(Α. Το προσφυγικό ζήτημα κατά την Ελληνική Επανάσταση, 1821–1827)

Έννοιες-κλειδιά

• Πρόχειρα καταλύματα: προσωρινή στέγη (φιλοξενία), όχι μόνιμη λύση.

• Αποκατάσταση: μόνιμη τακτοποίηση (στέγη/πόροι/ένταξη).

• Αρρωγή: στήριξη/βοήθεια (κρατική ή ιδιωτική).

• Κοινωτική οργάνωση: ο τρόπος που μια κοινότητα αυτοοργανώνεται (θεσμοί, σχολείο, έθιμα, συλλογικές αποφάσεις).

  
  β. Οι Χίοι πρόσφυγες

  1) Από τη Χίο στα Ψαρά και από εκεί στη διασπορά

  Μετά την καταστροφή της Χίου και τη μαζική μεταφορά Χίων στα Ψαρά, δημιουργήθηκε σοβαρό πρόβλημα λόγω του μεγάλου αριθμού προσφύγων που συγκεντρώθηκαν στο νησί.
  Οι Ψαριανοί πρόσφεραν βοήθεια, παραχωρώντας πρόχειρα καταλύματα, όμως η “συμφόρηση” δεν μπορούσε να λυθεί χωρίς μετακινήσεις.

  Κύρια κατεύθυνση των Χίων προσφύγων:

  • προς τις Κυκλάδες

  • και προς την Πελοπόννησο

  Γενικά, στις Κυκλάδες η στάση απέναντί τους ήταν φιλική και οι Χίοι προσαρμόστηκαν σχετικά εύκολα.

  ---

  2) Χίοι στην Πελοπόννησο: συνθήκες και κρατικά μέτρα

  Όσοι έφτασαν στην Πελοπόννησο, βρέθηκαν σε πολύ δύσκολες συνθήκες, ειδικά στην πυρπολημένη Κόρινθο, όπου ήταν πεινασμένοι και χωρίς περίθαλψη. Μερικοί αποβιβάστηκαν στον Πειραιά και κινήθηκαν προς την Αθήνα.

  Η κυβέρνηση προσπάθησε να οργανώσει φροντίδα για όλους αυτούς:

  1. Παραχώρηση χώρων στέγασης και καταλυμάτων.

  2. Κάλυψη δαπανών συντήρησης για απόρους, χήρες και ορφανά.

  3. Διαμοιρασμός των προσφύγων σε γύρω χωριά και κωμοπόλεις.

  4. Ανάθεση στους προκρίτους να συμβάλουν στη φροντίδα τους.

  Σημαντική αιτιότητα: τα μέτρα αυτά ατόνησαν μέσα σε έναν μήνα, επειδή η κυβέρνηση χρειάστηκε να εξοικονομήσει πόρους για την προετοιμασία της άμυνας, λόγω της επικείμενης εκστρατείας του Δράμαλη.
  
  
  

  3) Η στάση των Χίων: επιστροφή ή παραμονή

  Η νοσταλγία για την πατρίδα και οι κακουχίες της προσφυγιάς ενίσχυσαν την επιθυμία επιστροφής στη Χίο, ακόμη κι όταν το νησί ήταν υπό τουρκική κατοχή. Από τον Οκτώβριο του 1822 αρκετοί άρχισαν να επιστρέφουν.

  Όσοι παρέμειναν στην επαναστατημένη Ελλάδα, εργάστηκαν σε όλη τη διάρκεια της Επανάστασης όχι με στόχο μια “άνετη αποκατάσταση” στους τόπους όπου κατέφυγαν, αλλά με προσανατολισμό την ανακατάληψη της Χίου.

  Κομβικό σημείο: η αποτυχημένη επιχείρηση του Φαβιέρου (1827–1828), που προετοιμάστηκε και από Χίους πρόσφυγες για τον σκοπό αυτό, έβαλε τέλος στις προσπάθειες και προκάλεσε νέο κύμα μετακινήσεων προς τη Σάμο και τις Κυκλάδες.

  
  γ. Οι Ψαριανοί πρόσφυγες

  1) Αφετηρία και πρώτες κατευθύνσεις (1824)

  Τον Ιούνιο του 1824 ξεκινά η προσφυγιά των Ψαριανών. Περίπου 3.600 εγκατέλειψαν το κατεστραμμένο νησί, με προορισμό άλλα νησιά του Αιγαίου. Λίγοι κατέφυγαν στο Ναύπλιο.

  ---

  2) Κυκλάδες: διαφορετικές υποδοχές (όχι παντού το ίδιο)

  Στις Κυκλάδες οι Ψαριανοί δεν αντιμετωπίστηκαν παντού με τον ίδιο τρόπο.

  • Τήνος: ήταν ευπρόσδεκτοι και η κοινότητα φρόντισε άμεσα για τη συντήρησή τους.

  • Από την Τήνο, οι περισσότεροι μετακινήθηκαν στη Σύρο ή επέστρεψαν αργότερα στις εστίες τους.

  • Πάρος και Άνδρος: παρουσιάστηκαν προβλήματα με τους ντόπιους.

  ---

  3) Σπέτσες: φιλοξενία ναι, μόνιμη εγκατάσταση όχι (και η εξήγηση)

  Οι Σπετσιώτες συμπεριφέρθηκαν συμπονετικά, σε κλίμα κοινής δοκιμασίας. Χρήσιμη ερμηνεία για το “γιατί” αυτής της στάσης είναι ότι τα μεγάλα ναυτικά νησιά (Ύδρα – Σπέτσες – Ψαρά) είχαν στο παρελθόν προεπαναστατικούς ανταγωνισμούς (εμπόριο, ναυτική ισχύς), οι οποίοι προσωρινά “υποχώρησαν” μπροστά στην κοινή τραγωδία.

  Ωστόσο, όταν οι Ψαριανοί έδειξαν διάθεση να εγκατασταθούν μόνιμα στις Σπέτσες, υπήρξε αντίδραση. Εδώ εμφανίζεται ένα βασικό μοτίβο της εποχής:

  • άλλο η προσωρινή φιλοξενία

  • και άλλο η μόνιμη εγκατάσταση, που συνδέεται με χώρο, πόρους, ιδιοκτησίες και ισορροπίες της τοπικής κοινωνίας.

  Έτσι, οι Ψαριανοί αναγκάστηκαν να μετοικήσουν, με κυβερνητική άδεια, στη Μονεμβασιά.

  ---

  4) Μονεμβασιά → διασπορά → Αίγινα

  Η κυβέρνηση:

  • φρόντισε για τη στέγασή τους,

  • όρισε να εισπράττουν μέρος από τους φόρους της περιοχής,

  • κατήρτισε κατάλογο αιχμαλώτων Ψαριανών για την εξαγορά τους.

  Παρά τα μέτρα, πολλοί Ψαριανοί θεώρησαν ότι η κατάσταση δεν ήταν ικανοποιητική και επιδεινώθηκε από θανατηφόρα επιδημία. Ακολούθησε νέα μετακίνηση: αρκετοί έφυγαν από τη Μονεμβασιά και διασκορπίστηκαν ξανά στις Κυκλάδες.

  Στην Αίγινα, περισσότερο από αλλού, βρέθηκε χώρος για μόνιμη εγκατάσταση:

  • αναπτύχθηκε δραστηριότητα στα κοινά του νησιού και στις εθνικές υποθέσεις,

  • ιδρύθηκε σχολείο,

  • διαδόθηκαν έθιμα,

  • διατηρήθηκε για μεγάλο διάστημα η κοινοτική οργάνωση.

  Στη Γ΄ Εθνοσυνέλευση διατυπώθηκε αίτημα (με καθυστέρηση) για καθορισμό τόπου προσφυγικού συνοικισμού· επειδή ήδη υπήρχε εγκατάσταση στην Αίγινα, η πίεση δεν ήταν ίδια με άλλων ομάδων προσφύγων.

  ---

  Σύνδεση: ο προσφυγικός οικισμός της Ερμούπολης (Σύρος)

  Η Ερμούπολη αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα ίδρυσης και εξέλιξης ενός αυτοτελούς και ακμαίου προσφυγικού οικισμού μέσα στην Επανάσταση, που στηρίχθηκε στην πρωτοβουλία των ίδιων των οικιστών, χωρίς κρατική αρρωγή.

  • Η περιοχή συγκέντρωνε από το 1821 έως το 1824 πρόσφυγες από διάφορα μέρη (μεταξύ άλλων Ψαριανούς, Κρητικούς και κυρίως Χίους).

  • Η προσέλευση ευνοήθηκε από: τη συμφόρηση σε γειτονικά νησιά, τη σημασία του λιμανιού και την ιδιαίτερη στάση του νησιού στα πρώτα χρόνια.

  • Οι ντόπιοι Συριανοί κατοικούσαν κυρίως στην Άνω Σύρο, ενώ οι νεοφερμένοι συγκεντρώθηκαν κοντά στην παραλία. Η μαζική προσέλευση προκάλεσε επιφυλακτικότητα και στη συνέχεια αντιδράσεις, κυρίως λόγω κτηματικών διαφορών.

  • Η ένταση ενισχυόταν και από τη δογματική διαφορά: σημαντικό τμήμα των ντόπιων ήταν καθολικοί, ενώ οι πρόσφυγες ορθόδοξοι.
    
    

    Χάρτης διαδρομών

    • Χίοι: Χίος → Ψαρά → Κυκλάδες / Πελοπόννησος (Κόρινθος, Πειραιάς/Αθήνα) → επιστροφές από Οκτ. 1822 ή παραμονή με στόχο ανακατάληψη → μετά (1827–28) νέο κύμα προς Σάμο και Κυκλάδες.

    • Ψαριανοί: Ψαρά (Ιούν. 1824, ~3.600) → Κυκλάδες (Τήνος θετική υποδοχή, Πάρος/Άνδρος τριβές, μετακίνηση προς Σύρο) → Σπέτσες (φιλοξενία/όριο στη μόνιμη εγκατάσταση) → Μονεμβασιά → επιδημία/νέα διασπορά → Αίγινα (σταθερότερη εγκατάσταση).

  
  Δείτε τη σχετική άσκηση