλλη πόλη.

  β) λογειον= το στενό τμήμα ανάμεσα στη σκηνή και την ορχήστρα-υπερυψωμένο δάπεδο,  όπου έπαιζαν οι ηθοποιοί.

  γ) θεολογειον= εξέδρα για να εμφανίζονται οι θεοί.

4. μηχανήματα του θεάτρου: μηχανή ή αιώρημα, εκκύκλημα, βροντειον, κεραυνοσκοπειον, περίακτοι.

ΠΑΙΧΝΙΔΙ: Αντιστοιχίστε τα μέρη του θεάτρου!   

Συντελεστές της παράστασης:

1. ποιητής
2. Χορός: αρχικά 12, μετά 15 (Σοφοκλής) σε δυο ημιχόρια, από τη δεξιά πάροδο κατά ζυγά ή κατά στίχους. Ενδυμασία απλή, κίνηση και τραγούδι, μόνο ο κορυφαίος συνομιλούσε με υποκριτές. Ο Χορός αντιπροσώπευε την κοινή γνώμη.
3. ηθοποιοί: ο Θέσπης εισήγαγε τον πρώτο υποκριτή, ο Αισχύλος τον δεύτερο και ο Σοφοκλής τον τρίτο. Μόνο άντρες, έπαιρναν μισθό, φορούσαν επιβλητικά ρούχα- χιτώνες ποδήρεις, ψηλά παπούτσια- κοθόρνους και βαφόταν με ψιμύθιον , οργανωνόταν σε συντεχνία.

Η ΔΟΜΗ ΤΗΣ ΤΡΑΓΩΔΙΑΣ

1. ΟΡΙΣΜΟΣ ΤΡΑΓΩΔΙΑΣ (σελ. 72)

     Η τραγωδία είναι μίμηση μιας πράξης σπουδαίας και τέλειας (με αρχή, μέση, τέλος), που έχει ευσύνοπτο μέγεθος, με λόγο που ευχαριστεί, διαφορετική για τα δυο μέρη της (διαλογικό και χορικό), με πρόσωπα που δρουν και δεν απαγγέλλουν απλώς, και η οποία  με τη συμπάθεια του θεατή προς τον ήρωα που πάσχει και με το φόβο (μήπως βρεθεί σε παρόμοια θέση) επιφέρει στο τέλος τη λύτρωση από παρόμοια πάθη (κάθαρση).

Περιπέτεια= μεταστροφή της τύχης των ηρώων

Αναγνώριση= μετάβαση του ήρωα από την άγνοια στη γνώση

Τραγική ειρωνεία= ο θεατής γνωρίζει την αλήθεια ενώ ο ήρωας την αγνοεί.

2. ΜΕΡΗ ΤΡΑΓΩΔΙΑΣ:

Α. Κατά ποσόν μέρη:

1. 1. επικά- διαλογικά:

α) πρόλογος: ο πρώτος λόγος του υποκριτή, όταν βγαίνει στη σκηνή. Μονόλογος ή διάλογος ή και τα δυο. Εισάγει τους θεατές στην υπόθεση. Τον καθιέρωσε ο Ευριπίδης.

β) επεισόδια: οι σημερινές πράξεις. Η δράση των ηρώων. Διακόπτονται από τα στάσιμα και είναι 2-5. Προωθούν τη δράση.

γ) έξοδος: η λύση της τραγωδίας. Μετά το τελευταίο στάσιμο.

2. 2. λυρικά- χορικά:

α) πάροδος: το πρώτο άσμα του Χορού μόλις έμπαινε στην ορχήστρα.

β) στάσιμα: άσματα που έψαλε ο Χορός μόλις είχε πάρει τη θέση του (στάσις). Μετά από κάθε επεισόδιο. Εμπνευσμένα από το επεισόδιο που προηγήθηκε. Δεν προωθούν τη δράση.

γ) κομμοί (=θρήνοι από Χορό και έναν ή δυο υποκριτές),  μονωδίες, διωδίες (=άσματα που έψαλε ένας ή δύο υποκριτές αντίστοιχα).

Β. Κατά ποιόν μέρη:

1. μύθος: η υπόθεση της τραγωδίας
2. 2. ήθος: ο χαρακτήρας των ηρώων
3. λέξις: η γλώσσα, τα εκφραστικά μέσα και το ύφος της τραγωδίας

4.διάνοια: οι ιδέες, οι σκέψεις και τα επιχειρήματα των ηρώων. Είχαν διαχρονικό χαρακτήρα.

5. 5. μέλος: η μουσική
6. όψις: η σκηνογραφία και η σκευή. Δηλ. ενδύματα ( χιτώνες ποδήρεις), προσωπεία, κόθορνοι κλπ.

ΜΕΓΑΛΟΙ ΤΡΑΓΙΚΟΙ

1. πρόδρομοι: Χοιρίλος, Πρατίνας, Φρύνιχος.

2. Αισχύλος: έργα του: Πέρσαι, Επτά επί Θήβας, Ικέτιδες, Προμηθεύς Δεσμώτης, Ορέστεια (τριλογία: Αγαμέμνων, Χοηφόροι, Ευμενίδες).

3. Σοφοκλής: Αίας, Αντιγόνη, Τραχίνιαι, Οιδίπους τύραννος, Ηλέκτρα, Φιλοκτήτης, Οιδίπους επί Κολωνω, Ιχνευταί.

4. Ευριπίδης: (485 π.Χ.- 406 π.Χ.) Ζει την εποχή του πελοποννησιακού πολέμου, των σοφιστών και των νέων ιδεών. Μόνο 4 φορές πήρε το πρώτο βραβείο, παρόλο που παρουσίασε πολλά έργα, γιατί το κοινό δε δεχόταν τις νέες αντιλήψεις που είχε. Αντικοινωνικός, εσωστρεφής, δύστροπος, στενή σχέση με σοφιστές, απείχε από την πολιτική, τον αποδοκίμασαν και ο Αριστοφάνης τον κατηγορούσε στις κωμωδίες του.

Έργα: από 92 έργα που του αποδίδονται σώζονται τα 18 κι ένα σατυρικό δράμα.:

Ηρακλειδαι, Ικέτιδες, Ανδρομάχη, Εκάβη, Τρωάδες, Μήδεια, Ιππόλυτος, Άλκηστις, Φοίνισσαι, Ιφιγένεια η εν Αυλίδι, Ίων, Ιφιγένεια η εν Ταυροις, Ελένη, Ηρακλής, Ηλέκτρα, Ορέστης, Βάκχαι, Ρησος και το σατυρικό δράμα Κύκλωψ.

Χαρακτηριστικά ποίησής του:

1. μεγάλη λεπτομέρεια στην απεικόνιση των χαρακτήρων, ερευνητής της ανθρώπινης ψυχολογίας (ο τραγικώτατος των ποιητών)
2. ασκεί έμμεσα κριτική στην εποχή του, στους θεσμούς, ακόμα και στους θεούς.
3. συνδυάζει το πάθος με την επεξεργασμένη συζήτηση
4. στα έργα του έχουμε την αίσθηση ότι ο άνθρωπος δεν ορίζει το πεπρωμένο του.
5. ανέπτυξε τη δράση με τον αφηγηματικό πρόλογο και επίλογο
6. καθιέρωσε τον «από μηχανής θεό» για να εντυπωσιάσει
7. διασκεύασε τα μυθολογικά δεδομένα στο επίπεδο της καθημερινής ζωής
8. καινοτομίες στη μουσική
9. αύξησε τις λυρικές μονωδίες των ηθοποιών
10. παρουσίασε τους ήρωες ρεαλιστικά, σύμφωνα με τα ανθρώπινα μέτρα ( Αισχύλος= υπερφυσικούς, Σοφοκλής= όπως έπρεπε να είναι).
11. τολμηρές καινοτομίες: μείωση χορικών, χαλαρή αποσύνδεσή τους από τα επεισόδια, υποβάθμιση της παρουσίας του Χορού ως δραματικού οργάνου, ελεύθερη διασκευή μύθων.

ΕΥΡΙΠΙΔΟΥ ΕΛΕΝΗ

1. ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ: γράφτηκε και παίχτηκε το 412π.Χ. Η Αθήνα βρισκόταν από 431 π.Χ. σε πόλεμο με τη Σπάρτη (Πελοποννησιακός πόλεμος). Μάλιστα το 413π.Χ. απέτυχε η Σικελική εκστρατεία των Αθηναίων και πολλοί Αθηναίοι στρατιώτες σκοτώθηκαν ή αιχμαλωτίστηκαν. Οι Σπαρτιάτες κατέλαβαν τη Δεκέλεια και απειλούν την Αττική.  Η απογοήτευση ήταν μεγάλη. Ο Ευριπίδης μέσα από την «Ελένη» καταδικάζει τον πόλεμο ως πρόξενο όλων των κακών.
2. ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΚΛΙΜΑ: οι παλιές αξίες είχαν κλονιστεί και λόγω του πελοποννησιακού πολέμου και λόγω της κίνησης των σοφιστών. Οι σοφιστές, από τους οποίους επηρεάστηκε ο Ευριπίδης, αμφισβητούσαν τις παραδοσιακές αξίες (τη μια και μοναδική αλήθεια, τον έναν ηθικό κώδικα αποδεκτό από όλους, τους θεούς κ.α.). Οι τραγωδίες του Ευριπίδη απηχούν τις σοφιστικές ιδέες.
3. Η ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΗ ΚΑΙ Η «ΚΑΙΝΗ» ΕΛΕΝΗ:  Σύμφωνα με την παράδοση η Ελένη, γυναίκα του Μενελάου, περίφημη για την ομορφιά της, απήχθηκε από τον Πάρη και έγινε η αφορμή για τον Τρωικό πόλεμο. Θεωρήθηκε, λοιπόν, υπαίτια για το θάνατο πολλών ανθρώπων. Αυτή την εικόνα της άπιστης, κακής, ύπουλης γυναίκας μας παραδίδει ο Όμηρος. Ο Στησίχορος, όμως, ένας λυρικός ποιητής, ακολουθεί μια άλλη παράδοση  στο ποίημα του «Παλινωδία»: η Ελένη δεν πήγε ποτέ στην Τροία με τον Πάρη, οι θεοί έστειλαν στη θέση της ένα είδωλο, ενώ την ίδια την έστειλαν στην Αίγυπτο. Έτσι ο Τρωικός πόλεμος έγινε για το είδωλο της Ελένης και όχι την πραγματική. Αυτήν την εκδοχή επεξεργάζεται ο Ευριπίδης και ουσιαστικά αποκαθιστά την τιμή και τη φήμη της Ελένης.
4. ΥΠΟΘΕΣΗ: Η πραγματική Ελένη δεν πήγε στην Τροία, αλλά το είδωλό της. Ο Ερμής την άρπαξε σύμφωνα με το θέλημα της Ήρας και την έδωσε στον Πρωτέα, βασιλιά της Αιγύπτου, για να την προστατεύει. Όταν όμως πέθανε ο Πρωτέας, ο γιος του ο Θεοκλύμενος προσπαθούσε να την κάνει γυναίκα του κι αυτή κατέφυγε ικέτισσα στον τάφο του Πρωτέα. Εκεί εμφανίζεται ο Τεύκρος που της δίνει κάποιες πληροφορίες. Στη συνέχεια παρουσιάζεται ο Μενέλαος, που έχει χάσει στη θάλασσα τα πλοία του και προσπαθεί να διασώσει κάποιους συντρόφους του που κρύβονται σε μια σπηλιά. Γίνεται η αναγνώριση των δύο συζύγων και συνεννοούνται μεταξύ τους στήνοντας δόλιο σχέδιο, με τη βοήθεια της μάντισσας Θεονόης (αδερφής του Θεοκλύμενου) να εξαπατήσουν τον Θεοκλύμενο. Μπαίνουν και οι δυο σε πλοίο, για να κάνουν δήθεν θυσία στη θάλασσα τιμώντας το νεκρό Μενέλαο. Τελικά σώζονται και γυρίζουν στην πατρίδα τους.
5. ΧΑΡΑΚΤΗΡΑΣ ΕΡΓΟΥ: πολλοί προβληματίστηκαν για το αν η «Ελένη» είναι τραγωδία ή κωμωδία ή ρομαντικό δράμα. Πάντως αυτή η τραγωδία έχει και στοιχεία κωμικά και ρομαντικά.
6. ΔΙΑΓΡΑΜΜΑ ΤΡΑΓΩΔΙΑΣ:

Πρόλογος: στ. 1-195

Πάροδος: στ. 196-436

Α΄ επεισόδιο: στ. 437-575

Επιπάροδος: στ.576-587

Β΄ επεισόδιο: στ. 588-1219

Α΄ στάσιμο: στ. 1220-1285

Γ΄ επεισόδιο: στ.1286- 1424

Β΄ στάσιμο:  στ. 1425- 1499

Δ΄ επεισόδιο: στ. 1500- 1592

Γ΄ στάσιμο: 1593- 1652

Έξοδος: 1653-1870