Ευριπίδης, Ελένη — Β΄ Επεισόδιο, 1η σκηνή (στ. 588–658)

Πού βρισκόμαστε στην πλοκή

Μετά τα νέα της Θεονόης, η Ελένη επιστρέφει στον τάφο του Πρωτέα (ασφαλές καταφύγιο) με αναπτερωμένη ελπίδα ότι ο Μενέλαος ζει, ενώ ο Χορός συμμερίζεται τη χαρά. Στη συνέχεια, η σκηνή ανατρέπεται απότομα με την απρόσμενη εμφάνιση ενός ρακένδυτου ξένου (του Μενέλαου). (Βιβλίο, σ. 50)

2) Δομή της σκηνής

Α. στ. 588–601 — Επιστροφή και χαρμόσυνα νέα

• Η Ελένη δηλώνει ότι ξαναγυρίζει στον τάφο και αναφέρεται στη μαντεία της Θεονόης, εκφράζοντας λαχτάρα και προσμονή για τον άνδρα της. (Βιβλίο, σ. 50)

Β. στ. 602–625 — Η εμφάνιση του Μενέλαου και το σοκ του «φαίνεσθαι»

• Η είσοδος του Μενέλαου δεν προκαλεί αμέσως λύτρωση αλλά φόβο: το κουρέλι/η όψη του ενεργοποιούν την ανασφάλεια της Ελένης απέναντι στον Θεοκλύμενο. (Βιβλίο, σ. 50)

• Εδώ φαίνεται καθαρά ότι η εικόνα προηγείται της αλήθειας: το «φαίνεσθαι» λειτουργεί σαν εμπόδιο. (Βιβλίο, σ. 50)

Γ. στ. 626–658 — Η αναγνώριση που δεν ολοκληρώνεται αμέσως

• Η Ελένη αναγνωρίζει πρώτη τον Μενέλαο, όμως εκείνος διστάζει/αρνείται να αποδεχθεί την αλήθεια, επειδή έχει στο μυαλό του την άλλη «Ελένη» (το είδωλο). Η σκηνή κορυφώνεται σε ένταση και απόγνωση, γιατί η αναγνώριση δεν “κλειδώνει” ακαριαία. (Βιβλίο, σ. 52)

Χορός

• Μεταφέρει το κλίμα της ελπίδας και συμμετέχει στη χαρά, αλλά λειτουργεί και ως «σταθερό» πλαίσιο μέσα στο οποίο ξεσπά ο αιφνιδιασμός της συνάντησης. (Βιβλίο, σ. 50)

Ελένη

• Ξεκινά με χαρά/ανακούφιση, περνά σε τρόμο (μπροστά στον ρακένδυτο ξένο), μετά σε συγκίνηση (όταν αναγνωρίζει) και καταλήγει σε απόγνωση όταν ο Μενέλαος δεν πείθεται. Παρακολουθούμε δηλαδή συνεχείς συναισθηματικές μεταπτώσεις μέσα σε λίγους στίχους. (Βιβλίο, σ. 50–52)

Μενέλαος

• Είναι ψυχικά και νοητικά αποσταθεροποιημένος: πείνα, ταλαιπωρία, και κυρίως σύγχυση από το «διπλό» της Ελένης. Η λογική του αντιστέκεται σε μια αλήθεια που μοιάζει υπερφυσική. (Βιβλίο, σ. 52)

4) Κεντρικές ιδέες που πρέπει να κρατήσετε

α) «Είναι» και «φαίνεσθαι»

• Η σκηνή χτίζεται πάνω στο ότι οι ήρωες βλέπουν κάτι, αλλά δεν μπορούν να το πιστέψουν. Η φορεσιά/όψη γίνεται κρίσιμο κριτήριο και άρα πηγή πλάνης. (Βιβλίο, σ. 50–52)

β) Ταυτότητα – φήμη – «όνομα»

• Η φράση «Τ’ όνομα ολούθε πάει, όχι το σώμα» συνοψίζει το δράμα της Ελένης: η φήμη της «τρέχει» παντού, ενώ η ίδια (ως πρόσωπο) έχει άλλη πραγματικότητα. (Βιβλίο, σ. 52)

γ) Η αναγνώριση ως δραματουργική τεχνική

• Στην τραγωδία η «αναγνώριση» είναι πέρασμα από άγνοια σε γνώση και συνδέεται με ισχυρή συγκίνηση· ο Αριστοτέλης τη θεωρεί κορυφαία όταν συμπίπτει με ανατροπή της κατάστασης. classics.mit.edu

• Εδώ, όμως, ο Ευριπίδης καθυστερεί τη λύση: η γνώση “φαίνεται” κοντά, αλλά δεν σταθεροποιείται αμέσως λόγω του ειδώλου. (Βιβλίο, σ. 52)

5) Δραματουργία: πώς ανεβαίνει η ένταση στη σκηνή

• Τραγική ειρωνεία: οι θεατές γνωρίζουν περισσότερα από τον Μενέλαο, άρα νιώθουν αγωνία καθώς εκείνος επιμένει σε λάθος συμπέρασμα. (Βιβλίο, σ. 50–52)

• Τεχνητή επιβράδυνση: ενώ περιμένουμε «την ένωση», ο ποιητής παρεμβάλλει φόβο, παρεξηγήσεις, ερωτήσεις, αντιρρήσεις. Αυτό κρατά το ενδιαφέρον σε υψηλή ένταση. (Βιβλίο, σ. 52)

• Στιχομυθία: οι σύντομες, κοφτές ατάκες (ερώτηση–απάντηση) αποδίδουν σκηνικά τον πανικό, την αμφιβολία και την προσπάθεια απόδειξης. (Βιβλίο, σ. 52)

6) Γλώσσα και εκφραστικά μέσα που αξίζει να εντοπίσετε

• Παρομοίωση: «Σα γρήγορο πουλάρι ή σα Μαινάδα» (στ. 604) — δείχνει τη βίαιη/ασυγκράτητη κίνηση και τον φόβο. (Βιβλίο, σ. 50)

• Προσωποποίηση: «η φορεσιά… σε δείχνει» (στ. 616) — η εμφάνιση “μιλά” και παραπλανά. (Βιβλίο, σ. 50)

• Εικόνες/μεταφορές που αποδίδουν προσμονή–σύγχυση–φόβο και την ψυχική αναστάτωση. (Βιβλίο, σ. 50–52)

7) Τι να προσέξετε στο διάβασμα

1. Πώς αλλάζει μέσα σε λίγες στιγμές η διάθεση της Ελένης (χαρά → φόβος → συγκίνηση → απόγνωση). (Βιβλίο, σ. 50–52)

2. Ποιο ακριβώς στοιχείο κάνει την Ελένη να φοβηθεί τον ξένο (η όψη/φορεσιά). (Βιβλίο, σ. 50)

3. Πού φαίνεται ότι ο Μενέλαος αναγνωρίζει ομοιότητα, αλλά δεν περνά στην αποδοχή. (Βιβλίο, σ. 52)

4. Πώς η στιχομυθία μετατρέπει την αναγνώριση σε «σύγκρουση επιχειρημάτων». (Βιβλίο, σ. 52)

5. Γιατί είναι τόσο σημαντικός ο στίχος «Τ’ όνομα ολούθε πάει, όχι το σώμα» για όλο το έργο. (Βιβλίο, σ. 52)

6. Ποια σημεία δείχνουν ότι ο Μενέλαος δεν αντέχει την ιδέα πως ένας πόλεμος μπορεί να έγινε για λάθος αντικείμενο/είδωλο. (Βιβλίο, σ. 52)

7. Ποια στοιχεία της σκηνής υπηρετούν το μοτίβο είναι–φαίνεσθαι. (Βιβλίο, σ. 50–52)

8. Πώς θα μπορούσε να αποδοθεί σκηνικά η μετάβαση από «χαρούμενη είσοδο» σε «πανικό» (κινήσεις, παύσεις, τόνος). (Βιβλίο, σ. 51)

9. Πώς τα παράλληλα κείμενα/λεξιλογικά στο τέλος βοηθούν να σκεφτούμε την ιδέα της εικόνας/είδωλου. (Βιβλίο, σ. 53)

10. Τι μένει “ανοιχτό” στο τέλος της σκηνής και γιατί αυτό είναι δραματικά χρήσιμο για τη συνέχεια. (Βιβλίο, σ. 52)

    
    
    

    (στ. 659–686): Η είσοδος του Αγγελιαφόρου 

     

    Πού είμαστε στην πλοκή: Μετά την αναγνώριση που δυσκολεύει/καθυστερεί, εμφανίζεται ένα νέο πρόσωπο που φέρνει είδηση από “εκτός σκηνής”. (βιβλίο, σελ. 54)

    
    1) Ποιος είναι ο Αγγελιαφόρος και τι κάνει δραματουργικά

    Ο σύντροφος/υπηρέτης του Μενέλαου που εμφανίζεται στη σκηνή λειτουργεί ως αγγελιαφόρος. Στην τραγωδία, ο αγγελιαφόρος ανήκει στα δευτερεύοντα πρόσωπα (όπως και η Γερόντισσα που είδαμε σε προηγούμενη σκηνή): πρόσωπα που πλαισιώνουν τους βασικούς ήρωες χωρίς να έχουν πρωταγωνιστικό ρόλο. Γι’ αυτό συχνά προσδιορίζονται από την ιδιότητά τους (π.χ. γερόντισσα, υπηρέτης, αγγελιαφόρος) και παραμένουν ανώνυμα, αφού το όνομα/η ταυτότητά τους δεν είναι απαραίτητα για την εξέλιξη του μύθου.
    (βιβλίο, σελ. 54–55)

     

    Ο Αγγελιαφόρος λειτουργεί αρχικά ως “άγγελος”: μεταφέρει στον σκηνικό χώρο γεγονότα που δεν μπορούσαν να παιχτούν μπροστά στα μάτια των θεατών (κανόνας της τραγωδίας και οικονομία σκηνής). (βιβλίο, σελ. 55, «Ας εμβαθύνουμε»)

    Στη συγκεκριμένη στιγμή εμφανίζεται απροσδόκητα, όταν το δράμα έχει ανάγκη από ένα αποφασιστικό στοιχείο που θα σπάσει την αβεβαιότητα. (βιβλίο, σελ. 55, «Παράλληλο κείμενο 1»)

     

     Ο αγγελιαφόρος είναι το πρόσωπο που αφηγείται στους ήρωες (και συγχρόνως στους θεατές) γεγονότα που συνέβησαν εκτός σκηνής. Έτσι:

    • εισάγει μια εξωσκηνική πραγματικότητα μέσα στον σκηνικό χώρο,

    • βοηθά το κοινό να συμμετέχει συναισθηματικά σε γεγονότα που δεν “είδε” να εκτυλίσσονται μπροστά του,

    • και για αυτό πρέπει να είναι ακριβής και σαφής στη μετάδοση των πληροφοριών.
      (βιβλίο, σελ. 54–55)

     

    2) Γιατί “χρειάζεται” ο αγγελιαφόρος: η ενότητα του τόπου

    Στην αρχαία τραγωδία ισχύει η σύμβαση της ενότητας του τόπου: το έργο εξελίσσεται σε έναν βασικό χώρο (συνήθως μπροστά σε παλάτι ή ναό). Στην Ελένη ο χώρος αυτός είναι μπροστά από το ανάκτορο/χώρο του Πρωτέα. Άρα, όσα συμβαίνουν “αλλού” δεν μπορούν να παρουσιαστούν με αλλαγές σκηνικών (όπως στο σύγχρονο θέατρο) και πρέπει να μεταφερθούν με αφήγηση.
    (βιβλίο, σελ. 55)

     

    3) Τι ανακοινώνει: η ανάληψη του “ειδώλου”

    Η είδηση είναι συγκλονιστική: η “Ελένη της Τροίας” χάνεται πετώντας στον αιθέρα – δηλαδή το “είδωλο” αποσύρεται/αναιρείται. Αυτό σημαίνει ότι ο πόλεμος και οι ταλαιπωρίες έγιναν για κάτι που δεν ήταν το πραγματικό πρόσωπο. (βιβλίο, σελ. 54, στ. 659–686)

     

     

    Δραματική οικονομία  όταν η κατάσταση μοιάζει αδιέξοδη, γιατί ο μενέλαος θα εγκαταλείψει τη σκηνή, αφήνοντας την Ελένη οριστικά). εμφανίζεται και αλλάζει τα πράγματα.

    4) Γιατί ο λόγος του είναι τόσο πειστικός

    Ο Αγγελιαφόρος δεν δίνει απλώς “πληροφορία”. Μεταφέρει την είδηση:

    • με βιασύνη/ένταση (φαίνεται από τις προσφωνήσεις και τις κοφτές ερωταποκρίσεις),

    • με ζωντάνια και ευθύ λόγο (αναπαράσταση των λόγων του ειδώλου),

    • με τρόπο που “δένει” κομμάτια που ως τώρα έμοιαζαν ασύνδετα. (βιβλίο, σελ. 54, στ. 659–686)

    4) Πώς επηρεάζει τον Μενέλαο

    Ο Μενέλαος, που ως τώρα δυσκολευόταν να δεχτεί την αλήθεια, αρχίζει να παραδέχεται ότι τα δεδομένα συμφωνούν. Η σκηνή λειτουργεί σαν “στροφή” προς τη γνώση: κάτι που ήταν αμφίβολο, τώρα γίνεται βέβαιο. (βιβλίο, σελ. 54, στ. 684–686)

    Συμπέρασμα: Ο Αγγελιαφόρος είναι το δραματουργικό εργαλείο που φέρνει την “απόδειξη” ώστε να προχωρήσει η εξέλιξη. (βιβλίο, σελ. 55, «Ας εμβαθύνουμε»)

    ---

    (στ. 690–730): Το λυρικό ξέσπασμα της αναγνώρισης – χαρά που κουβαλά πόνο

    Μετά την είδηση, οι δύο ήρωες περνούν σε φάση έντονης συγκίνησης. Η σκηνή αποτυπώνει το πέρασμα από την αγωνία στη χαρά, αλλά χωρίς να σβήνει το βάρος όσων προηγήθηκαν. (βιβλίο, σελ. 56, στ. 690–730)

    1) Το λυρικό στοιχείο ως “σήμα” αναγνώρισης

    Το λυρικό ύφος εδώ δεν είναι “στολίδι”: είναι τυπικός τρόπος να δηλωθεί ότι η αναγνώριση ολοκληρώνεται και κορυφώνεται συναισθηματικά. (βιβλίο, σελ. 56, σχόλιο 13)

    2) Τι εκφράζει η Ελένη (στ. 690–700 περίπου)

    Η Ελένη ξεσπά: αγκαλιά, δάκρυα, υπερβολή χαράς, σωματική έκφραση συγκίνησης. Το κείμενο χρησιμοποιεί έντονες εικόνες χαράς και λύτρωσης. (βιβλίο, σελ. 56, στ. 690–700)

    3) Τι εκφράζει ο Μενέλαος: από την αγωνία στη βεβαιότητα

    Ο Μενέλαος ανατρέχει σε στοιχεία ταυτότητας/συγγένειας (Διόσκουροι κ.ά.) και “δένει” το παρόν με το παρελθόν τους. Αυτό λειτουργεί σαν επιβεβαίωση της πραγματικότητας, μετά την πλάνη. (βιβλίο, σελ. 56, στ. 700–710 και σχόλιο 14)

    4) Η σκιά της Τροίας και το “γιατί” του πόνου (στ. 715–730)

    Παρότι η χαρά κυριαρχεί, ο λόγος γυρίζει στις συμφορές: ο Μενέλαος μιλά για την Τροία και η Ελένη ζητά να μάθει από πού ξεκίνησε η συμφορά. Η αναγνώριση, λοιπόν, δεν κλείνει το έργο· ανοίγει το επόμενο κρίσιμο στάδιο: να εξηγηθούν τα γεγονότα και να βρεθεί λύση σωτηρίας. (βιβλίο, σελ. 56, στ. 715–730 και σχόλιο 16)

    Κλείσιμο (τι κρατάμε):

    • Η γνώση (τι είναι αληθινό) κατακτιέται με κόπο.

    • Η χαρά της αναγνώρισης είναι πραγματική, αλλά δεν εξαφανίζει το τραύμα της πλάνης και του πολέμου. (βιβλίο, σελ. 56, στ. 715–730)