Μάθημα : Ευριπίδη "Ελένη" (Δραματική Ποίηση Γ' Γυμνασίου)

1) Εισαγωγή: Μπαίνουμε στο έργο

Α. Πριν αρχίσει η παράσταση

Φανταζόμαστε ότι βρισκόμαστε σε αρχαίο θέατρο: ο κόσμος παίρνει θέση, υπάρχει προσμονή, όλοι περιμένουν να δουν μια ιστορία να «ζωντανεύει» στη σκηνή. Η τραγωδία δεν είναι απλώς ένα κείμενο· είναι ένα έργο φτιαγμένο για παράσταση, με πρόσωπα, Χορό, λόγο και σκηνική δράση.

Β. Ιστορικό πλαίσιο (όσο χρειάζεται)

Το έργο ανεβαίνει σε εποχή δύσκολη για την Αθήνα, με βαριά αίσθηση πολέμου, απώλειας και αμφιβολίας. Σε τέτοιες εποχές οι άνθρωποι αναρωτιούνται:

• τι είναι αλήθεια και τι ψέμα;

• τι αξίζει πραγματικά;

• ποιος πληρώνει το κόστος των επιλογών;

Γ. Η «παραδοσιακή» και η «καινή» Ελένη

• Παραδοσιακή εκδοχή: Η Ελένη πήγε στην Τροία με τον Πάρη και γι’ αυτό έγινε ο Τρωικός πόλεμος.

• Καινή εκδοχή του Ευριπίδη: Στην Τροία δεν πήγε η αληθινή Ελένη. Πήγε ένα είδωλο (ομοίωμά της). Η πραγματική Ελένη βρίσκεται αλλού.

Αυτό αλλάζει τα πάντα: αν ο πόλεμος έγινε για ένα είδωλο, τότε τι σημαίνουν «ευθύνη», «δόξα», «τιμή», «αλήθεια»;

Δ. Μεγάλος άξονας του έργου: «είναι» και «φαίνεσθαι»

Το έργο δουλεύει συνεχώς την αντίθεση:

• φαίνεσθαι (η εικόνα, η φήμη, αυτό που νομίζουν οι άλλοι)

• είναι (η πραγματικότητα, η αλήθεια)

2) Υπόθεση: Η πλοκή

Α. Πού βρισκόμαστε

Η δράση τοποθετείται στην Αίγυπτο, κοντά στα ανάκτορα και στον τάφο του Πρωτέα. Η Ελένη βρίσκεται εκεί, προστατευμένη για χρόνια, αλλά τώρα κινδυνεύει.

Β. Τι πρόβλημα υπάρχει από την αρχή

Ο Πρωτέας έχει πεθάνει. Ο γιος του, Θεοκλύμενος, θέλει να παντρευτεί την Ελένη με το ζόρι. Η Ελένη, πιστή στον Μενέλαο, ζητά προστασία και κρατιέται κοντά στον τάφο του Πρωτέα.

Γ. Τι συνέβη πραγματικά με την Ελένη

Ο πόλεμος της Τροίας έγινε επειδή όλοι πίστεψαν ότι η Ελένη ήταν εκεί. Όμως στην Τροία υπήρχε είδωλο της Ελένης, όχι η ίδια.
Άρα ο πόλεμος έγινε για μια εικόνα και όχι για την αλήθεια.

Δ. Η εξέλιξη της πλοκής

1. Η Ελένη εξηγεί την κατάσταση και τον φόβο της απέναντι στον Θεοκλύμενο.

2. Φτάνουν ειδήσεις που δείχνουν ότι η φήμη της Ελένης παραμένει βαριά και η αλήθεια άγνωστη στους Έλληνες.

3. Ο Μενέλαος φτάνει στην Αίγυπτο ως ναυαγός (δεν είναι πια ο ένδοξος ήρωας, αλλά ένας άνθρωπος σε ανάγκη).

4. Η συνάντηση του Μενέλαου με την Ελένη προκαλεί σύγχυση, δυσπιστία και ένταση: πώς γίνεται να υπάρχει «Ελένη» εδώ, ενώ εκείνος έχει ζήσει με την «Ελένη» της Τροίας;

5. Σταδιακά γίνεται η αναγνώριση: μπροστά του είναι η αληθινή Ελένη.

6. Ακολουθεί το καθοριστικό σοκ: αποκαλύπτεται ότι στην Τροία υπήρχε είδωλο και όχι η πραγματική γυναίκα.

7. Το ζευγάρι καταλαβαίνει ότι κινδυνεύει άμεσα από τον Θεοκλύμενο και χρειάζεται σχέδιο διαφυγής.

8. Κρίσιμο πρόσωπο είναι η Θεονόη (που γνωρίζει/μαντεύει). Πρέπει να αποφασίσει αν θα βοηθήσει ή θα προδώσει.

9. Στήνεται σχέδιο απόδρασης με τέχνασμα: η Ελένη παρουσιάζει τον Μενέλαο ως «νεκρό» και ζητά τελετή/έξοδο στη θάλασσα ώστε να χρησιμοποιήσουν πλοίο ως μέσο διαφυγής.

10. Η απόδραση ολοκληρώνεται και το έργο κλείνει με τελική τακτοποίηση των πραγμάτων.

Ε. Ποια πρόσωπα πρέπει να ξέρω (ως ρόλους)

• Ελένη: η γυναίκα που την κυνηγά η φήμη, παλεύει να αποδείξει την αλήθεια.

• Μενέλαος: ο σύζυγος, από ήρωας γίνεται ναυαγός/άνθρωπος σε κίνδυνο.

• Θεοκλύμενος: η απειλή/εξουσία που θέλει την Ελένη.

• Θεονόη: το κρίσιμο «κλειδί» (γνώση και απόφαση).

• Χορός: σχολιάζει, συμπονά, φωτίζει συναισθήματα και νοήματα.
  
  

3) Ενδεικτικές ασκήσεις

Άσκηση 1 — Σωστό / Λάθος (βάλε Σ ή Λ και διόρθωσε όσες προτάσεις είναι λάθος)

1. Στην εκδοχή του Ευριπίδη, η πραγματική Ελένη πήγε στην Τροία.

2. Η δράση ξεκινά στην Αίγυπτο, κοντά στον τάφο του Πρωτέα.

3. Ο Μενέλαος εμφανίζεται στο έργο ως ισχυρός και νικηφόρος στρατηγός.

4. Η ιδέα «είναι – φαίνεσθαι» είναι κεντρική στο έργο.

Άσκηση 2 — Βάλε τα γεγονότα σε σωστή σειρά (από το Ένα εώς οκτώ 1–8)

Α. Η Ελένη κινδυνεύει από τον Θεοκλύμενο.
Β. Ο Μενέλαος φτάνει ναυαγός στην Αίγυπτο.
Γ. Γίνεται η αναγνώριση της Ελένης και του Μενέλαου.
Δ. Αποκαλύπτεται ότι στην Τροία υπήρχε είδωλο.
Ε. Η Ελένη βρίσκεται κοντά στον τάφο του Πρωτέα.
Η. Το έργο ξεκινά με τον άξονα φήμη/αλήθεια που βαραίνει την Ελένη.

Άσκηση 3 — Μικρή παράγραφος (80–120 λέξεις)

Να γράψεις 80–120 λέξεις με θέμα:

«Τι αλλάζει στην εικόνα της Ελένης και στο νόημα του Τρωικού πολέμου, όταν ο Ευριπίδης λέει ότι στην Τροία υπήρχε μόνο είδωλο;»

Οδηγίες:

• Να αναφέρεις 1 στοιχείο που ανήκει στο φαίνεσθαι (φήμη/εικόνα).

• Να αναφέρεις 1 στοιχείο που ανήκει στο είναι (αλήθεια/πραγματικότητα).

• Να κλείσεις με 1 συμπέρασμα για το τι μας μαθαίνει το έργο.