Φάσεις εξέλιξης (1923–1936)

Α. 1η φάση: 1923–1928

1. Στόχος Φιλελευθέρων

• Εκσυγχρονισμός της χώρας σύμφωνα με ευρωπαϊκά πρότυπα.

2. Κοινωνική βάση / οπαδοί

• Αστοί επιχειρηματίες (ζητούν σταθερότητα, σύγχρονους και αποτελεσματικούς θεσμούς)

• Πρόσφυγες

• Αγρότες (στους οποίους είχε παραχωρηθεί γη)

3. Δύο βασικά πολιτικά προβλήματα

• Σχέση πολιτικής εξουσίας με τους αξιωματικούς (κίνδυνος για το πολίτευμα, αλλά και φόβος «προσέταιρου» από την αντίπαλη παράταξη)

• Καθεστωτικό/πολίτευμα: εσωτερική διαφοροποίηση (άλλοι υπέρ αβασίλευτης, άλλοι υπέρ βασιλευόμενης δημοκρατίας)

4. Το Σύνταγμα του 1927 (πολιτική τομή)

• Διαδικασία: αρχίζει 1924, ολοκληρώνεται 1927.

• Θεμελιώνει την αβασίλευτη δημοκρατία.

• Πρόεδρος της Δημοκρατίας στη θέση του βασιλιά (εκλογή από Βουλή και Γερουσία).

• Γερουσία: νέο, δεύτερο νομοθετικό σώμα.

Β. 2η φάση: 1928–1933

1. Εκλογές 1928 – πολιτική κυριαρχία Φιλελευθέρων

• Νίκη Φιλελευθέρων: 178/250 έδρες.

• Δυνατότητα να στερεώσουν την κοινοβουλευτική δημοκρατία και να γεφυρώσουν το χάσμα των παρατάξεων.

2. Απόπειρα συμβιβασμού – περιορισμοί/αποτυχία

• Υπήρξε αρχικά καλή θέληση ανάμεσα στις ηγεσίες των δύο μεγάλων κομμάτων.

• Δυσπιστία των βενιζελικών προς το Λαϊκό Κόμμα.

• Φόβος ότι χωρίς τον Π. Τσαλδάρη θα επικρατούσαν «ακραία» στοιχεία στην αντιβενιζελική πλευρά.

• Βενιζελικοί αξιωματικοί δεν ήθελαν συμβιβασμό (φόβος ενίσχυσης Λαϊκού Κόμματος και επιστροφής αντιβενιζελικών αξιωματικών).

• Ακραία στοιχεία αλληλοϋποψιάζονται → περιορίζονται οι δυνατότητες γεφύρωσης.

3. Έργο κυβέρνησης Φιλελευθέρων (1928–1932)

• Σημαντικά επιτεύγματα σε:

  • οικονομική ανόρθωση

  • παιδεία

  • εξωτερική πολιτική

4. Εκλογική κάμψη

• 1932: απώλειες – χάνουν την απόλυτη πλειοψηφία.

• 1933: επικρατεί ο συνασπισμός του Λαϊκού Κόμματος.

Γ. 3η φάση: 1933–1935

1. Κίνημα Πλαστήρα (με ανοχή Βενιζέλου)

• Στόχος: να εμποδίσει το Λαϊκό Κόμμα να σχηματίσει κυβέρνηση.

• Σύνδεση με ανησυχίες βενιζελικών αξιωματικών (φόβος για επαγγελματική τους εξέλιξη).

• Καταστολή κινήματος → επιστροφή της τακτικής της βίας στην πολιτική ζωή (αρχίζει να δικαιολογείται και από πολιτικούς).

2. Κυβέρνηση Π. Τσαλδάρη (μετριοπαθής προσπάθεια)

• Επιδίωξη ήπιου δρόμου.

• Δηλώνει ότι δεν θα ακολουθήσει αυθαίρετες διώξεις, αλλά θα στηριχθεί στην ανεξάρτητη δικαιοσύνη.

3. Απόπειρα δολοφονίας Βενιζέλου – όξυνση πόλωσης

• Οξύνει τα πνεύματα, αυξάνει φανατισμό και στις δύο πλευρές.

• Κορύφωση με αποστράτευση βενιζελικών αξιωματικών → ανασφάλεια σε βενιζελικούς (πολιτικούς/στρατιωτικούς).

• Αντιβενιζελικοί αξιωματικοί πιέζουν τον Τσαλδάρη να διακόψει συνεννοήσεις με Φιλελευθέρους.

• Δύο παρατάξεις οδηγούνται σε φόβο «διάλυσης» από τον αντίπαλο.

4. Αποτυχημένο κίνημα Βενιζέλου (Μάρτιος 1935)

• Συνωμοτικοί κύκλοι αξιωματικών δρουν ως ομάδες πίεσης και αναζητούν ευκαιρία επέμβασης.

• Στόχος κινήματος: νέα κάθαρση στρατού/αστυνομίας από βασιλικούς.

• Εξέλιξη: σκλήρυνση στάσης κυβέρνησης → διάλυση Βουλής, προκήρυξη εκλογών για Εθνοσυνέλευση.

• Οι Φιλελεύθεροι απέχουν από τις εκλογές 9/6/1935.

5. Κίνημα Κονδύλη (10/10/1935)

• Στρατιωτική κίνηση με στόχο την παλινόρθωση της βασιλείας.

Δ. 4η φάση: 1935–1936 (ο δρόμος προς τη δικτατορία)

1. Δημοψήφισμα 3/11/1935

• Τερματισμός αβασίλευτης δημοκρατίας (με πολύ υψηλό ποσοστό, σε κλίμα νοθείας/τρομοκρατίας).

2. Επιστροφή Γεωργίου Β΄ – πολιτική αστάθεια

• Επιστρέφει ο βασιλιάς Γεώργιος Β΄.

• Ο Γεώργιος ακολουθεί προσωπική πολιτική.

• Διάλυση Εθνοσυνέλευσης – προκήρυξη εκλογών 26/1/1936.

• Αποτέλεσμα: ισχνές ισορροπίες → αδυναμία σχηματισμού κυβέρνησης.

3. Κοινοβουλευτικό αδιέξοδο – ανάδειξη Μεταξά

• Τα μεγάλα κόμματα δεν μπορούν να συνεννοηθούν.

• Το Κ.Κ.Ε. δεν στηρίζει κυβέρνηση Φιλελευθέρων → λύση «ανάγκης» με παροχή εμπιστοσύνης στον Ι. Μεταξά.

• Διαμορφώνεται το έδαφος για την πολιτική εκτροπή.

4. Κατάληξη: Δικτατορία 4ης Αυγούστου 1936

• Ο Μεταξάς αξιοποιεί το κλίμα κρίσης/αδιεξόδου και, με τη στήριξη/ανοχή της κορυφής της εξουσίας, προχωρά στην κατάλυση του κοινοβουλευτισμού.

3) Χρονολογικός “σκελετός” (γρήγορη απομνημόνευση)

1924–1927: διαδικασία → Σύνταγμα 1927 (αβασίλευτη)
1928: νίκη Φιλελευθέρων 178/250
1932–1933: κάμψη Φιλελευθέρων → επικράτηση Λαϊκού
1935: αποτυχημένο βενιζελικό κίνημα + κίνημα Κονδύλη (παλινόρθωση)
3/11/1935: δημοψήφισμα → τέλος αβασίλευτης
26/1/1936: εκλογές → αδιέξοδο
4/8/1936: δικτατορία Μεταξά

Στις 4 Αυγούστου 1936 ο Ιωάννης Μεταξάς, με την ανοχή του παλατιού, προχώρησε στην κατάλυση του κοινοβουλευτικού καθεστώτος και στην επιβολή δικτατορίας.
Το 1936 ο Ιωάννης Μεταξάς, παρά την άρνηση του βασιλιά, ανέστειλε την ισχύ βασικών άρθρων του Συντάγματος και διέλυσε τη Βουλή.
Α.2.2. Ο Ιωάννης Μεταξάς στις εκλογές της 26ης Ιανουαρίου του 1936 πήρε μόλις το 4% των ψήφων.
Στις 10 Οκτωβρίου 1935 ο Κονδύλης επιχείρησε στρατιωτικό κίνημα με στόχο την παλινόρθωση της βασιλείας.
Στις 4 Αυγούστου 1936 επιβλήθηκε δικτατορία. Ποιοι λόγοι οδήγησαν στην πολιτική αυτή εκτροπή; Μονάδες 8 

2020 NEO ΣΥΣΤΗΜΑ – ΗΜΕΡΗΣΙΩΝ ΚΑΙ ΕΣΠΕΡΙΝΩΝ

ΘΕΜΑ Δ1 Να παρουσιάσετε την πολιτική κατάσταση στην Ελλάδα από την απόπειρα δολοφονίας του Βενιζέλου το 1933 μέχρι το τέλος του 1935 συνδυάζοντας τις ιστορικές σας γνώσεις με τις πληροφορίες από τα κείμενα που σας δίνονται. Μονάδες 25

ΚΕΙΜΕΝΟ Α Σε ατομικό επίπεδο, βενιζελικοί αξιωματικοί, δημόσιοι υπάλληλοι και πολιτικοί δεν έβλεπαν να κινδυνεύει μόνον η σταδιοδρομία τους, αλλά και η ίδια η προσωπική τους ασφάλεια. Η απόπειρα εναντίον του Βενιζέλου τον Ιούνιο 1933, που είχαν οργανώσει ο αρχηγός της αστυνομίας και υπουργοί σε συνεργασία με λήσταρχους και άτομα του υποκόσμου, έδινε το μέτρο του ποιού της κυβέρνησης, που δεν μπορούσε να το κρύψει η παρουσιαζόμενη ως μετριοπάθεια μετριότητα και αβουλία του προέδρου της Παναγή Τσαλδάρη. Το κίνημα του 1935 οργανώθηκε κατά κύριο λόγο για να προστατεύσει τα συμφέροντα των στελεχών της δημοκρατικής παράταξης και των βενιζελικών στον στρατό και την πολιτική. Οι οργανωτές του έλπιζαν ότι θα έβρισκαν λαϊκή ανταπόκριση, ιδιαίτερα ανάμεσα στους πρόσφυγες, κάτι που δεν συνέβη στην έκταση που προσδοκούσαν. Πάντως, η σωτηρία της δημοκρατίας ήταν μια πρόφαση, αφού με τις τότε συνθήκες το αβασίλευτο καθεστώς δεν μπορούσε να διασωθεί παρά μόνο με την κατάλυση των δημοκρατικών ελευθεριών

Χ. Χατζηιωσήφ (επιμ.), Η Ιστορία της Ελλάδας του 20ου αιώνα (1922-1940). Ο Μεσοπόλεμος, Β΄τόμος, εκδόσεις Βιβλιόραμα, Αθήνα 2003, σ. 110

ΚΕΙΜΕΝΟ Β Απόσπασμα από ομιλία του Κονδύλη στη Θεσσαλονίκη στις 6 Οκτωβρίου 1935

Οι πολιτικοί άνδρες έχουν ανάγκην να διατηρούν στενάς σχέσεις με τους αξιωματικούς, διότι άνευ της βοήθειας αυτών δεν ειμπορούν να πάρουν την εξουσίαν. Οι αξιωματικοί εξ άλλου έχουν ανάγκην να ανήκουν εις μίαν παράταξιν, ν΄ αγωνίζονται υπέρ αυτής και εν ανάγκη να ριψοκινδυνεύουν τα πάντα διά την κατίσχυσιν της μερίδος των. Τι να κάμουν, ό,τι απέκτησαν με πολυετείς αγώνας – βαθμόν, μισθόν, σύνταξιν – κινδυνεύει.

Γ, Μαυρογορδάτος, Μετά το 1922. Η παράταση του Διχασμού, εκδόσεις Πατάκη, Αθήνα 2017, σ. 399