Μάθημα : Ιστορία Κατεύθυνσης Γ' Λυκείου

1. Ο σιδηρόδρομος στον 19ο αιώνα (γενικό πλαίσιο)

Στα ανεπτυγμένα κράτη του 19ου αιώνα, το πιο χαρακτηριστικό επίτευγμα της Βιομηχανικής Επανάστασης ήταν η εμφάνιση, εξάπλωση και κυριαρχία του σιδηροδρόμου στις χερσαίες μεταφορές.

Οφέλη του σιδηροδρόμου

• Έλυνε το πρόβλημα της μεταφοράς μεγάλου όγκου προϊόντων:

  • με μικρό κόστος,

  • σε μεγάλες αποστάσεις (μεταξύ κρατών ή ηπείρων).

• Συνέβαλε καθοριστικά:

  • στην πρόοδο της βιομηχανικής επανάστασης,

  • στην αύξηση της παραγωγής,

  • στη δημιουργία και ανάπτυξη μεγάλων πόλεων.

• Εξασφάλιζε:

  • την τροφοδοσία των πόλεων με τρόφιμα,

  • την παροχή πρώτων υλών στα εργοστάσια,

  • τη διοχέτευση προϊόντων στην αγορά.

➡ Αποτέλεσμα:
Ο σιδηρόδρομος έγινε σύμβολο της ανάπτυξης και των νέων καιρών στον 19ο αιώνα.

2. Οι καθυστερημένες οικονομικά χώρες

• Στις μικρότερες και οικονομικά καθυστερημένες χώρες, η απόκτηση σιδηροδρομικού δικτύου θεωρούνταν:

  • αναγκαία προϋπόθεση για την ένταξή τους στον κόσμο των ανεπτυγμένων κρατών.

3. Οι πρώτες συζητήσεις στην Ελλάδα

• Στην Ελλάδα, οι συζητήσεις για την κατασκευή σιδηροδρομικού δικτύου άρχισαν νωρίς (περ. 1835).

• Ωστόσο:

  • παρέμειναν για δεκαετίες στο επίπεδο θεωρητικών αναλύσεων και ευχολογίων.

Αιτίες καθυστέρησης

• Η κατασκευή σιδηροδρομικής υποδομής ήταν:

  • πολύπλοκη και

  • ιδιαίτερα δαπανηρή.

• Απαιτούσε κεφάλαια που το ελληνικό κράτος:

  • δεν μπορούσε να εξοικονομήσει.

• Δεν ήταν εφικτή η προσέλκυση:

  • ξένων κεφαλαίων,

  • επιχειρήσεων,

  • πιστωτικών ιδρυμάτων.

• Προϋπόθεση για την απόδοση του δικτύου ήταν:

  • η ύπαρξη βιομηχανίας και

  • μεγάλης εσωτερικής αγοράς,
    στοιχεία που έλειπαν από την Ελλάδα.

• Η γειτνίαση με τη θάλασσα:

  • ευνοούσε τις θαλάσσιες μεταφορές,

  • περιόριζε την αποδοτικότητα του σιδηροδρόμου.

4. Η κατάσταση έως τη δεκαετία του 1880

• Μέχρι τη δεκαετία του 1880, υπήρχε μόνο:

  • η σιδηροδρομική γραμμή Αθήνα – Πειραιάς,

  • μήκους μόλις 9 χλμ.,

  • η οποία χρειάστηκε 12 χρόνια και πολλές περιπέτειες για να κατασκευαστεί.

• Τα υπόλοιπα σχέδια και διακηρύξεις:

  • παρέμεναν ανεφάρμοστα,

  • καθώς η υλοποίησή τους συγκινούσε μόνο κερδοσκόπους αμφίβολης αξιοπιστίας.

5. Οι γενικότερες αλλαγές μετά το 1881

Ως το 1881, μεταβάλλονται τα δεδομένα της ελληνικής οικονομίας:

• Σε διεθνές επίπεδο:

  • προχωρά η κατασκευή μεγάλων συγκοινωνιακών αξόνων,

  • που συνδέουν:

    • την Κεντρική Ευρώπη με την Κωνσταντινούπολη,

    • τη Μικρά Ασία,

    • την Ανατολή έως την Ινδία.

• Η σύνδεση Ευρώπης – Ανατολής γίνεται:

  • και ατμοπλοϊκά (Πρίντεζι – Σουέζ – Ινδικός Ωκεανός).

➡ Οι ελληνικές κυβερνήσεις κρίνουν ότι:

• οι ελληνικές συγκοινωνιακές υποδομές πρέπει ταχύτατα να αναπτυχθούν,

• ώστε η χώρα να συνδεθεί με τους διεθνείς άξονες.

6. Η κατασκευή του ελληνικού σιδηροδρομικού δικτύου (1880–1909)

• Το σιδηροδρομικό δίκτυο της Ελλάδας:

  • κατασκευάστηκε σε διάστημα τριών δεκαετιών (1880–1909).

• Η μεγαλύτερη ώθηση δόθηκε:

  • στις πρώτες πρωθυπουργίες του Χαρίλαου Τρικούπη (1882–1892).

• Τότε κατασκευάστηκαν:

  • περίπου 900 χλμ. σιδηροδρομικής γραμμής.

• Τη δεκαετία του 1890:

  • η κατασκευή επιβραδύνθηκε λόγω οικονομικών προβλημάτων.

• Το έργο:

  • ολοκληρώθηκε το 1909.

7. Χαρακτηριστικά του ελληνικού σιδηροδρομικού δικτύου

• Στο μεγαλύτερο μέρος του:

  • ήταν μετρικό (πλάτος γραμμής 1 μ.),

  • ενώ οι διεθνείς προδιαγραφές όριζαν πλάτος 1,56 μ..
    ➡ Άρα:

• σχεδιάστηκε για να εξυπηρετεί κυρίως τοπικές ανάγκες,

• χωρίς φιλοδοξία να αποτελέσει τμήμα διεθνούς δικτύου.

8. Χρηματοδότηση

α) Το κράτος

• Ανέλαβε:

  • το μεγαλύτερο μέρος του κόστους.

• Επωμίστηκε:

  • το μεγαλύτερο μέρος του δανεισμού,

  • κυρίως από ξένα πιστωτικά ιδρύματα.

β) Οι ιδιώτες

• Συμμετείχαν:

  • με μικρότερο ποσοστό (περ. 30%),

  • επειδή η αποδοτικότητα του έργου θεωρούνταν αμφίβολη.

9. Η λειτουργία του δικτύου και τα αποτελέσματά της

• Από την αρχή της λειτουργίας του:

  • κλήθηκε να εξυπηρετήσει κυρίως τη διακίνηση αγροτικών προϊόντων.

• Παρουσίασε:

  • σοβαρή υστέρηση εσόδων σε σχέση με τις αρχικές αισιόδοξες προβλέψεις.

• Ως αποτέλεσμα:

  • διακόπηκαν περαιτέρω επενδύσεις στον σιδηρόδρομο.

10. Συνολική αποτίμηση

• Το σιδηροδρομικό δίκτυο:

  • πρόσφερε πολλά σε μια χώρα που δεν διέθετε αξιόπιστο χερσαίο δίκτυο.

• Συνέβαλε:

  • στην επίταξη και εφοδιασμό του στρατού σε περιόδους πολέμων.

• Ωστόσο:

  • δεν έφερε τη βιομηχανική ανάπτυξη,

  • δεν εκπλήρωσε τις αρχικές αναπτυξιακές προσδοκίες.

• Για να λειτουργήσει ως μοχλός ανάπτυξης:

  • θα έπρεπε να προηγηθεί αλλαγή κοινωνικών και οικονομικών δομών.
    ➡ Ένα συγκοινωνιακό δίκτυο δεν δημιουργεί μόνο του ανάπτυξη·
    λειτουργεί υποστηρικτικά, όταν υπάρχουν οι κατάλληλες προϋποθέσεις.