Μάθημα : Ιστορία Κατεύθυνσης Γ' Λυκείου

Γενικό πλαίσιο – πρωτεργάτες – χρονικός άξονας

Βασικός άξονας

Στο σημείο αυτό παρακολουθούμε τις προσπάθειες του ποντιακού ελληνισμού για τη δημιουργία αυτόνομης Ποντιακής Δημοκρατίας από το 1917 έως το 1922.
Ο αγώνας αυτός οργανώθηκε:

• από τους Έλληνες της Διασποράς,
• από σημαντικούς εκκλησιαστικούς ηγέτες,
• και από πολιτικές και διπλωματικές πρωτοβουλίες μέσα σε ένα εξαιρετικά ασταθές διεθνές περιβάλλον.

Πρωτεργάτες

Από τους Έλληνες της Διασποράς αναδείχθηκαν πρωτεργάτες:

• ο Κ. Κωνσταντινίδης από τη Μασσαλία,
• ο Β. Ιωαννίδης και ο Θ. Θεοφύλακτος από το Βατούμ,
• ο Ι. Πασσαλίδης από το Σοχούμ,
• ο Λ. Ιωαννίδης και ο Φ. Κτενίδης από το Κρασνοντάρ.

Από τις εκκλησιαστικές μορφές ξεχωρίζουν:

• ο μητροπολίτης Τραπεζούντας Χρύσανθος
• και ο μητροπολίτης Αμάσειας Γερμανός Καραβαγγέλης.

Χρονικά σημεία που βάζω από τώρα σε σειρά

• Απρίλιος 1916: παράδοση της Τραπεζούντας στον Χρύσανθο, λίγο πριν από τη ρωσική κατοχή.
• 1917: ρωσική επανάσταση.
• Ιούλιος 1917: Α΄ Πανελλήνιο Συνέδριο στο Ταϊγάνιο.
• Φεβρουάριος 1918: πρώτο παγκόσμιο Παν-ποντιακό συνέδριο στη Μασσαλία.
• Δεκέμβριος 1918: Συνέδριο Ειρήνης στο Παρίσι.
• Απρίλιος 1919: ενέργειες Χρυσάνθου στο Παρίσι.
• Μάρτιος 1921: συνθήκη φιλίας και συνεργασίας Κεμάλ – Μπολσεβίκων.
• Αρχές 1922: τελευταία προσπάθεια ποντοαρμενικής συνεργασίας.
• 1923: Συνθήκη της Λωζάννης και οριστικό τέλος του ιστορικού ποντιακού ελληνισμού στον Πόντο.

Ορισμοί που μπαίνουν

Φροντιστήριο της Τραπεζούντας: σημαντικός εκπαιδευτικός θεσμός που συνέβαλε στην πνευματική και ηθική ανάπλαση των Ελληνοποντίων και στην ανάπτυξη της εθνικής τους συνείδησης.

Ελληνικό Τυπογραφείο: το ελληνικό τυπογραφείο της Τραπεζούντας, που εγκαταστάθηκε το 1880, συνέβαλε αποφασιστικά στην ανάπτυξη της εθνικής συνείδησης και στη διαμόρφωση αγωνιστικού κλίματος.

Σημεία που προσέχω

• Η ερώτηση μπορεί να ανοίξει από τους Έλληνες της Διασποράς.
• Μπορεί να ζητήσει ονόματα πρωτεργατών.
• Μπορεί να ξεκινήσει από τη φράση «μορφές που ξεχωρίζουν» και να περάσει χωριστά σε Χρύσανθο και Καραβαγγέλη.
• Προσέχω πολύ τη χρονολογική αλληλουχία.

Εδώ μπαίνει πιθανό Σωστό/Λάθος (Πανελλαδικές 2025)
Κάτω από τις βασικές πληροφορίες:

• «Οι Έλληνες της Διασποράς αναδείχθηκαν πρωτεργάτες…»
• «Μορφές που ξεχώρισαν…»
• «Α΄ Πανελλήνιο Συνέδριο στο Ταϊγάνιο…»

Η πολιτική του Χρυσάνθου στην Τραπεζούντα – 1916 έως Φεβρουάριος 1918

Η παράδοση της Τραπεζούντας

Τον Απρίλιο του 1916, λίγες ημέρες πριν από τη ρωσική κατάληψη της πόλης, η Τραπεζούντα παραδόθηκε από τον Τούρκο διοικητή στον μητροπολίτη Χρύσανθο. Αυτό δείχνει ήδη το κύρος του, αλλά και την εμπιστοσύνη που ενέπνεε ως παράγοντας σταθερότητας.

Η δίχρονη παρουσία του Χρυσάνθου

Μέχρι το 1918, ο Χρύσανθος ακολούθησε συνετή πολιτική απέναντι στους μουσουλμάνους της περιοχής.
Έτσι:

• έγινε αποδεκτός από τους Ρώσους,
• έγινε αποδεκτός και από τους προξενικούς εκπροσώπους άλλων κρατών,
• λειτούργησε ως παράγοντας ειρηνικής συνύπαρξης σε μια περιοχή εξαιρετικά ευαίσθητη.

Κεντρική διατύπωση που πρέπει να ξέρω

Η δίχρονη προεδρία του υπήρξε
«ένα αληθινό διάλειμμα δημοκρατίας και αρμονικής συμβίωσης χριστιανών και μουσουλμάνων».

Αυτή η διατύπωση είναι από τα πιο χαρακτηριστικά σημεία της ενότητας και θέλει αποστήθιση με σωστή ιστορική ένταξη.

Η ανατροπή

Τον Φεβρουάριο του 1918, η κατάσταση αλλάζει ριζικά:

• έχει προηγηθεί η επικράτηση των Μπολσεβίκων το 1917,
• ο ρωσικός στρατός εγκαταλείπει την Τραπεζούντα,
• η περιοχή ξαναπερνά στα χέρια των Νεοτούρκων.

Από εδώ και πέρα αρχίζει νέα φάση:

• διώξεις,
• φυγές,
• αναδιοργάνωση των Ποντίων,
• και μετάβαση από την τοπική διαχείριση στο οργανωμένο εθνικό – διπλωματικό αίτημα.

Ορισμός που μπαίνει εδώ

Α΄ Πανελλήνιο Συνέδριο στο Ταϊγάνιο (1917): οι Έλληνες της Ρωσίας, ευαισθητοποιημένοι από τον ξεριζωμό των Ελλήνων της Μικράς Ασίας, αποφάσισαν την εκλογή Κεντρικού Συμβουλίου για τη δημιουργία ανεξάρτητου Ποντιακού Κράτους, με προσωρινή έδρα το Ροστόβ.

Σημεία που προσέχω

• Το 1916–1918 είναι ξεχωριστό χρονικό και ερμηνευτικό κομμάτι.
• Δεν το μπερδεύω με τις μεταγενέστερες διπλωματικές ενέργειες στο Παρίσι.
• Αν μου ζητηθεί «τι κατάσταση επικράτησε στην Τραπεζούντα», οργανώνω:
  1. παράδοση πόλης,
  2. ρόλος Χρυσάνθου,
  3. αποδοχή του,
  4. αρμονική συμβίωση,
  5. ανατροπή μετά τους Μπολσεβίκους.

Εδώ μπαίνει Εσπερινού 2013 Γ1
Ακριβώς κάτω από την παράγραφο:
«Η πολιτική του Χρυσάνθου στην Τραπεζούντα – από τον Απρίλιο του 1916 έως τον Φεβρουάριο του 1918»

Οι Έλληνες της Ρωσίας – Κωνσταντινίδης – οργάνωση του αγώνα

Ο ξεριζωμός και η αντίδραση

Οι διώξεις των Νεοτούρκων ανάγκασαν χιλιάδες Έλληνες του ανατολικού Πόντου και του Καρς να καταφύγουν στη Ρωσία.
Ο ξεριζωμός αυτός:

• ευαισθητοποίησε τους Έλληνες της Ρωσίας,
• ενεργοποίησε τους Έλληνες της Διασποράς,
• οδήγησε σε συστηματικότερη οργάνωση του ποντιακού αγώνα.

Α΄ Πανελλήνιο Συνέδριο στο Ταϊγάνιο

Τον Ιούλιο του 1917 αποφασίστηκε:

• η εκλογή Κεντρικού Συμβουλίου
• για τη δημιουργία ανεξάρτητου Ποντιακού Κράτους
• με προσωρινή έδρα το Ροστόβ.

Για πρώτη φορά οι Έλληνες της Διασποράς οργανώθηκαν συστηματικά σε:

• Αθήνα,
• Θεσσαλονίκη,
• Καβάλα,
• Βόλο,
• αλλά και σε πόλεις του εξωτερικού.

Ο Κωνσταντινίδης στην Ευρώπη

Πρωτεργάτης του αγώνα στην Ευρώπη ήταν ο Κ. Κωνσταντινίδης.
Η δράση του περιλαμβάνει:

• διαδοχικά υπομνήματα προς τις συμμαχικές δυνάμεις,
• ενημέρωση για την τραγική κατάσταση του Πόντου,
• τύπωση και κυκλοφορία χάρτη με τα σύνορα της ποντιακής δημοκρατίας,
• ακόμα και καρτ-ποστάλ στα γαλλικά με προπαγανδιστικό περιεχόμενο.

Πρώτο παγκόσμιο Παν-ποντιακό Συνέδριο στη Μασσαλία (1918)

Η ρωσική επανάσταση ενίσχυσε τον εθνικό αναβρασμό των Ποντίων.
Στο πρώτο παγκόσμιο Παν-ποντιακό Συνέδριο στη Μασσαλία τον Φεβρουάριο του 1918, ο Κωνσταντινίδης, με τηλεγράφημα προς τον Τρότσκι, ζήτησε επίσημα την υποστήριξη της Σοβιετικής Ένωσης.

Σημεία που προσέχω

• Ο Κωνσταντινίδης είναι πακέτο μόνος του.
• Μπορεί να ερωτηθεί:
  • ως πρόσωπο,
  • ως διπλωματική δράση,
  • ως οργάνωση της Διασποράς,
  • ή σε συνδυασμό με τον Βενιζέλο.
• Προσέχω:
  • Ταϊγάνιο 1917
  • Μασσαλία 1918
  • Τρότσκι
  • χάρτης της ποντιακής δημοκρατίας

Εδώ μπαίνει Πανελλαδικές 2023 Δ1
Κάτω από τις ενότητες:

• «Ο Κωνσταντινίδης στην Ευρώπη»
• «Στάση Βενιζέλου απέναντι στις ποντιακές διεκδικήσεις»
  γιατί το θέμα αυτό συνδυάζει ακριβώς Κωνσταντινίδη + Βενιζέλο + αντιδράσεις Ποντίων.

Η στάση του Βενιζέλου – Παρίσι – Χρύσανθος – αρμενική λύση

Η αρχική στάση του Βενιζέλου

Ο Βενιζέλος αρχικά ήταν σύμφωνος με τις εθνικές διεκδικήσεις των Ποντίων.
Όμως, στο Συνέδριο Ειρήνης στο Παρίσι τον Δεκέμβριο του 1918:

• πιέστηκε από τις συμμαχικές δυνάμεις,
• δεν συμπεριέλαβε τον Πόντο στον φάκελο των ελληνικών διεκδικήσεων,
• και συμφώνησε να παραχωρηθεί η περιοχή στην υπό ίδρυση Αρμενική Δημοκρατία.

Γιατί κράτησε αυτή τη στάση

Η βασική λογική ήταν ότι:

• πολλές ταυτόχρονες ελληνικές διεκδικήσεις ίσως αποδυνάμωναν το συνολικό ελληνικό αίτημα,
• ο Πόντος ήταν γεωγραφικά απομονωμένος,
• και η Ελλάδα δεν μπορούσε πρακτικά να επιβάλει μόνη της τη λύση που επιθυμούσε.

Οι αντιδράσεις των Ποντίων

Η επιλογή αυτή προκάλεσε μεγάλη απογοήτευση στους Έλληνες του Πόντου.
Ακολούθησαν:

• συνέδρια στο Μπακού, στο Κρασνοντάρ, στο Βατούμ και στη Μασσαλία,
• τηλεγραφήματα προς το Παρίσι,
• προσπάθεια μεταπείσεως του Βενιζέλου.

Ο Χρύσανθος στο Παρίσι

Τον Απρίλιο του 1919 ο Χρύσανθος επισκέφθηκε τον Βενιζέλο.
Μετά την αναλυτική ενημέρωση που του παρείχε:

• ο Βενιζέλος αποφάσισε να ενισχύσει τις ποντιακές προσπάθειες
• και έδωσε την έγκρισή του στον Χρύσανθο να συνεχίσει την προσπάθεια ενημέρωσης των πολιτικών της Συνδιάσκεψης.

Η διεθνής ανταπόκριση

• Οι περισσότεροι, με εξαίρεση τους Άγγλους, είδαν τα ποντιακά αιτήματα με κατανόηση.
• Ο Ουίλσον αντιμετώπισε θετικά την ιδέα ανεξάρτητου Πόντου.

Η αρμενική διάσταση

Ο Χρύσανθος:

• επισκέφθηκε το Εριβάν,
• διαπραγματεύτηκε με Αρμενίους και μουσουλμάνους του Πόντου μορφή συνομοσπονδίας,
• όμως η αμοιβαία καχυποψία καθυστέρησε τις εξελίξεις και χάθηκε πολύτιμος χρόνος.

Σημεία που προσέχω

• Εδώ είναι το βασικό κομμάτι για:
  • Χρύσανθο στο Παρίσι
  • στάση Βενιζέλου
  • αρμενική λύση
  • αντιδράσεις των Ποντίων
• Οι Άγγλοι θέλουν ιδιαίτερη προσοχή:
  παραδοσιακά φιλοτουρκική στάση.
• Αυτό είναι πολύ συχνά εξεταζόμενο σημείο.

Εδώ μπαίνει Επαναληπτικές 2010 Δ1
Ακριβώς κάτω από την ενότητα:
«Ο Χρύσανθος στη Συνδιάσκεψη της Ειρήνης και οι διαπραγματεύσεις μέχρι τη συμφωνία με τους Αρμενίους»

Η «ταφόπετρα» του ποντιακού ζητήματος – τελευταίες προσπάθειες – κατάληξη

Η συνθήκη Κεμάλ – Μπολσεβίκων

Το πολιτικό γεγονός που λειτούργησε ως ταφόπετρα του ποντιακού ζητήματος ήταν η συνθήκη φιλίας και συνεργασίας Κεμάλ – Μπολσεβίκων τον Μάρτιο του 1921.

Η σημασία της:

• έδωσε στον Κεμάλ οικονομική, στρατιωτική και ηθική ενίσχυση,
• του επέτρεψε να συνεχίσει τις επιχειρήσεις κατά των Ποντίων,
• και να εμφανιστεί στη Συνδιάσκεψη του Λονδίνου με υπερβολικές απαιτήσεις,
• χωρίς οι νικήτριες δυνάμεις να αντιδράσουν αποφασιστικά.

Ο Γερμανός Καραβαγγέλης

Στις 10 Μαρτίου 1921 ο μητροπολίτης Αμάσειας Γερμανός Καραβαγγέλης πρότεινε στον υπουργό Εξωτερικών Μπαλτατζή συνεργασία με:

• τους Κούρδους
• και τους Αρμενίους
  εναντίον του Κεμάλ.

Όμως η κυβέρνηση Γούναρη:

• ήταν απομονωμένη από τους συμμάχους,
• δεν πήρε καμία πρωτοβουλία.

Οι τελευταίες κινήσεις

Οι Πόντιοι, απογοητευμένοι:

• οργάνωσαν δύο συλλαλητήρια,
  • στην Κωνσταντινούπολη στις 17 Αυγούστου 1921
  • και στην Αθήνα στις 4 Σεπτεμβρίου 1921.

Η τελευταία προσπάθεια ποντοαρμενικής συνεργασίας άρχισε καθυστερημένα στις αρχές του 1922, όταν όμως:

• τα συμφέροντα των Μεγάλων Δυνάμεων είχαν μεταβληθεί,
• ο Κεμάλ είχε την υποστήριξη Μπολσεβίκων, Ιταλίας, Γαλλίας
• και τη σιωπηρή σύμπραξη της Αγγλίας.

Τελική έκβαση

• Η ποντιακή Δημοκρατία έμεινε όνειρο.
• Η κεμαλική κυβέρνηση καταδίκασε σε θάνατο όλους τους πρωτεργάτες του ποντιακού αγώνα.
• Ένας δεύτερος ποντιακός ελληνισμός διαμορφώθηκε στη Ρωσία.
• Στον ιστορικό Πόντο, το τέλος ήρθε τραγικά με την υποχρεωτική ανταλλαγή πληθυσμών που όρισε η Συνθήκη της Λωζάννης.

Ορισμοί / φράσεις-κλειδιά που μπαίνουν εδώ

Ταφόπετρα του ποντιακού ζητήματος = η συνθήκη φιλίας και συνεργασίας ανάμεσα σε Κεμάλ και Μπολσεβίκους τον Μάρτιο του 1921.

Σημεία που προσέχω

• Το βιβλίο συχνά δεν αναπτύσσει αναλυτικά το περιεχόμενο της συνθήκης, αλλά τα αποτελέσματά της.
• Άρα, αν ζητηθεί αιτιολόγηση του όρου «ταφόπετρα», γράφω:
  1. τι ήταν η συνθήκη,
  2. τι έδωσε στον Κεμάλ,
  3. πώς επηρέασε το ποντιακό ζήτημα.

Εδώ μπαίνει πιθανό Σωστό/Λάθος
στο σημείο:

• «Η συνθήκη Κεμάλ – Μπολσεβίκων λειτούργησε ως ταφόπετρα…»
• «Ο Γερμανός Καραβαγγέλης πρότεινε συνεργασία με Κούρδους και Αρμενίους…»
• «Η κυβέρνηση Γούναρη δεν πήρε πρωτοβουλία…»
• «Η Ποντιακή Δημοκρατία έμεινε όνειρο…»

Ορισμοί που πρέπει να ξέρω

• Φροντιστήριο της Τραπεζούντας
• Ελληνικό Τυπογραφείο
• Α΄ Πανελλήνιο Συνέδριο στο Ταϊγάνιο (1917)
• Πρώτο παγκόσμιο Παν-ποντιακό συνέδριο στη Μασσαλία (1918)