Β. Αναφορικές προτάσεις

Στην ενότητα αυτή αρχίζω να οργανώνω συνολικά τις αναφορικές προτάσεις, ώστε να έχω πρώτα τον βασικό κορμό και έπειτα να περάσω αναλυτικά στις επιμέρους υποενότητες. Το βοηθητικό υλικό που μου έστειλες χωρίζει καθαρά τη Β ενότητα σε δύο μεγάλες κατηγορίες, επιθετικές και ελεύθερες αναφορικές προτάσεις, και μέσα στις ελεύθερες ξεχωρίζει τις ονοματικές και τις επιρρηματικές.

1. Τι είναι οι αναφορικές προτάσεις

Αναφορικές λέγονται οι δευτερεύουσες προτάσεις που εισάγονται με αναφορικές αντωνυμίες ή αναφορικά επιρρήματα. Δεν εμφανίζονται τυχαία στον λόγο, αλλά αναλαμβάνουν συγκεκριμένο συντακτικό ρόλο και βοηθούν να προσδιορίζουμε καλύτερα πρόσωπα, πράγματα, τόπους, χρόνο, τρόπο και άλλες σχέσεις μέσα στην πρόταση. Το υλικό σου τονίζει ότι οι αναφορικές προτάσεις μπορούν να παίξουν πολλούς διαφορετικούς συντακτικούς ρόλους και, ανάλογα με αυτόν τον ρόλο, διακρίνονται βασικά σε ονοματικές και επιρρηματικές.

2. Η βασική διάκριση

Για να οργανώσω σωστά την ενότητα, κρατώ πρώτα τη μεγάλη εικόνα:

α. Επιθετικές αναφορικές προτάσεις

Είναι οι αναφορικές προτάσεις που προσδιορίζουν ουσιαστικό. Το βοηθητικό σχεδιάγραμμα τις παρουσιάζει ως ιδιαίτερη βασική κατηγορία της Β ενότητας και σημειώνει ότι εισάγονται είτε με τις αντωνυμίες ο οποίος, η οποία, το οποίο είτε με το αναφορικό που. Επίσης τις χωρίζει σε περιοριστικές και μη περιοριστικές.

β. Ελεύθερες αναφορικές προτάσεις

Αυτές δεν προσδιορίζουν ένα συγκεκριμένο ουσιαστικό της κύριας πρότασης όπως οι επιθετικές, αλλά λειτουργούν πιο αυτόνομα μέσα στον λόγο. Το υλικό τις χωρίζει σε δύο υποκατηγορίες:

• ονοματικές

• επιρρηματικές.
  
  3. Με ποιες λέξεις εισάγονται
  
  

  α. Αναφορικές αντωνυμίες

  Για τις ονοματικές αναφορικές προτάσεις αναφέρονται οι αντωνυμίες:
  που, ο οποίος, η οποία, το οποίο, όποιος, όποια, όποιο, ό,τι, όσος, όση, όσο.

  
  β. Αναφορικά επιρρήματα

  Για τις επιρρηματικές αναφορικές προτάσεις αναφέρονται τα:
  που, όπου, οπουδήποτε, όποτε, οποτεδήποτε, όπως, καθώς, ως, σαν, όσο, οσοδήποτε.

  Εδώ χρειάζεται από τώρα να προσέξω κάτι σημαντικό:
  η ίδια λέξη, π.χ. το που, δεν έχει πάντα τον ίδιο ρόλο. Άλλοτε λειτουργεί σε αναφορική πρόταση που προσδιορίζει ουσιαστικό και άλλοτε σε πρόταση που αποδίδει επιρρηματική σχέση. Αυτή ακριβώς η διάκριση θα αναλυθεί στο επόμενο σχεδιάγραμμα.

  
  4. Ο συντακτικός τους ρόλος

  Από το υλικό φαίνεται καθαρά ότι οι αναφορικές προτάσεις δεν μαθαίνονται μηχανικά. Το ουσιαστικό είναι να αναγνωρίζω τι ρόλο παίζουν μέσα στην πρόταση.

  
  α. Οι ονοματικές αναφορικές

  Το βοηθητικό υλικό σημειώνει ότι οι αναφορικές ονοματικές προτάσεις προσδιορίζουν έναν ονοματικό όρο μιας άλλης πρότασης, συνήθως της κύριας, και μπορούν να λειτουργούν ως:

  • αντικείμενο

  • υποκείμενο

  • κατηγορούμενο.

  
  Άρα, όταν τις συναντώ, δεν αρκεί να πω μόνο «είναι αναφορική». Πρέπει να βλέπω και ποια θέση παίρνει μέσα στον λόγο.

  
  β. Οι επιρρηματικές αναφορικές

  Το υλικό τονίζει ότι οι αναφορικές επιρρηματικές προτάσεις προσδιορίζουν ένα επίρρημα ή έναν άλλον επιρρηματικό προσδιορισμό και λειτουργούν ως επιρρηματικοί προσδιορισμοί:

  • τόπου

  • χρόνου

  • τρόπου

  • ποσού

  • συμφωνίας

  • εναντίωσης ή παραχώρησης

  • παρομοίωσης.
    
    Άρα στις αναφορικές προτάσεις ο συντακτικός ρόλος είναι το κλειδί
    
    
    

   

  6. Πού θα δώσω βάρος στη μελέτη

  Με βάση και τις σημειώσεις του βιβλίου που μου έστειλες, η διδασκαλία εδώ δεν πρέπει να γίνει ως ξερή αποστήθιση ορισμών. Το βάρος πρέπει να πέσει:

  • στην αναγνώριση του είδους της αναφορικής πρότασης,

  • στη σύνδεσή της με τη λέξη που την εισάγει,

  • και κυρίως στον συντακτικό της ρόλο.

  Άρα, όταν συναντώ μια αναφορική πρόταση, ακολουθώ αυτή τη σειρά:
  Ποια λέξη την εισάγει; Τι προσδιορίζει; Τι ρόλο παίζει μέσα στην πρόταση;
  
  

  7. Συμπέρασμα

  Αυτό που πρέπει να έχω σταθερά στο μυαλό μου είναι ότι οι αναφορικές προτάσεις αποτελούν ένα οργανωμένο σύστημα και όχι σκόρπιες περιπτώσεις.
  Ξεκινώ από τη γενική διάκριση:

  • επιθετικές

  • ελεύθερες

  και, από εκεί και πέρα, προχωρώ:

  • στις ονοματικές

  • στις επιρρηματικές

  • και τελικά στον ακριβή συντακτικό ρόλο κάθε αναφορικής πρότασης.