Μάθημα : Γλώσσα Γ Γυμνασίου

Στη Γ ενότητα παρακολουθώ πώς ελληνικά λεξικά στοιχεία περνούν σε ξένες γλώσσες, ενώ στη Δ ενότητα εξετάζω τις σημασιολογικές σχέσεις των λέξεων μέσα στη γλώσσα, κυρίως συνωνυμία και αντίθεση. Άρα ο κοινός άξονας είναι το λεξιλόγιο και η σημασία των λέξεων.

• Η ελληνική γλώσσα έχει ισχυρή παρουσία στο διεθνές λεξιλόγιο.

• Πολλές ξένες λέξεις σχηματίζονται από ελληνικές ρίζες, προθήματα και καταλήξεις.

• Τα συνώνυμα δεν είναι πάντοτε απόλυτα εναλλάξιμα.

• Τα αντίθετα δεν λειτουργούν όλα με τον ίδιο τρόπο.

• Η μελέτη του λεξιλογίου σημαίνει ότι εξετάζω όχι μόνο τη λέξη μόνη της, αλλά και τις σχέσεις της με άλλες λέξεις.

Γ. Ελληνικά σε ξένες γλώσσες

1. Βασική ιδέα

Η ελληνική γλώσσα έχει δώσει σε πολλές ξένες γλώσσες:

• ρίζες,

• προθήματα,

• καταλήξεις,

• ολόκληρες λέξεις ή λέξεις που έχουν χτιστεί με ελληνικά στοιχεία.

Άρα δεν βλέπω την ελληνική μόνο ως γλώσσα του παρελθόντος.
Τη βλέπω και ως γλώσσα που συνεχίζει να τροφοδοτεί το διεθνές λεξιλόγιο, ιδιαίτερα σε τομείς όπως:

• επιστήμη,

• τεχνολογία,

• ιατρική,

• πολιτική,

• φιλοσοφία,

• κοινωνικές επιστήμες.

2. Τι δείχνουν τα κείμενα της ενότητας

Στα κείμενα της Γ ενότητας βλέπω παραδείγματα από:

• αγγλικά,

• γαλλικά,

• ισπανικά,

• ιταλικά.

Άρα το φαινόμενο δεν είναι μεμονωμένο.
Είναι διαγλωσσικό και δείχνει τη μεγάλη διάδοση της ελληνικής λέξης ή της ελληνικής ρίζας μέσα στην Ευρώπη και γενικότερα στον δυτικό κόσμο.

3. Τι πρέπει να προσέχω στις ξένες λέξεις

Όταν συναντώ ξένη λέξη με ελληνική προέλευση, προσπαθώ να εντοπίσω:

• το πρόθημα,

• τη ρίζα,

• την κατάληξη,

• και το βασικό νόημα που μεταφέρει κάθε στοιχείο.

Παραδείγματα λογικής:

• geo- → γη

• tele- → μακριά

• bio- → ζωή

• -logy / -λογία → λόγος, επιστήμη, μελέτη

• -phone / -φωνο → φωνή, ήχος

• micro- → μικρός

Άρα πολλές διεθνείς λέξεις δεν είναι «τυχαίες», αλλά χτίζονται με ελληνικά μορφήματα.

4. Τι πρέπει να καταλάβω

Δεν αρκεί να λέω ότι «οι ξένες γλώσσες έχουν ελληνικές λέξεις».
Χρειάζεται να καταλάβω ότι:

• η ελληνική λειτουργεί ως πηγή λεξιπλασίας,

• πολλά νέα επιστημονικά και τεχνολογικά ονόματα σχηματίζονται με ελληνικά στοιχεία,

• αρκετές από αυτές τις λέξεις επιστρέφουν αργότερα και στη νέα ελληνική,

• επομένως η γλωσσική επικοινωνία ανάμεσα στις γλώσσες είναι αμφίδρομη.

5. Παιδαγωγικός πυρήνας της Γ ενότητας

Από αυτή την ενότητα κρατώ κυρίως:

• τη συνέχεια της ελληνικής γλώσσας,

• τη συμβολή της στον ευρωπαϊκό και διεθνή πολιτισμό,

• τη σημασία του να αναγνωρίζω ελληνικά στοιχεία μέσα σε ξένες λέξεις,

• και την ικανότητα να εξηγώ το νόημα μιας λέξης από τα συνθετικά της.

Δ. Συνώνυμα – Αντίθετα

Στο βοηθητικό υλικό που έστειλες, τα συνώνυμα ορίζονται ως λέξεις με παραπλήσια ή συγγενική σημασία, ενώ τα αντίθετα ως λέξεις με αντίθετη σημασία. Στο ίδιο υλικό επισημαίνεται και η κατηγορία των ταυτόσημων, δηλαδή διαφορετικών λέξεων με ακριβώς ίδια σημασία.

1. Συνώνυμα

Συνώνυμα λέγονται οι λέξεις που έχουν:

• ίδια ή πολύ κοντινή σημασία,

• αλλά όχι πάντα απόλυτα ίδια χρήση σε όλα τα περιβάλλοντα.

Άρα πρέπει να προσέχω:

• το ύφος,

• το γλωσσικό περιβάλλον,

• τη σημασιολογική απόχρωση.

Τι πρέπει να καταλάβω

Δύο λέξεις μπορεί να φαίνονται συνώνυμες, αλλά:

• να μη χρησιμοποιούνται το ίδιο φυσικά σε κάθε φράση,

• να ανήκουν σε διαφορετικό επίπεδο λόγου,

• η μία να ταιριάζει περισσότερο στον καθημερινό λόγο και η άλλη στον πιο επίσημο.

Επομένως, η συνωνυμία δεν σημαίνει πάντοτε απόλυτη εναλλαξιμότητα.

2. Αντίθετα

Αντίθετα λέγονται οι λέξεις που έχουν αντίθετη σημασία. Το βοηθητικό υλικό δίνει χαρακτηριστικά παραδείγματα όπως αισιόδοξος/απαισιόδοξος, υπεύθυνος/ανεύθυνος, πλειοψηφία/μειοψηφία.

Όμως στην ενότητα δεν μένω μόνο στον απλό ορισμό.
Προχωρώ και στον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί η αντίθεση.

3. Είδη αντιθέτων

Από τις σελίδες του βιβλίου κρατώ τρεις βασικές κατηγορίες:

α. Κλιμακωτά αντίθετα

Είναι τα αντίθετα ανάμεσα στα οποία υπάρχουν ενδιάμεσες βαθμίδες.
Παράδειγμα λογικής:

• κρύος ↔ ζεστός
  ανάμεσα τους μπορούν να παρεμβληθούν:

• δροσερός,

• χλιαρός.

Άρα δεν ισχύει αναγκαστικά μόνο το ένα ή μόνο το άλλο.

β. Δυαδικά αντίθετα

Είναι τα αντίθετα ανάμεσα στα οποία δεν υπάρχει ενδιάμεση κατάσταση.
Η λογική τους είναι: ή το ένα ή το άλλο.

γ. Αντίστροφα

Είναι λέξεις που περιγράφουν την ίδια σχέση από διαφορετική οπτική γωνία.
Παράδειγμα λογικής:

• αγοράζω ↔ πουλώ,

• παππούς ↔ εγγόνι,

• δανείζω ↔ δανείζομαι.

Άρα δεν πρόκειται για «αντίθετα» με την απλή έννοια της άρνησης, αλλά για αντίθεση σχέσης.

4. Τι πρέπει να προσέχω στη διδασκαλία της Δ ενότητας

Το βασικό εδώ δεν είναι η αποστήθιση λιστών.
Το ουσιαστικό είναι να καταλαβαίνω:

• αν δύο λέξεις έχουν πραγματικά ίδια ή κοντινή σημασία,

• αν ταιριάζουν στο ίδιο περιβάλλον,

• τι είδους αντίθεση εκφράζουν,

• και πώς αλλάζει η σημασία ανάλογα με τα συμφραζόμενα.

Άρα, όταν εξετάζω μια λέξη, δεν ρωτώ μόνο:
«ποιο είναι το συνώνυμο ή το αντίθετό της;»
Ρωτώ και:
«σε ποια φράση; με ποια απόχρωση; σε ποιο ύφος;»

5. Ταυτόσημα

Παρότι το κύριο βάρος του σχεδιαγράμματος πέφτει στα συνώνυμα και στα αντίθετα, στο βοηθητικό υλικό υπάρχει και η υπενθύμιση ότι υπάρχουν λέξεις διαφορετικές με ακριβώς ίδια σημασία, δηλαδή ταυτόσημα, όπως σκεπή/στέγη και αραποσίτι/καλαμπόκι. Αυτό βοηθά να ξεχωρίζω την απλή συνωνυμία από την πλήρη σημασιολογική ταύτιση.