Μάθημα : Νεοελληνική Γλώσσα Α΄ γυμνασίου

5η Ενότητα – Γραμματική

Το ρήμα

Το ρήμα είναι το βασικότερο μέρος της πρότασης, γιατί δηλώνει τι κάνει, τι παθαίνει ή σε ποια κατάσταση βρίσκεται το υποκείμενο.

1. Πρόσωπο και αριθμός

Τα ρήματα έχουν:

• δύο αριθμούς: ενικό και πληθυντικό,
• τρία πρόσωπα σε κάθε αριθμό: α΄, β΄, γ΄.

Παράδειγμα:

• εγώ γράφω
• εσύ γράφεις
• αυτός γράφει
• εμείς γράφουμε
• εσείς γράφετε
• αυτοί γράφουν

2. Φωνές του ρήματος

Τα ρήματα έχουν δύο φωνές:

• ενεργητική
• παθητική

Παραδείγματα:

• παίζω, γράφω, βλέπω
• ντύνομαι, φοβάμαι, χτενίζομαι

3. Διαθέσεις του ρήματος

Η διάθεση δείχνει αν το υποκείμενο:

• ενεργεί,
• παθαίνει κάτι,
• κάνει και δέχεται μαζί μια ενέργεια,
• ή απλώς βρίσκεται σε μια κατάσταση.

Βασικές διαθέσεις:

• ενεργητική
  Παράδειγμα: Το παιδί γράφει.
• παθητική
  Παράδειγμα: Το σπίτι χτίστηκε.
• μέση
  Παράδειγμα: Ντύνομαι γρήγορα.
• ουδέτερη
  Παράδειγμα: Κοιμάμαι ήσυχα.

4. Χρόνοι του ρήματος

Οι χρόνοι δείχνουν πότε γίνεται μια ενέργεια.

Παρόν

• ενεστώτας
  Παράδειγμα: βλέπω

Παρελθόν

• παρατατικός
  Παράδειγμα: έβλεπα
• αόριστος
  Παράδειγμα: είδα
• παρακείμενος
  Παράδειγμα: έχω δει
• υπερσυντέλικος
  Παράδειγμα: είχα δει

Μέλλον

• εξακολουθητικός μέλλοντας
  Παράδειγμα: θα βλέπω
• συνοπτικός μέλλοντας
  Παράδειγμα: θα δω
• συντελεσμένος μέλλοντας
  Παράδειγμα: θα έχω δει

5. Ποιόν ενέργειας

Το ποιόν ενέργειας δείχνει πώς βλέπουμε την ενέργεια.

• συνοπτικό
  Παράδειγμα: έγραψα
• μη συνοπτικό
  Παράδειγμα: έγραφα
• συντελεσμένο
  Παράδειγμα: έχω γράψει

6. Το ρήμα στην αφήγηση

Στην αφήγηση χρησιμοποιούμε συχνά:

• αόριστο,
• παρατατικό,
• μερικές φορές ενεστώτα, για να γίνει η αφήγηση πιο ζωντανή.

Παράδειγμα:
Χτες πήγα στο θέατρο. Οι ηθοποιοί έπαιζαν εξαιρετικά και το κοινό χειροκροτούσε συνεχώς.

7. Συνδετικά ρήματα και κατηγορούμενο

Συνδετικά λέγονται τα ρήματα που συνδέουν το υποκείμενο με ένα κατηγορούμενο.

Βασικά συνδετικά ρήματα:

• είμαι
• γίνομαι
• φαίνομαι
• μένω
• δείχνω

Παραδείγματα:

• Η ταινία είναι συγκινητική.
• Ο ηθοποιός φάνηκε κουρασμένος.
• Το παιδί έγινε χαρούμενο.

8. Παράγωγα ρήματα

Παράγωγα λέγονται τα ρήματα που προέρχονται από άλλες λέξεις.

Παραδείγματα:

• καθαρός → καθαρίζω
• φόβος → φοβίζω
• οργανωτής → οργανώνω