Μάθημα : Ιστορία Κατεύθυνσης Γ' Λυκείου

γ. Η στάση των Μεγάλων Δυνάμεων και οι διπλωματικοί ελιγμοί του Ελ. Βενιζέλου

Μετά την έκρηξη και την εξάπλωση της επανάστασης, το Κρητικό Ζήτημα περνά σταδιακά από την ένοπλη φάση στη διπλωματική.

Βασική ιδέα που πρέπει να μείνει στον μαθητή
Η στάση των Μεγάλων Δυνάμεων εδώ θυμίζει έντονα την έναρξη της Ελληνικής Επανάστασης:
αν οι Δυνάμεις είχαν συμφωνήσει από την αρχή, θα μπορούσαν να καταπνίξουν αμέσως το κίνημα.
Όμως δεν συμφωνούν. Γι’ αυτό το κίνημα αντέχει, παρατείνεται, δημιουργεί τετελεσμένα και τελικά τις αναγκάζει να πάρουν θέση.

Στάση των Μεγάλων Δυνάμεων

• Οι περισσότερες Μεγάλες Δυνάμεις τηρούν στάση αναμονής.

• Μόνο η Ρωσία στηρίζει πιο ενεργά τον πρίγκιπα Γεώργιο.

• Η ρωσική στάση εξηγείται και από το ότι πρόκειται για μοναρχική δύναμη, άρα βλέπει ευνοϊκά τον πρίγκιπα.

• Ρωσικά πολεμικά κανονιοβολούν θέσεις των επαναστατών, χωρίς όμως ουσιαστικό αποτέλεσμα.

• Δεν εκδηλώνεται συντονισμένη κοινή δράση των Δυνάμεων.

• Οι ξένες δυνάμεις δεν θέλουν να κατηγορηθούν ότι προκαλούν εμφύλιο πόλεμο στην Κρήτη.

Εκτίμηση του Βενιζέλου Ο Βενιζέλος καταλαβαίνει ότι:

• δεν θα υπάρξει κοινή και αποφασιστική επέμβαση των Μεγάλων Δυνάμεων,

• η παράταση της επανάστασης θα δημιουργήσει νέα πολιτικά δεδομένα,

• όταν δημιουργηθούν τετελεσμένα, τότε θα αρχίσει η διπλωματία.

[21 Μαρτίου 1905] Ιωάννης Σφακιανάκης Σε πάνδημο συλλαλητήριο στο Ηράκλειο:

• καταδικάζει την ανάμειξη των ξένων,

• καλεί τον λαό σε καθολική συμπαράσταση προς τους επαναστάτες.

Άρα, το κίνημα αποκτά ευρύτερη λαϊκή και πολιτική νομιμοποίηση.

Προσωρινή Κυβέρνησις της Κρήτης Στο Θέρισο οργανώνεται η «Προσωρινή Κυβέρνησις της Κρήτης» με:

• πρόεδρο τον Ελευθέριο Βενιζέλο,

• υπουργούς τον Κ. Φούμη και τον Κ. Μάνο.

Έργο της Προσωρινής Κυβέρνησης

• έκδοση γραμματίων εσωτερικού πατριωτικού δανείου 100.000 δραχμών,

• οργάνωση οικονομικών υπηρεσιών,

• οργάνωση συγκοινωνιών και διοίκησης,

• τύπωση γραμματοσήμων,

• έκδοση της εφημερίδας «Το Θέρισο».

Προσοχή 1
Ως οικονομικά μέτρα κρατάμε κυρίως:

• το δάνειο,

• την οργάνωση των οικονομικών υπηρεσιών.

Τα υπόλοιπα δεν τα παρουσιάζουμε ως καθαρά οικονομικά μέτρα.

Προσοχή 2
Στο έργο της Προσωρινής Κυβέρνησης δεν ανήκουν:

• η οργάνωση της Κρητικής Χωροφυλακής,

• η ίδρυση της Κρητικής Πολιτοφυλακής.

Αυτά ανήκουν στις μεταγενέστερες ρυθμίσεις του 1906.

Μετατόπιση της κρίσης στη διπλωματία

• Χωροφύλακες αυτομολούν προς τους επαναστάτες.

• Η κρίση δεν μπορεί πια να λυθεί μόνο με καταστολή.

• Οι Μεγάλες Δυνάμεις αρχίζουν να διαπραγματεύονται για να εξομαλύνουν την κατάσταση.

Εδώ επαληθεύεται η βασική λογική του Βενιζέλου:
η διπλωματία εμφανίζεται μόνο όταν προηγηθεί εθνική εξέγερση και έχουν ήδη τεθεί νέα δεδομένα.

Υπομνήματα των επαναστατών Οι επαναστάτες υποβάλλουν υπομνήματα στις Μεγάλες Δυνάμεις με αίτημα την ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα.

Οι Δυνάμεις, όμως, δεν είναι ακόμη έτοιμες να δεχθούν αυτή τη λύση.

Ανατολική Ρωμυλία – τι πρέπει να εξηγηθεί Ο Βενιζέλος, επειδή αντιλαμβάνεται ότι η άμεση ένωση δεν είναι ακόμη εφικτή, σχεδιάζει μια ενδιάμεση λύση:

• ένα καθεστώς ουσιαστικά ελεύθερο,

• με μόνο σκιώδη σουλτανική επικυριαρχία,

• ανάλογο με εκείνο της Ανατολικής Ρωμυλίας.

Αυτό πρέπει να εξηγηθεί στον μαθητή:
η Ανατολική Ρωμυλία λειτουργεί εδώ ως παράδειγμα ενδιάμεσου καθεστώτος, όχι ως οριστική λύση.

δ. Το τέλος της επανάστασης του Θερίσου και ο θρίαμβος της πολιτικής του Ελευθερίου Βενιζέλου

Η επιμονή των επαναστατών στον ένοπλο αγώνα και η παράταση της έκρυθμης κατάστασης αναγκάζουν τελικά τις Προστάτιδες Δυνάμεις να κινηθούν.

[2 Ιουλίου 1905] Τελεσίγραφο των Μεγάλων Δυνάμεων Οι Γενικοί Πρόξενοι των Μεγάλων Δυνάμεων αποστέλλουν αυστηρό τελεσίγραφο προς τους επαναστάτες.

Τι λέει το τελεσίγραφο

• οι Δυνάμεις δεν μπορούν να μεταβάλουν αμέσως το πολιτικό καθεστώς του νησιού,

• υπόσχονται ουσιώδεις εσωτερικές μεταρρυθμίσεις,

• ζητούν από τους επαναστάτες να καταθέσουν τα όπλα,

• προσφέρουν γενική αμνηστία.

Τι κρατάμε Το τελεσίγραφο δεν δίνει ένωση.
Δίνει μόνο μεταρρυθμίσεις και αμνηστία.

Σημείωση
Η αμνηστία σημαίνει ότι, για να λήξει μια σύγκρουση και να ανοίξει ο δρόμος της συνεννόησης, παραγράφονται τα αδικήματα που συνδέονται με την εξέγερση.

Καλοκαίρι 1905 Ακολουθούν σκληρές διαπραγματεύσεις.

[2 Νοεμβρίου 1905] Συμφωνία των Μουρνιών Κυδωνίας Η τελική συμφωνία υπογράφεται από τον Ελευθέριο Βενιζέλο στο μοναστήρι των Μουρνιών Κυδωνίας.

Περιεχόμενο της συμφωνίας

• χορηγείται γενική αμνηστία,

• οι Μεγάλες Δυνάμεις δεσμεύονται να επεξεργαστούν νέο χάρτη παραχωρήσεων προς τον κρητικό λαό,

• εξακολουθούν όμως να αρνούνται την ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα.

Προσοχή
Η λέξη «χάρτης» εδώ δεν σημαίνει γεωγραφικός χάρτης.
Σημαίνει κατάλογο/πλαίσιο παραχωρήσεων και ρυθμίσεων.

Αποτίμηση του κινήματος Το κίνημα του Θερίσου:

• δεν πέτυχε αμέσως την ένωση,

• δεν πέτυχε πλήρως τον τελικό στόχο του,

• αλλά έδωσε νέα ώθηση στο Κρητικό Ζήτημα,

• ενίσχυσε το κύρος του Βενιζέλου,

• αποδυνάμωσε τον πρίγκιπα Γεώργιο,

• άνοιξε τον δρόμο για τις εξελίξεις του 1906.

[Φεβρουάριος 1906] Διεθνής Επιτροπή Μετά το τέλος της επανάστασης φθάνει στην Κρήτη Διεθνής Επιτροπή.

Η Επιτροπή:

• εξετάζει επιτόπου την κατάσταση,

• ελέγχει τη λειτουργία του αρμοστειακού καθεστώτος,

• υποβάλλει έκθεση.

Ακολουθούν διαβουλεύσεις με τον Βενιζέλο και την ελληνική κυβέρνηση.

Νέα ρύθμιση του 1906 Το οριστικό κείμενο προβλέπει:

• οργάνωση της Κρητικής Χωροφυλακής,

• ίδρυση της Κρητικής Πολιτοφυλακής με Έλληνες αξιωματικούς,

• ανάκληση των ξένων στρατευμάτων.

Εδώ φαίνεται καθαρά ο θρίαμβος της πολιτικής του Βενιζέλου.

Β΄ Συντακτική Συνέλευση Συγκροτείται η Β΄ Συντακτική Συνέλευση για νέο Σύνταγμα.
Η πρώτη πράξη της είναι η έκδοση ενωτικού ψηφίσματος.

[14 Αυγούστου 1906] Νέα παραχώρηση των Δυνάμεων Οι Μεγάλες Δυνάμεις παραχωρούν στον βασιλιά των Ελλήνων Γεώργιο Α΄ το δικαίωμα να διορίζει ο ίδιος τον Ύπατο Αρμοστή της Κρήτης.

Αυτό είναι αποφασιστικό βήμα:
η Κρήτη γίνεται ουσιαστικά ιδιότυπη ελληνική επαρχία.

[12 Σεπτεμβρίου 1906] Παραίτηση πρίγκιπα Γεωργίου Ο πρίγκιπας Γεώργιος παραιτείται και αποχωρεί.

Νέος Ύπατος Αρμοστής Ορίζεται ο Αλέξανδρος Ζαΐμης.

Γενικό συμπέρασμα Η επανάσταση του Θερίσου δεν έφερε αμέσως την ένωση, αλλά οδήγησε σε πολιτικό θρίαμβο του Βενιζέλου και έβαλε το Κρητικό Ζήτημα στην τελική φάση της λύσης του.

Σημείωση πηγής – Επιστολή από το αρχείο του Βενιζέλου

Υπάρχει επιστολή/γράμμα από το αρχείο του Βενιζέλου, δηλαδή επιστολή της Επαναστατικής Συνέλευσης των Κρητών προς τον Πρόεδρο του Υπουργικού Συμβουλίου Θεόδωρο Δηλιγιάννη.

Συνοπτικά λέει τα εξής:

• οι επαναστάτες αποφασίζουν να συνεχίσουν την επανάσταση μέχρι να επιτευχθεί η ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα,

• θεωρούν ότι η στάση της Ύπατης Αρμοστείας και της Ελληνικής Δυναστείας δεν επιτρέπει στον κρητικό λαό να αποδεχθεί τη λύση της απλής εσωτερικής μεταρρύθμισης,

• απορρίπτουν λύση που θα περιοριζόταν μόνο σε αλλαγή προσώπων,

• επιμένουν στην οριστική λύση του Κρητικού Ζητήματος με την ένωση.

Αυτή η πηγή είναι πολύ χρήσιμη, γιατί δείχνει καθαρά:

• τη σταθερότητα του ενωτικού στόχου,

• την απόρριψη της απλής δυναστικής μεταβολής,

• τη σύνδεση του αγώνα με την πολιτική προσέγγιση της Κρήτης προς την Ελλάδα.

Ασκήσεις

Α. Σωστό ή Λάθος

1. Με τη συμφωνία των Μουρνιών Κυδωνίας (2 Νοεμβρίου 1905) οι Μεγάλες Δυνάμεις επέτρεψαν την ένωση της Κρήτης με την Ελλάδα.
(εσπερ επαν. 2007)
Απάντηση: ..........

2. Ο παλαίμαχος πολιτικός Ιωάννης Σφακιανάκης, κατά την επανάσταση του Θερίσου, κάλεσε τον λαό σε καθολική συμπαράσταση προς τις Μεγάλες Δυνάμεις.
(ημερ. επαν. 2009)
Απάντηση: ..........

3. Ο παλαίμαχος κρητικός πολιτικός Ι. Σφακιανάκης κάλεσε τον λαό σε καθολική συμπαράσταση προς τους επαναστάτες του Θερίσου (21 Μαρτίου 1905).
(εσπερ. 2012)
Απάντηση: ..........

4. Το κίνημα στο Θέρισο υποστηρίχθηκε από την ελληνική κυβέρνηση.
(2018)
Απάντηση: ..........

Β. Ορισμοί

1. Ροπαλοφόροι
(εσπερ. 2008, ημερ. επαν. 2009, εσπερ. επαν. 2011, επαν. ημερ.-εσπερ. 2013)

................................................................................ ................................................................................ ................................................................................

2. Προσωρινή Κυβέρνησις της Κρήτης (1905)
(ημερ.-εσπερ. 2016, εσπερ. 2007)

................................................................................ ................................................................................ ................................................................................

Γ. Ερωτήσεις ανάπτυξης μόνο από το υλικό που δόθηκε

1. Ποιες ήταν οι αντιδράσεις της Ελληνικής Κυβέρνησης και των Μεγάλων Δυνάμεων στο κίνημα του Θερίσου, πριν οργανωθεί στο Θέρισο η «Προσωρινή Κυβέρνησις της Κρήτης»;
(ημερ. 2009, Α2)

................................................................................ ................................................................................ ................................................................................ ................................................................................

2. Ποιες ήταν οι ενέργειες των επαναστατών από την ημέρα που εκδηλώθηκε το κίνημα στο Θέρισο μέχρι την ενημέρωση του λαού και των αντιπροσώπων των Μεγάλων Δυνάμεων από τον Ελευθέριο Βενιζέλο για τους λόγους και τους σκοπούς της επανάστασης;
(2010, Β2)

................................................................................ ................................................................................ ................................................................................ ................................................................................

3. Ποιες διπλωματικές ενέργειες σημειώνονται μετά την επανάσταση στο Θέρισο; Ποια ήταν τα αιτήματα των επαναστατών του Θερίσου προς τις Μεγάλες Δυνάμεις και πώς αυτές αντέδρασαν μέχρι την επίτευξη συμφωνίας στις Μουρνιές;
(από το δοσμένο φύλλο εργασίας / εικόνα 3)

................................................................................ ................................................................................ ................................................................................ ................................................................................

4. Ποιες ήταν οι πολιτικές εξελίξεις στο Κρητικό Ζήτημα μετά τη συμφωνία στις Μουρνιές (2 Νοεμβρίου 1905) και έως την ανάληψη της Ύπατης Αρμοστείας της Κρήτης από τον Αλέξανδρο Ζαΐμη;
(ημερ.-εσπερ. 2012)

................................................................................ ................................................................................ ................................................................................ ................................................................................

Δ. Πηγές

1. Επιστολή της Επαναστατικής Συνέλευσης των Κρητών προς τον Θεόδωρο Δηλιγιάννη
Να αξιοποιήσετε την πηγή και το σχολικό βιβλίο, ώστε να δείξετε:

• γιατί οι επαναστάτες απορρίπτουν την απλή εσωτερική μεταρρύθμιση,

• γιατί δεν αρκούνται σε αλλαγή προσώπου στην Αρμοστεία,

• γιατί επιμένουν στην ένωση ως οριστική λύση.

2. Πανελλαδικές 2025 – Κείμενα Α, Β, Γ

• Κείμενο Α: Η αποτίμηση από τον Ελ. Βενιζέλο.

• Κείμενο Β: Η παρέμβαση των Μεγάλων Δυνάμεων.

• Κείμενο Γ: Η πορεία προς τη λύση (Ιούλιος – Αύγουστος 1906).

Να αξιοποιήσετε τα τρία κείμενα και τις ιστορικές σας γνώσεις, ώστε να εξηγήσετε:

• πώς αποτιμά ο Βενιζέλος τη σημασία του κινήματος,

• ποια ρύθμιση προώθησαν οι Μεγάλες Δυνάμεις,

• γιατί οι εξελίξεις του 1906 θεωρούνται θρίαμβος της πολιτικής του Βενιζέλου.
  
  

  Κείμενο Α: Η αποτίμηση από τον Ελ. Βενιζέλο

  Ο Βενιζέλος υπογραμμίζει την πολιτική αναβάθμιση του κρητικού λαού. Συγκεκριμένα:

  • Το Κρητικό Ζήτημα έπαψε να θεωρείται μια "δυναστική υπόθεση" (προσωπικό θέμα του Πρίγκιπα) και αναγνωρίστηκε ως εθνικό ζήτημα.

  • Αποκαταστάθηκαν οι λαϊκές ελευθερίες.

  • Επιβλήθηκε ένα νέο πολίτευμα που μετέφερε το κέντρο βάρος της εξουσίας από τον Ηγεμόνα στον λαϊκό παράγοντα.

  
  Κείμενο Β: Η παρέμβαση των Μεγάλων Δυνάμεων

  Το κείμενο εστιάζει στις διαπιστώσεις της Διεθνούς Επιτροπής και τις αποφάσεις του Ιουλίου 1906:

  • Κρίθηκε ότι η παραμονή του πρίγκιπα Γεωργίου εμπόδιζε την πολιτική ομαλότητα.

  • Προτάθηκε ένα συνολικό σχέδιο διευθέτησης που περιλάμβανε:

    • Αναδιοργάνωση της χωροφυλακής.

    • Ίδρυση πολιτοφυλακής με Έλληνες αξιωματικούς.

    • Σταδιακή απόσυρση των ξένων στρατευμάτων από το νησί.

  
  Κείμενο Γ: Η πορεία προς τη λύση (Ιούλιος – Αύγουστος 1906)

  Περιγράφει τις τελικές θεσμικές και διπλωματικές κινήσεις:

  • Εθνική συμφιλίωση: Η Β' Συντακτική Συνέλευση εξέδωσε το ενωτικό ψήφισμα μέσα σε κλίμα ομόνοιας.

  • Οικονομική στήριξη: Οι Δυνάμεις παραχώρησαν δάνειο 9,3 εκατομμυρίων φράγκων για την ανασυγκρότηση της Κρήτης.

  • Διπλωματική νίκη: Τον Αύγουστο του 1906, δόθηκε στον Βασιλιά της Ελλάδας το δικαίωμα να διορίζει εκείνος τον Ύπατο Αρμοστή, γεγονός που αποτέλεσε το κρισιμότερο βήμα για την ουσιαστική ένωση.