https://www.polignosi.com/cgibin/hweb?-A=8210&-V=limmata

Παρευξείνιος Ελληνισμός (19ος–20ός αι.)

Δ. Ο Παρευξείνιος Ελληνισμός

1. Οικονομική και πνευματική ανάπτυξη (σ. 245–249)

Α. Αφετηρία: βελτίωση του κλίματος μέσα στην Οθωμανική Αυτοκρατορία

• Μετά το 1821, το δυσμενές κλίμα για τους υπόδουλους Έλληνες αρχίζει σταδιακά να υποχωρεί.

• Παραχωρούνται ειδικά προνόμια με τους νομικούς όρους:

  • Χάτι Σερίφ (1839)

  • Χάτι Χουμαγιούν (1856)

• Η θεωρητική ισονομία και η θρησκευτική ελευθερία, σε συνδυασμό με την ανάπτυξη εμπορίου και οικονομίας, οδηγούν:

  1. σε δημογραφική αύξηση του ποντιακού πληθυσμού

  2. στην καλλιέργεια της ελληνικής παιδείας

  3. στην ανάπτυξη της νεοελληνικής συνείδησης

Διδακτική υπενθύμιση: όταν αυξάνονται παιδεία/συνείδηση/πλούτος, αυτό μακροπρόθεσμα δεν γίνεται πάντα ανεκτό από την άλλη πλευρά (το κρατάμε ως ιδέα, χωρίς να ανοίγουμε επόμενες ενότητες).

Β. Οικονομική ανάπτυξη (τι στηρίζει την άνθηση)

1) Μετακινήσεις – νέα οικιστική εικόνα

• Ο ποντιακός ελληνισμός εγκαταλείπει τα κρυφά/ορεινά καταφύγια και κατεβαίνει στα παράλια.

• Δημιουργεί/ενισχύει νέους οικισμούς, εκκλησίες και σχολεία.

2) Πρωτογενής παραγωγή και πόροι

α) Γεωργία – κτηνοτροφία (ενδεικτικά, όχι εξαντλητικά)

• Προϊόντα της εύφορης ζώνης και της ενδοχώρας (δημητριακά κ.ά.), με ιδιαίτερη σημασία σε ορισμένα προϊόντα (π.χ. καπνά ορισμένων περιοχών).

β) Δασικός πλούτος – ξυλεία

• Μεγάλες δασικές εκτάσεις → αξιοποίηση ξυλείας (και σχετική βιοτεχνική/βιομηχανική δραστηριότητα).

γ) Ορυκτός πλούτος

• Μεταλλευτικά κοιτάσματα → μεταλλεία (ενδεικτικά: άργυρος, χαλκός, μόλυβδος) και συναφείς δραστηριότητες.

3) Βιοτεχνία – βιομηχανία

• Αναπτύσσονται βιοτεχνίες και βιομηχανικές δραστηριότητες (ενδεικτικά: χρυσοχοΐα, σιδηρουργία, χαλκουργία, ναυπηγική).

4) Διαμετακομιστικό εμπόριο (ο κύριος μοχλός πλούτου)

• Κύρια πηγή πλούτου των παραλίων του Εύξεινου Πόντου είναι το διαμετακομιστικό εμπόριο.

• Διαμετακομιστικό εμπόριο: εισαγωγή εμπορευμάτων σε μεγάλα κέντρα/λιμάνια όχι για άμεση τοπική κατανάλωση, αλλά για βαθμιαία αποστολή τους σε μικρότερες αγορές.

• Η Τραπεζούντα λειτουργεί ως εμπορικός κόμβος (σταυροδρόμι Δύσης–Ανατολής) έως το 1869, όταν ολοκληρώνεται η διάνοιξη της Διώρυγας του Σουέζ και αρχίζει σταδιακά η παρακμή της ως κόμβου.

• Παρά την παρακμή, σημαντικοί εμπορικοί/τραπεζικοί οίκοι διατηρούν για ένα διάστημα ισχυρό ρόλο στην οικονομία της ευρύτερης περιοχής.

Γ. Πνευματική ανάπτυξη ως αποτέλεσμα της οικονομικής άνθησης

• Η οικονομική άνθηση οδηγεί σε πνευματική και (σε κάποιο βαθμό) καλλιτεχνική αναγέννηση.

• Οι οικονομικά ισχυροί χρηματοδοτούν:

  • θρησκευτικά ιδρύματα

  • εκπαιδευτικά ιδρύματα

  • φιλανθρωπικές δράσεις

• Επιστήμονες/λόγιοι στέλνονται για ειδίκευση σε πανεπιστήμια της Ευρώπης και μεταφέρουν νέες μεθόδους στην πατρίδα.

Κεντρικοί φορείς (άγκυρες του κεφαλαίου)

1) Φροντιστήριο Τραπεζούντας

• Ιδρύθηκε το 1682 από τον δάσκαλο του Γένους Σεβαστό Κυμινήτη.

• Λειτούργησε μέχρι το 1922 και συνέβαλε στην πνευματική/ηθική ανάπλαση και στην ανάπτυξη της εθνικής συνείδησης.

2) Ελληνικό Τυπογραφείο (Τραπεζούντα)

• Εγκαταστάθηκε το 1880 στην Τραπεζούντα.

• Συνέβαλε στην ανάπτυξη της εθνικής συνείδησης και στη διαμόρφωση αγωνιστικού κλίματος (ως συνέχεια της πνευματικής κίνησης).

Ορισμοί ιστορικών όρων (όπως δόθηκαν)

Χάτι Σερίφ (1839) – Χάτι Χουμαγιούν (1856)

Το δυσμενές κλίμα για τους υπόδουλους Έλληνες, που είχε διαμορφωθεί στην Οθωμανική Αυτοκρατορία, κατά τη διάρκεια της επανάστασης του 1821, άρχισε σταδιακά να υποχωρεί μετά την παραχώρηση των ειδικών προνομίων, γνωστών με τους νομικούς όρους «Χάτι Σερίφ» και «Χάτι Χουμαγιούν». Η θεωρητική ισονομία και η θρησκευτική ελευθερία μαζί με την ανάπτυξη του εμπορίου και της οικονομίας οδήγησαν στη δημογραφική αύξηση του ποντιακού πληθυσμού, στην καλλιέργεια της ελληνικής παιδείας και στην ανάπτυξη της νεοελληνικής συνείδησης.

Φροντιστήριο Τραπεζούντας

Το Φροντιστήριο της Τραπεζούντας που είχε ιδρύσει το 1682 ο μεγάλος Τραπεζούντιος δάσκαλος του Γένους Σεβαστός Κυμινήτης και λειτούργησε παρά τις αντιξοότητες μέχρι το 1922, έπαιξε σημαντικό ρόλο στην πνευματική και ηθική ανάπλαση των ελληνοποντίων και στην ανάπτυξη της εθνικής τους συνείδησης.

Ελληνικό Τυπογραφείο

Το ελληνικό τυπογραφείο, το οποίο εγκαταστάθηκε το 1880 στην Τραπεζούντα, συνέβαλε αποφασιστικά στην ανάπτυξη της εθνικής συνείδησης και την προετοιμασία ενός αγωνιστικού κλίματος για την αντικατάσταση του οθωμανικού καθεστώτος από ένα ελεύθερο και δημοκρατικό πολίτευμα.

Ασκήσεις

Άσκηση 1 (Επαναληπτικές Πανελλαδικές 2007 – Α.2.1) Ποια ήταν η εμπορική δραστηριότητα του Παρευξείνιου ελληνισμού κατά τον 19ο αιώνα; (Επαναλ. 2007)

Άσκηση 2 (Σωστό/Λάθος – Σεπτέμβριος 2022)

Να χαρακτηρίσεις τις προτάσεις ως Σωστό ή Λάθος.

α. Η Τραπεζούντα αποτελούσε το σταυροδρόμι της εμπορικής κίνησης μεταξύ Δύσης και Ανατολής μέχρι το 1869 που ολοκληρώθηκε η διάνοιξη της διώρυγας του Σουέζ.
β. Το Φροντιστήριο της Τραπεζούντας είχε ιδρυθεί το 1682 ο εκπρόσωπος των Ελλήνων της διασποράς Κ. Κωνσταντινίδης.
γ. Η χρόνος προεδρία του μητροπολίτη Χρύσανθου στην Τραπεζούντα (1916–1918) ήταν ένα αληθινό διάλειμμα δημοκρατίας αρμονικής συμβίωσης χριστιανών και μουσουλμάνων.
δ. Το πρώτο παμποντιακό συνέδριο οργανώθηκε στη Μασσαλία τον Φεβρουάριο του 1918.
ε. Στις 10 Μαρτίου 1921 ο μητροπολίτης Τραπεζούντας Χρύσανθος πρότεινε στον υπουργό εξωτερικών Μπαλτατζή συνεργασία με τους Κούρδους και τους Αρμένιους εναντίον του κινήματος του Κεμάλ.

(Σημείωση για το συγκεκριμένο υποκεφάλαιο: τα (α)–(β) πατάνε άμεσα στην οικονομική/πνευματική ανάπτυξη· τα (γ)–(ε) σχετίζονται με επόμενα σημεία/περαιτέρω εξέλιξη.)