Μάθημα : Ιστορία Κατεύθυνσης Γ' Λυκείου

Πώς ελέγχω μια απάντηση όταν δεν τη γνωρίζω με απόλυτη ακρίβεια

Δεν αντικαθιστώ ποτέ το βιβλίο με τη λογική. Πρώτα προσπαθώ να θυμηθώ τη σωστή γνώση. Αν όμως έχω αμφιβολία, ενεργοποιώ ορισμένους νοητικούς χάρτες, για να ελέγξω αν μια πρόταση στέκει ιστορικά. Οι περισσότερες ερωτήσεις σωστού-λάθους συνδέουν δύο στοιχεία: ένα γεγονός με μια χρονολογία, ένα πρόσωπο με μια ιδιότητα, μια περιοχή με μια εξέλιξη, έναν θεσμό με ένα περιεχόμενο. Άρα, όταν δεν είμαι βέβαιος, δεν μαντεύω. Ελέγχω αν αυτό που διαβάζω ταιριάζει με τη συνολική λογική του μαθήματος.

1. Γεωγραφικός χάρτης

Σκέφτομαι την Ελλάδα να απλώνεται σταδιακά στον χάρτη. Ξεκινώ από τον αρχικό μικρό κορμό, μετά θυμάμαι τα Ιόνια νησιά, έπειτα τη Θεσσαλία και αργότερα τη μεγάλη επέκταση των Βαλκανικών πολέμων. Άρα, όταν μια πρόταση μπερδεύει τη σειρά με την οποία ενσωματώθηκαν περιοχές, μπορώ να καταλάβω ότι κάτι δεν πάει καλά. Αν κάτι εμφανίζεται να γίνεται έξω από τη γεωγραφική και ιστορική του σειρά, συνήθως είναι λάθος.

2. Οικονομικός χάρτης

Σκέφτομαι τι μπορεί να κάνει μια φτωχή, μικρή, αγροτική χώρα με περιορισμένη εσωτερική αγορά. Είναι λογικό να εξάγει κυρίως αγροτικά προϊόντα, να στηρίζεται πολύ στη ναυτιλία, να χρειάζεται νωρίς τραπεζικό σύστημα και να δυσκολεύεται να αναπτύξει βαριά βιομηχανία. Άρα, όταν μια ερώτηση αφορά εμπόριο, ναυτιλία, τράπεζες ή παραγωγή, ελέγχω αν η πρόταση ταιριάζει με την οικονομική λογική της εποχής. Σε περιόδους προόδου περιμένω συνήθως αύξηση· σε περιόδους πολέμου, κρίσης ή πτώχευσης περιμένω δυσκολίες, καθυστερήσεις ή μειώσεις.

3. Πολιτικός και συνταγματικός χάρτης

Προσπαθώ να δω πρώτα σε ποια πολιτική και συνταγματική φάση ανήκει η πρόταση. Αν βλέπω ξενικά κόμματα, Όθωνα, ισχυρό βασιλιά ή μοναρχία, κινούμαι πριν από το 1864. Αν βλέπω πεδινούς, ορεινούς, Εθνικόν Κομιτάτον ή Εκλεκτικούς, βρίσκομαι στη μεταβατική περίοδο μετά την πτώση του Όθωνα. Αν βλέπω βασιλευομένη δημοκρατία, λαϊκή κυριαρχία και περισσότερες ελευθερίες, σκέφτομαι το 1864 και μετά. Αν βλέπω δεδηλωμένη, σκέφτομαι Τρικούπη. Αν βλέπω κοινωνική δικαιοσύνη, μείωση φόρων και κρατική προστασία, σκέφτομαι Δηλιγιάννη. Αν βλέπω αναθεωρητική Βουλή, Γουδί και μεταρρυθμίσεις, σκέφτομαι Βενιζέλο.

4. Πληθυσμιακός και προσφυγικός χάρτης

Σκέφτομαι πρώτα την εγγύτητα και μετά την οργάνωση του κράτους. Στις πρώτες βίαιες μετακινήσεις πληθυσμών είναι λογικό οι άνθρωποι να κινούνται προς τον κοντινότερο ασφαλή χώρο. Έτσι μπορώ να καταλάβω καλύτερα τις πρώτες προσφυγικές ροές της Επανάστασης. Οι εύποροι Κωνσταντινουπολίτες, κυρίως οι Φαναριώτες, άρχισαν νωρίς να συρρέουν στην επαναστατημένη Ελλάδα και διακρίθηκαν γρήγορα στην πολιτική οργάνωση του αγωνιζόμενου έθνους. Στις Κυδωνίες, πριν ακόμη από την καταστροφή, αρκετοί εύποροι Έλληνες πρόλαβαν να περάσουν στην απέναντι Λέσβο. Μετά την καταστροφή των Κυδωνιών, οι κάτοικοι έφυγαν πανικόβλητοι κυρίως προς τα Ψαρά, ενώ πολλοί από τα γύρω χωριά κατέφυγαν στη Λέσβο. Οι επαναστάτες από τη Χαλκιδική, τον Όλυμπο και τη Μακεδονία πέρασαν κυρίως στις Βόρειες Σποράδες, όπου όμως ο συνωστισμός έφερε φτώχεια, σύγχυση και αναρχία. Οι Σουλιώτες έφτασαν τελευταίοι στο Μεσολόγγι, στις αρχές του 1823, μέσω των Ιονίων νήσων, και η εγκατάστασή τους συνάντησε έντονες αντιδράσεις από τους ντόπιους. Μετά την καταστροφή της Χίου, οι κάτοικοι μεταφέρθηκαν μαζικά στα Ψαρά, αλλά επειδή το νησί δεν μπορούσε να τους αντέξει, πολλοί Χίοι μεταφέρθηκαν αργότερα στις Κυκλάδες και την Πελοπόννησο. Μετά την καταστροφή των Ψαρών, οι Ψαριανοί κατευθύνθηκαν κυρίως στις Κυκλάδες· στην Τήνο βρήκαν αρχικά καλή υποδοχή και αρκετοί μετακινήθηκαν έπειτα στη Σύρο, ενώ στις Σπέτσες αντιμετωπίστηκαν αρχικά με ευσπλαχνία, αλλά όταν φάνηκε ότι ήθελαν μόνιμη εγκατάσταση, προκλήθηκαν αντιδράσεις και οδηγήθηκαν τελικά στη Μονεμβασιά και αργότερα ξαναδιασκορπίστηκαν. Άρα, στις πρώτες προσφυγικές ροές, με βοηθά να σκέφτομαι τη θάλασσα, την απόσταση, τα κοντινά νησιά και τα πλησιέστερα ασφαλή λιμάνια.

Μετά το 1922, όμως, δεν αρκεί μόνο η εγγύτητα. Τότε καθορίζει πολλά και ο κρατικός σχεδιασμός: πού υπάρχουν διαθέσιμα κτήματα, ανταλλάξιμες περιουσίες, δυνατότητα αποκατάστασης και εθνική σκοπιμότητα. Γι’ αυτό οι πρόσφυγες δεν εγκαταστάθηκαν απλώς «όπου ήταν πιο κοντά», αλλά κυρίως στη Μακεδονία, τη Δυτική Θράκη, τα νησιά του Ανατολικού Αιγαίου, την Εύβοια, τη Θεσσαλία, την Αττική και την Κρήτη. Θυμάμαι επίσης ότι η αγροτική αποκατάσταση σήμαινε στέγη και κλήρο, ενώ η αστική κυρίως στέγη. Στην πρώτη φάση οι πρόσφυγες στεγάζονταν πρόχειρα σε σχολεία, θέατρα, αποθήκες, υπόστεγα, σκηνές και κάθε διαθέσιμο χώρο. Παράλληλα, όσο αυξανόταν ο αριθμός τους, ήταν λογικό να εντείνονται και οι αντιδράσεις των γηγενών, είτε για τη γη είτε για τη δουλειά είτε για τη μόνιμη εγκατάσταση. Άρα, όταν διαβάζω μια ερώτηση για πρόσφυγες, ελέγχω πρώτα αν μιλά για πρώτη φυγή ή για τελική εγκατάσταση. Η πρώτη εξηγείται συχνά με την εγγύτητα· η δεύτερη με τον συνδυασμό εγγύτητας, κρατικής οργάνωσης, οικονομικών δυνατοτήτων και πολιτικής σκοπιμότητας.

5. Στρατιωτικός και χρονολογικός χάρτης

Κρατώ στο μυαλό μου λίγους βασικούς σταθμούς: 1864, 1881, 1893 πτώχευση, 1897 πόλεμος, 1912-1913 Βαλκανικοί πόλεμοι, 1917-1918 ενεργός συμμετοχή της Ελλάδας στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, 1922-1923 καταστροφή και νέα πραγματικότητα, 1923 Λωζάνη, 1929 διεθνής οικονομική κρίση που φτάνει έντονα στην Ελλάδα το 1932, 1936 Μεταξάς. Αυτά δεν αρκούν από μόνα τους, αλλά με βοηθούν να ελέγχω αν μια στρατιωτική, πολιτική ή οικονομική εξέλιξη είναι λογική. Όταν δεν υπάρχουν χρήματα, είναι πιο δύσκολο να στηριχθούν μεγάλοι πόλεμοι και μεγάλες κρατικές προσπάθειες. Όταν υπάρχει κρίση ή κατάρρευση, περιμένω και πολιτική αστάθεια.

Πώς δουλεύω στην πράξη

Όταν διαβάζω μια πρόταση, κάνω τέσσερις γρήγορες ερωτήσεις:
Τι ακριβώς συνδέει αυτή η πρόταση;
Το θυμάμαι καθαρά από το βιβλίο;
Αν δεν το θυμάμαι, στέκει γεωγραφικά, οικονομικά, πολιτικά, πληθυσμιακά ή στρατιωτικά;
Υπάρχει λέξη-παγίδα, όπως «μόνο», «πάντα», «αμέσως», «κυρίως», «υπερδιπλασιάστηκε», «καθοδική»;

Μικρά παραδείγματα

«Στη διάρκεια του 19ου αιώνα η ελληνική ναυτιλία ακολούθησε καθοδική πορεία.»
Εδώ προσέχω τη λέξη «καθοδική». Ο οικονομικός χάρτης με βοηθά να καταλάβω ότι δεν ταιριάζει. Άρα η πρόταση είναι λάθος.

«Η ίδρυση τραπεζικού ιδρύματος απέβλεπε μόνο στην εξάλειψη της τοκογλυφίας.»
Εδώ η παγίδα είναι η λέξη «μόνο». Μια τράπεζα δεν ιδρύεται για έναν μόνο λόγο. Άρα η πρόταση είναι λάθος.

«Η Εθνική Τράπεζα ιδρύθηκε το 1927.»
Αυτό θέλει κυρίως καθαρή γνώση. Ο νοητικός χάρτης όμως με βοηθά να θυμηθώ ότι πρώτα έρχεται η Εθνική Τράπεζα και πολύ αργότερα η Τράπεζα της Ελλάδος. Άρα η πρόταση είναι λάθος.

«Με το Σύνταγμα του 1844 κατοχυρώθηκε η βασιλευομένη δημοκρατία.»
Ο συνταγματικός χάρτης μου λέει ότι η βασιλευομένη δημοκρατία ανήκει στο 1864. Άρα η πρόταση είναι λάθος.

Τελικός κανόνας

Όταν δεν είμαι βέβαιος, δεν απαντώ στην τύχη. Προσπαθώ πρώτα να θυμηθώ το βιβλίο. Αν δεν το θυμάμαι ακριβώς, ελέγχω αν η πρόταση στέκει μέσα στους νοητικούς μου χάρτες. Αν σπάει τη γεωγραφική σειρά, την οικονομική λογική, την πολιτειακή φάση, τη λογική των μετακινήσεων των πληθυσμών ή τη στρατιωτική αλληλουχία, τότε συνήθως είναι λάθος.

1. Να αντιστοιχίσετε τα στοιχεία της Στήλης Α με τα στοιχεία της Στήλης Β:

ΘΕΜΑ Α2: ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΣΩΣΤΟΥ / ΛΑΘΟΥΣ

Να χαρακτηρίσετε τις προτάσεις που ακολουθούν, γράφοντας στο τετράδιό σας τη λέξη Σωστό ή Λάθος δίπλα στον αριθμό που αντιστοιχεί σε κάθε πρόταση:

1. Το πιστωτικό σύστημα της χώρας κατά τα πρώτα χρόνια της ανεξαρτησίας βρισκόταν σε πρωτόγονη κατάσταση.

2. Ένα από τα αιτήματα των αντιπολιτευτικών ομίλων που συγκροτήθηκαν στα τέλη της δεκαετίας του 1850 ήταν η ίδρυση αγροτικών τραπεζών.

3. Στη 16μελή Επιτροπή που ορίστηκε από την Κρητική Πολιτεία συμμετείχαν 12 μουσουλμάνοι και 4 χριστιανοί.

4. Ο παλαίμαχος πολιτικός Ιωάννης Σφακιανάκης σε πάνδημο συλλαλητήριο στο Ηράκλειο (21 Μαρτίου 1905) υποστήριξε τους επαναστάτες του Θερίσου.

5. Την αστική αποκατάσταση ανέλαβε περισσότερο η Επιτροπή Αποκαταστάσεως Προσφύγων (ΕΑΠ) και λιγότερο το κράτος.

6. Οι Έλληνες της Διασποράς αναδείχθηκαν πρωτεργάτες στους αγώνες για τη δημιουργία μιας αυτόνομης Ποντιακής Δημοκρατίας.

7. Η ελονοσία ήταν αρρώστια που αποτελούσε μάστιγα για την αγροτική Ελλάδα ως τα μέσα του 20ού αιώνα.

8. Οι προσπάθειες αποκατάστασης του προσφυγικού στοιχείου κατά τα πρώτα χρόνια της οθωνικής περιόδου δεν προκάλεσαν αντιδράσεις.

9. Μετά το 1833 τέσσερις μεγάλοι ελληνικοί τραπεζικοί και εμπορικοί οίκοι της Κερασούντας έλεγχαν σχεδόν όλη την οικονομία του ανατολικού Πόντου.

10. Ο Στρατιωτικός Σύνδεσμος δεν εγκαθίδρυσε δικτατορία, αλλά προώθησε τα αιτήματά του μέσω της Βουλής.

11. Η βρετανική εταιρεία Πάουερ ανέλαβε τη δημιουργία σύγχρονου δικτύου αστικών συγκοινωνιών.

12. Ο δεύτερος εμφύλιος πόλεμος κατά τη διάρκεια της ελληνικής επανάστασης τελείωσε με νίκη των Πελοποννησίων προκρίτων και στρατιωτικών.

13. Η αποτυχημένη επιχείρηση του Φαβιέρου (1827-1828) προετοιμάστηκε από Ψαριανούς πρόσφυγες για την ανακατάληψη του νησιού τους.

14. Η τουρκική σημαία διατηρήθηκε μόνο στο φρούριο του Φιρκά ως τελευταίο σύμβολο της τουρκικής επικυριαρχίας στην Κρήτη (1898).

15. Η αλλαγή των δεδομένων για την ελληνική βιομηχανία ήρθε μετά την προσάρτηση των Επτανήσων (1864) και της Θεσσαλίας (1881).

16. Με το Σύνταγμα του 1844 κατοχυρώθηκε το πολίτευμα της βασιλευόμενης δημοκρατίας.

17. Στην Κρητική Επανάσταση του 1866-1869 η «Κεντρική Επιτροπή υπέρ των Κρητών» ανέλαβε την περίθαλψη 4.500 προσφύγων.

18. Το «Χάτι Σερίφ» και το «Χάτι Χουμαγιούν» προώθησαν ειδικά προνόμια για τους Έλληνες του Πόντου.

19. Η αποβίβαση του ελληνικού στρατού στη Σμύρνη σηματοδότησε τη δεύτερη φάση των διωγμών του ποντιακού ελληνισμού.

20. Το 1864, με την ενσωμάτωση της Θεσσαλίας στην Ελλάδα, τα βόρεια σύνορα της χώρας άγγιξαν τον Όλυμπο και τη Μακεδονία.

21. Ως θεμελιώδεις αρχές του πολιτικού συστήματος, το αγγλικό κόμμα θεωρούσε το κοινοβουλευτικό αντιπροσωπευτικό σύστημα και τη διάκριση των εξουσιών.

22. Με την ανταλλαγή των πληθυσμών του 1923 εξέλιπε η κυριότερη πηγή προστριβών μεταξύ Ελλάδας και Τουρκίας.

23. Την 1η Δεκεμβρίου 1913 κηρύχθηκε και επίσημα η ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα.

24. Με τη Συνθήκη της Λωζάννης, στις 24 Ιουλίου 1923, ορίστηκε ως σύνορο μεταξύ Τουρκίας και Ελλάδας η γραμμή Αμβρακικού-Παγασητικού.

25. Η ενσωμάτωση των Ιονίων Νήσων στην Ελλάδα έγινε το 1881.

26. Στη Β΄ Εθνοσυνέλευση του Άστρους συγκροτήθηκαν δύο ισχυρά κόμματα, των προκρίτων και των κλεφτοκαπεταναίων.

27. Με το Σύνταγμα του 1927 στη θέση του Προέδρου της Δημοκρατίας τοποθετήθηκε βασιλιάς.

28. Στην Εθνοσυνέλευση του 1843-1844, στην τρίτη φάση της αντιδικίας αυτόχθονων-ετερόχθονων το ενδιαφέρον επικεντρώθηκε στο θέμα των όρων εκλογής των βουλευτών.

29. Στις 14 Φεβρουαρίου 1913 αφαιρέθηκαν από το φρούριο της Σούδας οι σημαίες των Μ. Δυνάμεων και της Τουρκίας.

30. Η Τραπεζούντα αποτελούσε το σταυροδρόμι της εμπορικής κίνησης μεταξύ Δύσης και Ανατολής μέχρι το 1869 που ολοκληρώθηκε η διάνοιξη της Διώρυγας του Σουέζ.

31. Το Φροντιστήριο της Τραπεζούντας είχε ιδρύσει το 1682 ο εκπρόσωπος των Ελλήνων της διασποράς Κ. Κωνσταντινίδης.

32. Η δίχρονη προεδρία του μητροπολίτη Χρύσανθου στην Τραπεζούντα (1916-1918) ήταν ένα αληθινό διάλειμμα δημοκρατίας και αρμονικής συμβίωσης χριστιανών και μουσουλμάνων.

33. Το πρώτο παγκόσμιο Παν-ποντιακό Συνέδριο οργανώθηκε στη Μασσαλία τον Φεβρουάριο του 1918.

34. Στις 10 Μαρτίου του 1921 ο μητροπολίτης Τραπεζούντας Χρύσανθος πρότεινε στον υπουργό εξωτερικών Μπαλτατζή συνεργασία με τους Κούρδους και τους Αρμένιους εναντίον του κινήματος του Κεμάλ.

35. Η «αρχή της δεδηλωμένης» καθιερώθηκε το 1875.

36. Η Σύμβαση της Χάγης (1907) αφορούσε την προστασία των αιχμαλώτων πολέμου.

37. Η Ελλάδα το 1932 υιοθέτησε την πολιτική του «κλίαρινγκ».

38. Το 1861 ιδρύθηκε η Τράπεζα της Ελλάδος.

39. Το ρωσικό κόμμα προέβαλλε το πρότυπο μιας ισχυρής κεντρικής εξουσίας.

40. Κατά την περίοδο του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου η Ελλάδα παρέμεινε προσηλωμένη στον «κανόνα του χρυσού».