Μάθημα : Ιστορία β΄γυμνασίου

Βασική ιδέα της ενότητας

Μετά τον θάνατο του Βασιλείου Β΄ το Βυζάντιο μπήκε σε περίοδο κρίσης. Η αυτοκρατορία αποδυναμώθηκε στρατιωτικά, οικονομικά και πολιτικά. Τα προβλήματα αυτά οδήγησαν σε σοβαρές απώλειες. Την κρίση προσπάθησαν να αντιμετωπίσουν οι Κομνηνοί, οι οποίοι πέτυχαν μια μερική αναδιοργάνωση του κράτους και ορισμένες σημαντικές επιτυχίες.

Θεωρία

Το 1025 πέθανε ο Βασίλειος Β΄. Την εποχή εκείνη το Βυζάντιο φαινόταν ισχυρό και νικηφόρο. Όμως η αίσθηση ασφάλειας που δημιουργήθηκε οδήγησε σε λανθασμένες επιλογές.

Στον στρατιωτικό τομέα:

• παραμελήθηκε ο στόλος,
• άρχισαν να διαλύονται τα θέματα και οι θεματικοί στρατοί,
• η υποχρεωτική στρατιωτική θητεία αντικαταστάθηκε από φόρο,
• στρατολογήθηκαν ξένοι μισθοφόροι,
• δόθηκαν ανώτερες θέσεις σε ξένους.

Στον κοινωνικό και οικονομικό τομέα:

• αυξήθηκε η πίεση στους αγροτικούς πληθυσμούς,
• επιβλήθηκαν νέοι φόροι,
• παραμελήθηκαν οι επαρχίες,
• δημιουργήθηκε ψυχικό χάσμα ανάμεσα στο κέντρο και στις επαρχίες,
• υποτιμήθηκε το νόμισμα,
• εμφανίστηκε οικονομική κρίση και πολιτική αστάθεια.

Στο μεταξύ εμφανίστηκαν νέοι κίνδυνοι.

Στην Ανατολή οι Σελτζούκοι Τούρκοι απείλησαν τις βυζαντινές κτήσεις. Το 1071 έγινε η μάχη του Ματζικέρτ. Οι Βυζαντινοί ηττήθηκαν και έχασαν το μεγαλύτερο μέρος της Μικράς Ασίας. Η ήττα αυτή οφειλόταν στην έλλειψη πειθαρχίας, οπλισμού και ηθικού.

Στη Δύση οι Νορμανδοί απείλησαν τις βυζαντινές κτήσεις στην Ιταλία και στα Βαλκάνια. Έτσι η αυτοκρατορία βρέθηκε σε δύσκολη θέση και από τα ανατολικά και από τα δυτικά.

Μέσα σε αυτή την κρίση ανέβηκαν στην εξουσία οι Κομνηνοί.

Ο Αλέξιος Α΄ Κομνηνός κυβέρνησε από το 1081 έως το 1118. Αντιμετώπισε μεγάλους εχθρούς:

• Νορμανδούς,
• Κουμάνους και Πατζινάκες,
• Σελτζούκους Τούρκους.

Οι Κομνηνοί στηρίχτηκαν στους ευγενείς και εφάρμοσαν τον θεσμό της Πρόνοιας. Η Πρόνοια ήταν η ισόβια παραχώρηση αγροκτημάτων και φορολογικών εσόδων σε ευγενείς με αντάλλαγμα στρατιωτικές υπηρεσίες. Οι προνοιάριοι έγιναν βασικό στήριγμα της εξουσίας.

Ο Αλέξιος Α΄ εκμεταλλεύτηκε την παρουσία των σταυροφόρων στη Μικρά Ασία και, με συμφωνίες μαζί τους, ανέκτησε τη Νίκαια, τη Σμύρνη, την Έφεσο και τις Σάρδεις. Στα Βαλκάνια αντιμετώπισε με επιτυχία τους Πατζινάκες και τους Κουμάνους.

Ο Ιωάννης Κομνηνός συνέχισε την ενίσχυση του κράτους. Επέβαλε την κυριαρχία του στους Σέρβους και προσπάθησε να επεκτείνει την επιρροή του και σε άλλα κράτη των Βαλκανίων.

Ο Μανουήλ Κομνηνός ακολούθησε φιλοδυτική πολιτική και στηρίχτηκε αρκετά στους Λατίνους. Είχε επιτυχίες στα Βαλκάνια, αλλά η συνεχής εμπλοκή του σε πολλαπλά μέτωπα εξασθένησε το κράτος.

Το 1176 οι Βυζαντινοί ηττήθηκαν στο Μυριοκέφαλο της Φρυγίας από τους Σελτζούκους. Η ήττα αυτή έδειξε ότι η πλήρης αποκατάσταση της βυζαντινής κυριαρχίας στη Μικρά Ασία δεν ήταν πλέον δυνατή.

Άρα, οι Κομνηνοί πέτυχαν μια μερική ανασυγκρότηση της αυτοκρατορίας, χωρίς όμως να λύσουν οριστικά τα μεγάλα προβλήματα του κράτους.

Σχεδιάγραμμα

Η κρίση του 11ου αιώνα

• θάνατος Βασιλείου Β΄
• ψευδαίσθηση ασφάλειας
• στρατιωτική αποδυνάμωση
• διάλυση θεματικών στρατών
• μισθοφορικός στρατός
• νέοι φόροι
• παραμέληση επαρχιών
• υποτίμηση νομίσματος
• πολιτική αστάθεια

Νέοι κίνδυνοι

• Σελτζούκοι Τούρκοι στην Ανατολή
• Νορμανδοί στη Δύση

Κρίσιμα γεγονότα

• 1071: Μάχη του Ματζικέρτ
• απώλεια μεγάλου μέρους της Μικράς Ασίας

Οι Κομνηνοί

• Αλέξιος Α΄ Κομνηνός
• Ιωάννης Κομνηνός
• Μανουήλ Κομνηνός

Μέτρα και πολιτική

• στήριξη στους ευγενείς
• θεσμός της Πρόνοιας
• συμφωνίες με σταυροφόρους
• στρατιωτικές και διπλωματικές επιτυχίες

Όρια της αναδιοργάνωσης

• εξάρτηση από ισχυρούς ευγενείς
• εμπλοκή σε πολλά μέτωπα
• 1176: ήττα στο Μυριοκέφαλο

Συμπέρασμα
Οι Κομνηνοί ανέκοψαν προσωρινά την κρίση και αναδιοργάνωσαν μερικά την αυτοκρατορία, αλλά δεν πέτυχαν οριστική ανάκαμψη.

Όροι που πρέπει να ξέρω

Ματζικέρτ: η μεγάλη ήττα των Βυζαντινών από τους Σελτζούκους το 1071.

Πρόνοια: ισόβια παραχώρηση γης και φορολογικών εσόδων σε ευγενείς με αντάλλαγμα στρατιωτική υπηρεσία.

προνοιάριοι: οι κάτοχοι της Πρόνοιας.

Μυριοκέφαλο: η μάχη του 1176, όπου οι Βυζαντινοί ηττήθηκαν από τους Σελτζούκους.

Σελτζούκοι: τουρκικό φύλο που εγκαταστάθηκε στη Μικρά Ασία και απείλησε σοβαρά το Βυζάντιο.

Ερωτήσεις κατανόησης

1. Γιατί το Βυζάντιο μπήκε σε κρίση μετά τον θάνατο του Βασιλείου Β΄;
2. Ποια ήταν τα βασικά λάθη στον στρατιωτικό τομέα;
3. Ποιες συνέπειες είχε η μάχη του Ματζικέρτ;
4. Ποιοι ήταν οι βασικοί εχθροί του Βυζαντίου στα χρόνια του Αλεξίου Α΄;
5. Τι ήταν η Πρόνοια;
6. Ποιες επιτυχίες πέτυχαν οι Κομνηνοί;
7. Γιατί η ήττα στο Μυριοκέφαλο θεωρείται σημαντική;

Σωστό ή Λάθος

1. Μετά τον θάνατο του Βασιλείου Β΄ το Βυζάντιο συνέχισε χωρίς προβλήματα την ανοδική του πορεία.
2. Στον 11ο αιώνα ενισχύθηκαν οι θεματικοί στρατοί.
3. Οι Σελτζούκοι Τούρκοι απείλησαν κυρίως τις ανατολικές επαρχίες.
4. Η μάχη του Ματζικέρτ έγινε το 1071.
5. Οι Κομνηνοί στηρίχτηκαν στους ευγενείς.
6. Η Πρόνοια έδινε γη μόνο για καλλιέργεια, χωρίς στρατιωτική υποχρέωση.
7. Ο Αλέξιος Α΄ εκμεταλλεύτηκε την παρουσία των σταυροφόρων στη Μικρά Ασία.
8. Η μάχη στο Μυριοκέφαλο έδειξε ότι το Βυζάντιο είχε αποκαταστήσει πλήρως την κυριαρχία του στη Μικρά Ασία.

Εργασία με πηγή

Να μελετήσεις το παράθεμα του σχολικού βιβλίου που αναφέρεται στις υποχρεώσεις των στρατιωτών-αγροτών και να απαντήσεις:

1. Ποιες υποχρεώσεις είχαν οι στρατιώτες-αγρότες;
2. Γιατί ο θεματικός στρατός θεωρούνταν πιο αποτελεσματικός από τον μισθοφορικό;
3. Ποια σχέση είχε η στρατιωτική οργάνωση με την οικονομία του κράτους;