Μάθημα : Ιστορία Κατεύθυνσης Γ' Λυκείου

1) Στόχοι μαθήματος

Ο/Η μαθητής/τρια να μπορεί:

• να εξηγεί πώς η Μικρασιατική Καταστροφή αναδιαμόρφωσε την πολιτική ζωή

• να περιγράφει την κρίση νομιμότητας του κοινοβουλευτικού συστήματος

• να ερμηνεύει τη διαρκή παρέμβαση στρατού και τη χρήση βίας στην πολιτική

• να αναγνωρίζει τον ρόλο κομμάτων/αξιωματικών και τους τρόπους καταστρατήγησης του Συντάγματος (1922–35)

• να τοποθετεί τα βασικά γεγονότα στον άξονα 1922–1936 (καταληκτικά: δικτατορία 1936)
  
  

  Α. Η Μικρασιατική Καταστροφή ως τομή (1922)

  1. Απώλειες: ανεπτυγμένες οικονομικές/πολιτιστικές περιοχές Μικράς Ασίας & Ανατολικής Θράκης.

  2. Τέλος Μεγάλης Ιδέας: κανένα κόμμα δεν προβάλλει πλέον εδαφική επέκταση/πόλεμο.

  3. Κρίση ταυτότητας: η Μεγάλη Ιδέα ήταν επί ~έναν αιώνα θεμέλιο νοήματος/στόχου του κράτους.

  4. Προσφυγικός παράγοντας: η πλειονότητα των προσφύγων προς Φιλελευθέρους, θεωρώντας υπεύθυνους τους αντιβενιζελικούς.

  ---

  Β. Συνέπειες στην πολιτική ζωή (μετατόπιση ατζέντας)

  1. Διαρκής υποβάθμιση βιοτικού επιπέδου → επηρεάζει την εξέλιξη των κομμάτων.

  2. Η εξωτερική πολιτική παύει να είναι στο επίκεντρο.

  3. Στο προσκήνιο έρχονται συγκρούσεις οικονομικού & κοινωνικού χαρακτήρα.

  4. Κόπωση/δυσφορία από μόνιμη αστάθεια, ένταση, πραξικοπήματα (1922–35) + πολλαπλές ιδεολογίες.
     ➡️ Συμπέρασμα: Δημιουργείται έδαφος ώστε το 1936 να επιβληθεί δικτατορία (χωρίς να απαιτηθεί γενικευμένη βία).

  ---

  Γ. Κρίση νομιμότητας του κοινοβουλευτικού συστήματος

  • Οι έκρυθμες καταστάσεις προκαλούν κρίση νομιμότητας.

  • Ρίζες: διχασμός δεκαετίας 1910–20 → κορύφωση στην επόμενη περίοδο → υπονομεύεται η εμπιστοσύνη στην αποτελεσματικότητα του πολιτικού συστήματος.

  ---

  Δ. Δύο καθοριστικά γνωρίσματα της περιόδου

  1. Διαρκής παρέμβαση στρατιωτικών στην πολιτική.

  2. Χρήση βίας στην άσκηση πολιτικής.

  Λογική/νοοτροπία αξιωματικών:

  • διεκδικούν πρώτο λόγο στην εσωτερική πολιτική (στρατός ως υπερκομματικός φορέας εξουσίας)

  • αποστροφή σε διαπραγματεύσεις/συμβιβασμούς (ταυτίζονται με διαφθορά/έλλειψη αρχών)

  ---

  Ε. Κομβικό επεισόδιο: 1922 – στρατιωτική παρέμβαση & «Δίκη των Έξι»

  • Μετά την ήττα στη Μικρασιατική Εκστρατεία επεμβαίνουν αξιωματικοί που επιστρέφουν από το μέτωπο (Ν. Πλαστήρας, Στ. Γονατάς κ.ά.).

  • Η «Δίκη των Έξι» και οι εκτελέσεις οξύνουν την πολιτική κατάσταση (στόχος: εκτόνωση/κατευνασμός προσφύγων και στρατού).

  ---

  ΣΤ. Στρατιωτικά κινήματα (1922–1936) – μνημονικός άξονας

  1. Σεπ. 1922 – κίνημα Πλαστήρα

  2. Οκτ. 1923 – κίνημα/αναταραχή (μείγμα αντιβενιζελικών–βενιζελικών κ.ά.)

  3. Ιούν. 1925 – Πάγκαλος

  4. Αύγ. 1926 – Κονδύλης (ανατροπή Πάγκαλου)

  5. Μάρτ. 1933 – Πλαστήρας (αποτυχημένο)

  6. Μάρτ. 1935 – βενιζελικό κίνημα (αποτυχημένο)

  7. Οκτ. 1935 – Κονδύλης (πολιτειακή μεταβολή)
     ➡️ 1936: δικτατορία Μεταξά

  ---

  Ζ. Ρόλος κομμάτων στην πόλωση/αστάθεια

  • Τα κόμματα χρησιμοποιούν ομάδες αξιωματικών για βραχυπρόθεσμα σχέδια.

  • Ευνοούν τις εντάσεις (η πόλωση «ενισχύει την ενότητά τους»).

  • Περιορίζουν δυνατότητες ελιγμών → δυσκολία αντιμετώπισης κοινωνικών προβλημάτων.

  • Παράλληλα, τα προβλήματα γίνονται τόσο σύνθετα που οι στρατιωτικοί μπορούν να κάνουν πραξικόπημα, αλλά δεν μπορούν εύκολα να κυβερνήσουν.

  (Χάρτης κομματικού πεδίου, εκτός Φιλελευθέρων: Δημοκρατική Ένωση (Αλ. Παπαναστασίου), Εθνικό Δημοκρατικό Κόμμα (Γ. Κονδύλης), Λαϊκό Κόμμα, Κόμμα Ελευθεροφρόνων (Ι. Μεταξάς), Κ.Κ.Ε.)

  ---

  Η. Γιατί οι ηγεσίες καταστρατηγούν το Σύνταγμα / ενισχύουν καταστολή

  1. Εξουδετέρωση αντιπάλου «με κάθε μέσο».

  2. Συνεννόηση με «ομάδες» αξιωματικών και αποδοχή αιτημάτων τους.

  3. Πίστη ότι τα σύνθετα προβλήματα λύνονται καλύτερα από ισχυρή εκτελεστική εξουσία.

  4. Αναζήτηση αστυνόμευσης για απόσβεση κοινωνικών συγκρούσεων.

  Τρόποι (πώς γίνεται στην πράξη):

  • κήρυξη χώρας σε κατάσταση πολιορκίας → έλεγχος κατάστασης/παραβίαση συνταγματικών διατάξεων

  • προσαρμογή εκλογικού νόμου στις ανάγκες των κυβερνώντων

  • αλλαγές σε εκλογικές περιφέρειες και χρήση πλειοψηφικού ή αναλογικού κατά περίπτωση

    Α. Η Μικρασιατική Καταστροφή ως τομή (1922)

    1. Απώλειες: ανεπτυγμένες οικονομικές/πολιτιστικές περιοχές Μικράς Ασίας & Ανατολικής Θράκης.

    2. Τέλος Μεγάλης Ιδέας: κανένα κόμμα δεν προβάλλει πλέον εδαφική επέκταση/πόλεμο.

    3. Κρίση ταυτότητας: η Μεγάλη Ιδέα ήταν επί ~έναν αιώνα θεμέλιο νοήματος/στόχου του κράτους.

    4. Προσφυγικός παράγοντας: η πλειονότητα των προσφύγων προς Φιλελευθέρους, θεωρώντας υπεύθυνους τους αντιβενιζελικούς.

    ---

    Β. Συνέπειες στην πολιτική ζωή (μετατόπιση ατζέντας)

    1. Διαρκής υποβάθμιση βιοτικού επιπέδου → επηρεάζει την εξέλιξη των κομμάτων.

    2. Η εξωτερική πολιτική παύει να είναι στο επίκεντρο.

    3. Στο προσκήνιο έρχονται συγκρούσεις οικονομικού & κοινωνικού χαρακτήρα.

    4. Κόπωση/δυσφορία από μόνιμη αστάθεια, ένταση, πραξικοπήματα (1922–35) + πολλαπλές ιδεολογίες.
       ➡️ Συμπέρασμα: Δημιουργείται έδαφος ώστε το 1936 να επιβληθεί δικτατορία (χωρίς να απαιτηθεί γενικευμένη βία).

    ---

    Γ. Κρίση νομιμότητας του κοινοβουλευτικού συστήματος

    • Οι έκρυθμες καταστάσεις προκαλούν κρίση νομιμότητας.

    • Ρίζες: διχασμός δεκαετίας 1910–20 → κορύφωση στην επόμενη περίοδο → υπονομεύεται η εμπιστοσύνη στην αποτελεσματικότητα του πολιτικού συστήματος.

    ---

    Δ. Δύο καθοριστικά γνωρίσματα της περιόδου

    1. Διαρκής παρέμβαση στρατιωτικών στην πολιτική.

    2. Χρήση βίας στην άσκηση πολιτικής.

    Λογική/νοοτροπία αξιωματικών:

    • διεκδικούν πρώτο λόγο στην εσωτερική πολιτική (στρατός ως υπερκομματικός φορέας εξουσίας)

    • αποστροφή σε διαπραγματεύσεις/συμβιβασμούς (ταυτίζονται με διαφθορά/έλλειψη αρχών)

    ---

    Ε. Κομβικό επεισόδιο: 1922 – στρατιωτική παρέμβαση & «Δίκη των Έξι»

    • Μετά την ήττα στη Μικρασιατική Εκστρατεία επεμβαίνουν αξιωματικοί που επιστρέφουν από το μέτωπο (Ν. Πλαστήρας, Στ. Γονατάς κ.ά.).

    • Η «Δίκη των Έξι» και οι εκτελέσεις οξύνουν την πολιτική κατάσταση (στόχος: εκτόνωση/κατευνασμός προσφύγων και στρατού).

    ---

    ΣΤ. Στρατιωτικά κινήματα (1922–1936) – μνημονικός άξονας
    Πλάβα Πάγκος Plus Benicon

    1. Σεπ. 1922 – κίνημα Πλαστήρα

    2. Οκτ. 1923 – κίνημα/αναταραχή (μείγμα αντιβενιζελικών–βενιζελικών κ.ά.)

    3. Ιούν. 1925 – Πάγκαλος

    4. Αύγ. 1926 – Κονδύλης (ανατροπή Πάγκαλου)

    5. Μάρτ. 1933 – Πλαστήρας (αποτυχημένο)

    6. Μάρτ. 1935 – βενιζελικό κίνημα (αποτυχημένο)

    7. Οκτ. 1935 – Κονδύλης (πολιτειακή μεταβολή)
       ➡️ 1936: δικτατορία Μεταξά

    ---

    Ζ. Ρόλος κομμάτων στην πόλωση/αστάθεια

    • Τα κόμματα χρησιμοποιούν ομάδες αξιωματικών για βραχυπρόθεσμα σχέδια.

    • Ευνοούν τις εντάσεις (η πόλωση «ενισχύει την ενότητά τους»).

    • Περιορίζουν δυνατότητες ελιγμών → δυσκολία αντιμετώπισης κοινωνικών προβλημάτων.

    • Παράλληλα, τα προβλήματα γίνονται τόσο σύνθετα που οι στρατιωτικοί μπορούν να κάνουν πραξικόπημα, αλλά δεν μπορούν εύκολα να κυβερνήσουν.

    (Χάρτης κομματικού πεδίου, εκτός Φιλελευθέρων: Δημοκρατική Ένωση (Αλ. Παπαναστασίου), Εθνικό Δημοκρατικό Κόμμα (Γ. Κονδύλης), Λαϊκό Κόμμα, Κόμμα Ελευθεροφρόνων (Ι. Μεταξάς), Κ.Κ.Ε.)

    ---

    Η. Γιατί οι ηγεσίες καταστρατηγούν το Σύνταγμα / ενισχύουν καταστολή

    1. Εξουδετέρωση αντιπάλου «με κάθε μέσο».

    2. Συνεννόηση με «ομάδες» αξιωματικών και αποδοχή αιτημάτων τους.

    3. Πίστη ότι τα σύνθετα προβλήματα λύνονται καλύτερα από ισχυρή εκτελεστική εξουσία.

    4. Αναζήτηση αστυνόμευσης για απόσβεση κοινωνικών συγκρούσεων.

    Τρόποι (πώς γίνεται στην πράξη):

    • κήρυξη χώρας σε κατάσταση πολιορκίας → έλεγχος κατάστασης/παραβίαση συνταγματικών διατάξεων

    • προσαρμογή εκλογικού νόμου στις ανάγκες των κυβερνώντων

    • αλλαγές σε εκλογικές περιφέρειες και χρήση πλειοψηφικού ή αναλογικού κατά περίπτωση