Μάθημα : Ιστορία Κατεύθυνσης Γ' Λυκείου

1) Γενική εικόνα της ελληνικής βιομηχανίας τον 19ο αιώνα

• Η ανάπτυξη της βιομηχανίας στην Ελλάδα είχε ελάχιστα κοινά στοιχεία με τη Βιομηχανική Επανάσταση της Δυτικής και Κεντρικής Ευρώπης.

• Αποτελούσε αντικείμενο συζητήσεων και σχεδίων, οικονομικών και πολιτικών αναλύσεων, αλλά σπάνια εφαρμογή.

• Παρέμενε συνεχώς στο προσκήνιο λόγω της ακτινοβολίας των ευρωπαϊκών επιτευγμάτων, όμως

• οι ελλείπουσες προϋποθέσεις οδηγούσαν τις περισσότερες προσπάθειες σε αδιέξοδο.

2) Πρώτη φάση: 1830–1870

Χαρακτηριστικά βιομηχανικής δραστηριότητας

• Εμφάνιση βιομηχανικών μονάδων ήδη από τις πρώτες δεκαετίες της ανεξαρτησίας.

• Αποσπασματικός, ευκαιριακός χαρακτήρας.

• Στόχος: εξυπηρέτηση τοπικών αναγκών.

• Σύνδεση με την επεξεργασία αγροτικών προϊόντων:

  • εξέλιξη παραδοσιακών αλευρόμυλων,

  • ελαιοτριβείων,

  • βυρσοδεψείων,

  • κλωστηρίων.

• Οι μονάδες:

  • παρέμειναν στάσιμες και περιορισμένες ως προς τα μεγέθη τους,

  • δεν αποτέλεσαν αφετηρία για σύνθετα βιομηχανικά συγκροτήματα.

Αιτίες στασιμότητας

• Μικρή έκταση της εγχώριας αγοράς.

• Πίεση εισαγόμενων προϊόντων.

• Έλλειψη πολυάριθμου, ειδικευμένου και φθηνού εργατικού δυναμικού.

3) Η απόπειρα του 1870

• Το 1870 σημειώνεται μια πρώτη σοβαρή απόπειρα ανάπτυξης:

  • κύμα ίδρυσης πάνω από 100 βιομηχανικών επιχειρήσεων,

  • τάση αύξησης του δυναμικού των υπαρχουσών μονάδων.

• Η δυναμική αυτή δεν διατηρήθηκε:

  • σύντομα οι δραστηριότητες επέστρεψαν σε ύφεση και στασιμότητα.

4) Τέλη 19ου – αρχές 20ού αιώνα: σταδιακή μεταβολή

• Στα τελευταία χρόνια του 19ου αιώνα και κυρίως στα πρώτα χρόνια του 20ού:

  • διαμορφώνεται σταθερότερο και πολυδιάστατο βιομηχανικό δυναμικό,

  • εμφανίζονται τάσεις ανάπτυξης:

    • βαριάς βιομηχανίας,

    • μεταλλουργίας,

    • ναυπηγικής,

    • τσιμεντοβιομηχανίας (αρχές 20ού αιώνα).

5) Διαχρονικά προβλήματα της ελληνικής βιομηχανίας

Η βιομηχανία υπέφερε από:

• έλλειψη κεφαλαίων και διασπορά τους σε πολλές δραστηριότητες,

• περιορισμένη οικονομική βάση (εδαφικά και πληθυσμιακά),

• έλλειψη πρώτων υλών,

• χρόνια έλλειψη εργατικών χεριών,

• έλλειψη τεχνικής και γενικής παιδείας →

  • αδυναμία εφαρμογής καινοτομιών,

  • αδυναμία τεχνολογικής εξέλιξης.

6) Αλλαγή δεδομένων μετά το 1912–1913

• Η προσάρτηση Επτανήσων (1864) και Θεσσαλίας (1881) δεν άλλαξε ουσιαστικά τις συνθήκες.

• Τα δεδομένα μεταβάλλονται μετά το 1912–1913:

  • ενσωμάτωση μεγάλων εκτάσεων και πληθυσμών.

7) Γιατί η βιομηχανία δεν έγινε κινητήρια δύναμη της οικονομίας

• Παρέμεινε επιβαρυμένη από χρόνιες αδυναμίες.

• Δεν άντεξε τον εξωτερικό ανταγωνισμό.

• Παρέμεινε προσανατολισμένη σε δευτερεύουσες δραστηριότητες.

• Αναζήτησε τη στήριξή της στην παρέμβαση του κράτους:

  • δασμολογικά και

  • άλλα προστατευτικά μέτρα.

Σ/Λ (ενδεικτικά για επανάληψη)

1. Η ελληνική βιομηχανία του 19ου αιώνα είχε πολλά κοινά στοιχεία με τη βιομηχανική επανάσταση της Δυτικής Ευρώπης.

2. Οι πρώτες βιομηχανικές μονάδες εξυπηρετούσαν κυρίως τοπικές ανάγκες και αγροτική επεξεργασία.

3. Το 1870 παρατηρήθηκε πρόσκαιρη άνθηση βιομηχανικών επιχειρήσεων.

4. Η προσάρτηση Θεσσαλίας και Επτανήσων άλλαξε ριζικά τις βιομηχανικές συνθήκες.

5. Η έλλειψη κεφαλαίων και ειδικευμένου εργατικού δυναμικού αποτέλεσε βασικό εμπόδιο.
   
   

   7. Τα δημόσια έργα

   1) Αφετηρία (1830)

   • Οι υποδομές του ελληνικού κράτους ήταν πρωτόγονες:

     • γέφυρες, αμαξιτοί δρόμοι, λιμάνια, υδραγωγεία, δημόσια κτίρια

     • είτε δεν υπήρχαν, είτε βρίσκονταν σε κακή κατάσταση.

   • Κάτω από αυτές τις συνθήκες ήταν φυσικό να στραφεί το ενδιαφέρον της διοίκησης στην κατασκευή βασικών έργων, σύμφωνα με ευρωπαϊκά πρότυπα.

   ---

   2) Δυσκολίες που αντιμετώπιζε το κράτος

   • Αδυναμία εξεύρεσης οικονομικών πόρων.

   • Βαρύ δημοσιονομικό φορτίο:

     • εξυπηρέτηση δανείων που είχαν συναφθεί στο εξωτερικό κατά τον Αγώνα και τα πρώτα χρόνια συγκρότησης του κράτους.

   • Έλλειψη ιδιωτικού ενδιαφέροντος:

     • ιδιαίτερα στις χερσαίες συγκοινωνίες και στα περισσότερα δημόσια έργα,

     • επειδή οι επενδύσεις σε βασικές υποδομές δεν ήταν κερδοφόρες.

   ➡ Το κράτος προσπάθησε να ξεπεράσει τις δυσκολίες με τις δικές του δυνάμεις, είτε άμεσα είτε μέσω των δήμων.

   ---

   3) Υποτονική δραστηριότητα έως το 1870

   Αιτίες

   • Έλλειψη ιδιωτικού επενδυτικού ενδιαφέροντος.

   • Έλλειψη χρημάτων.

   • Υιοθέτηση μη δημοφιλών μεθόδων:

     • π.χ. αγγαρείες αγροτών στην κατασκευή δρόμων.

   ---

   4) Μεταβολή προτεραιοτήτων (τέλη 19ου – αρχές 20ού αι.)

   • Η πύκνωση του οδικού δικτύου αναδείχθηκε σε πρώτη εθνική και τοπική προτεραιότητα.

   • Παράγοντες που προώθησαν την κατασκευή:

     • οικονομική ανάπτυξη,

     • ταχύτεροι ρυθμοί αστικοποίησης,

     • δημιουργία κεντρικών σιδηροδρομικών αξόνων,

     • ανάπτυξη εσωτερικού εμπορίου.

   Ανασταλτικοί παράγοντες

   • Μεγάλο κόστος κατασκευής δρόμων σε ορεινά εδάφη.

   • «Ανταγωνισμός» των θαλάσσιων συγκοινωνιών κοντά στις ακτές.

   ---

   
   
   5) Σημαντικότερα δημόσια έργα: αποξηραντικά

   • Το κυριότερο είδος δημόσιου έργου ήταν η αποξήρανση λιμνών και ελών.

   • Οφέλη:

     • παρείχαν πλούσια καλλιεργήσιμη γη,

     • συνέβαλαν στην καταπολέμηση της ελονοσίας (μάστιγα της αγροτικής Ελλάδας έως τα μέσα του 20ού αι.).

   • Σημαντικότερο έργο:

     • Αποξήρανση της λίμνης Κωπαΐδας στη Βοιωτία.
       

   ---

   6) Η διάνοιξη της Διώρυγας της Κορίνθου (1881–1893)

   • Ξεκίνησε το 1881 από γαλλική τεχνική εταιρεία με υπερβολική αισιοδοξία.

   • Αποτέλεσε το μεγαλύτερο τεχνικό έργο της εποχής (εκτός του σιδηροδρομικού δικτύου).

   • Ολοκληρώθηκε το 1893, ύστερα από πολλές τεχνικές και οικονομικές περιπέτειες.

   • Σημασία:

     • βελτίωσε τους όρους της ναυσιπλοΐας,

     • κατέστησε περιττό τον περίπλου της Πελοποννήσου.
       
       

       

   ---

   7) Άλλα έργα που ευνόησαν τη ναυσιπλοΐα

   • Διάνοιξη του πορθμού του Ευρίπου.

   • Κατασκευή φάρων στις ελληνικές ακτές.

   ---

   Σ/Λ (ενδεικτικά για επανάληψη)

   1. Το ελληνικό κράτος διέθετε επαρκείς υποδομές ήδη από το 1830.

   2. Η έλλειψη ιδιωτικού ενδιαφέροντος αποτέλεσε βασικό εμπόδιο για τα δημόσια έργα.

   3. Η κατασκευή οδικού δικτύου έγινε προτεραιότητα κυρίως μετά το 1870.

   4. Τα αποξηραντικά έργα συνέβαλαν και στη βελτίωση της δημόσιας υγείας.

   5. Η διώρυγα της Κορίνθου ξεκίνησε το 1881 και ολοκληρώθηκε το 1893.