Μάθημα : Ευριπίδη "Ελένη" (Δραματική Ποίηση Γ' Γυμνασίου)

Β΄ Επεισόδιο, 4η σκηνή, στ. 1101–1139

Το δίλημμα και η απόφαση της Θεονόης

Η Θεονόη βρίσκεται ανάμεσα σε δύο αντίρροπες δυνάμεις:

• από τη μία, ο αδελφός της Θεοκλύμενος, η εξουσία του και η Αφροδίτη,

• από την άλλη, το δίκαιο, η ευσέβεια, η μνήμη του Πρωτέα και η Ήρα.

Το δίλημμά της είναι βαθιά ηθικό:

• θα υπηρετήσει το οικογενειακό συμφέρον ή το δίκαιο;

• θα συνταχθεί με τον αδελφό της ή με την αλήθεια;

• θα μείνει πιστή στην ιδιότητά της ως μάντισσα και φορέας του ιερού ή θα γίνει συνεργός της αδικίας;

Τελικά κάμπτεται από το επιχείρημα που αγγίζει περισσότερο την ταυτότητά της: την ευσέβεια. Αναθεωρεί, παραδέχεται έμμεσα την ασέβεια του Θεοκλύμενου, υπόσχεται σιωπή και προτρέπει το ζευγάρι να βρει τρόπο διαφυγής. Δεν τους δίνει έτοιμο σχέδιο· τους σπρώχνει όμως προς τη λύση και επιλέγει καθαρά το μέρος του δικαίου.

Η απόφασή της δείχνει ότι:

• το ανθρώπινο ήθος μπορεί να σταθεί πάνω από τον φόβο,

• η μαντική ιδιότητα δεν αρκεί, αν δεν συνοδεύεται από δικαιοσύνη,

• και η σωτηρία των ηρώων ανοίγει από τη στιγμή που η Θεονόη επιλέγει να μη μιλήσει.

Άσκηση
Να εξηγήσω ποιο επιχείρημα λυγίζει τελικά τη Θεονόη και γιατί αυτό είναι το πιο ισχυρό.

Συνθετικό κλείσιμο της σκηνής

Ήθη – θέματα – δραματουργία – πολιτιστικά στοιχεία

Α. Ήθη προσώπων

Θεονόη: μεγαλόπρεπη, απόμακρη, αρχικά υπερήφανη για τη μαντική της δύναμη, τελικά όμως δίκαιη και ευσεβής. Είναι το πρόσωπο από το οποίο εξαρτάται η εξέλιξη του έργου.

Ελένη: απελπισμένη αλλά μαχητική, πιστή σύζυγος, ικανή στη ρητορική, ευέλικτη, έτοιμη να χρησιμοποιήσει ικεσία, συναίσθημα και ηθικά επιχειρήματα για να πετύχει τη σωτηρία.

Μενέλαος: δραστήριος, ατρόμητος, πολεμικός, αλλά και τραχύς· δεν πείθει με ήπιο λόγο, καταφεύγει σε απειλές και σκληρές δηλώσεις.

Χορός: συνδετικός κρίκος και ρυθμιστής της σκηνής. Παρεμβαίνει σαν ουδέτερος συντονιστής και στο τέλος εκφράζει τη διάνοια της σκηνής:
«Ο άδικος ποτέ χαρά δε βλέπει, μονάχα με το δίκιο η σωτηρία».

Β. Κεντρικά θέματα

• δίκαιο και άδικο,

• ευσέβεια,

• τιμή και αξιοπρέπεια,

• είναι και φαίνεσθαι,

• θεοί, τύχη και ανθρώπινη ευθύνη,

• ικεσία,

• σεβασμός προς γονείς και νεκρούς,

• αγών λόγων / δικαστική σκηνή.

Γ. Πολιτιστικά στοιχεία

Η σκηνή δίνει αφορμή να σταθώ σε:

• τη μαντική τέχνη,

• την ικεσία ως ιερό θεσμό,

• τις υποχρεώσεις των ζωντανών προς τους νεκρούς,

• την ιδέα του μιάσματος,

• τον ανθρωπομορφισμό των θεών,

• τη σχέση θεών και ανθρώπων,

• και τη θέση της τιμής στον ηρωικό κώδικα.

Δ. Δραματουργική λειτουργία

Η σκηνή:

• αυξάνει πολύ την αγωνία με την είσοδο της Θεονόης,

• φέρνει τους ήρωες σε οριακή δοκιμασία,

• παρουσιάζει ένα εκτεταμένο ρητορικό επεισόδιο,

• αλλά κυρίως προωθεί αποφασιστικά την εξέλιξη του δράματος, γιατί από τη σιωπή της Θεονόης ανοίγει ο δρόμος για το σχέδιο σωτηρίας.

Τελική άσκηση για eClass
Να συνθέσω μία παράγραφο 120–150 λέξεων με θέμα:
«Γιατί η 4η σκηνή του Β΄ Επεισοδίου είναι κομβική για την εξέλιξη της Ελένης;»