Μάθημα : Ιστορία β΄γυμνασίου

Βασική ιδέα της ενότητας

Στα χρόνια της Μακεδονικής Δυναστείας το Βυζάντιο γνώρισε μεγάλη ανάπτυξη. Ο πληθυσμός αυξήθηκε, η οικονομία ενισχύθηκε και οι πόλεις άρχισαν να ακμάζουν. Ταυτόχρονα όμως εμφανίστηκαν κοινωνικές ανισότητες, επειδή οι «δυνατοί» προσπαθούσαν να συγκεντρώσουν όλο και περισσότερη γη και δύναμη. Γι’ αυτό οι αυτοκράτορες πήραν νομοθετικά μέτρα, για να προστατεύσουν τους μικρούς αγρότες και να στηρίξουν το κράτος.

Θεωρία

Στα χρόνια των Μακεδόνων αυξήθηκε ο πληθυσμός και αναπτύχθηκε η οικονομία, ιδιαίτερα στις πόλεις. Στην ύπαιθρο διαμορφώθηκαν διαφορετικές κοινωνικές τάξεις.

Οι δυνατοί ήταν οι ισχυροί της εποχής. Ανάμεσά τους ανήκαν μεγάλοι γαιοκτήμονες, στρατιωτικοί, πολιτικοί αξιωματούχοι, εκκλησιαστικοί άρχοντες και διαχειριστές μεγάλων περιουσιών. Με το πέρασμα του χρόνου η αριστοκρατία της γης και η αριστοκρατία των αξιωμάτων ενώθηκαν και δημιούργησαν μια ενιαία ισχυρή τάξη.

Οι αγρότες δεν ανήκαν όλοι στην ίδια κατηγορία. Υπήρχαν:

• ελεύθεροι γαιοκτήμονες,
• ακτήμονες γεωργοί που καλλιεργούσαν ξένη γη,
• πάροικοι, δηλαδή αγρότες εξαρτημένοι από τους κυρίους τους και δεμένοι με τη γη.

Στις πόλεις αναπτύχθηκαν η βιοτεχνία και το εμπόριο. Το Βυζάντιο είχε εμπορικές σχέσεις με Βουλγάρους, Ρώσους, Άραβες και ιταλικές πόλεις, ιδιαίτερα τη Βενετία. Έτσι δημιουργήθηκε μια ισχυρή μεσαία τάξη, που αποτελούνταν από εμπόρους και βιοτέχνες, οργανωμένους σε συντεχνίες ή αδελφότητες. Παράλληλα υπήρχαν και οι φτωχές λαϊκές μάζες των πόλεων, δηλαδή άνθρωποι που εργάζονταν περιστασιακά ή ήταν άνεργοι.

Οι Μακεδόνες αυτοκράτορες ανέπτυξαν έντονη νομοθετική δραστηριότητα. Σκοπός τους ήταν:

• η καλύτερη λειτουργία της διοίκησης,
• η αντιμετώπιση κοινωνικών προβλημάτων,
• η προστασία των αδυνάτων απέναντι στους ισχυρούς.

Τα βασικότερα νομοθετικά έργα ήταν:

• Πρόχειρος Νόμος: εύχρηστο απάνθισμα νόμων,
• Επαναγωγή: καθόριζε τις αρμοδιότητες του αυτοκράτορα και του πατριάρχη,
• Βασιλικά: μεγάλη συλλογή νόμων,
• Επαρχικόν Βιβλίον: διατάξεις για τη λειτουργία των συντεχνιών της Κωνσταντινούπολης,
• Νεαρές: νέοι νόμοι, κυρίως για τον περιορισμό της μεγάλης γαιοκτησίας.

Οι «δυνατοί» ήθελαν:

• να πάρουν τη γη των φτωχών,
• να αποκτήσουν περισσότερα προνόμια,
• να αυξήσουν την πολιτική τους δύναμη.

Το βυζαντινό κράτος αντέδρασε, γιατί χρειαζόταν τους ελεύθερους αγρότες:

• για την άμυνα, αφού αυτοί αποτελούσαν τη βάση των θεματικών στρατών,
• για την οικονομία, αφού αυτοί πλήρωναν φόρους.

Με τους νόμους τους οι Μακεδόνες αυτοκράτορες πέτυχαν ή επέβαλαν:

1. να προτιμώνται ως αγοραστές οι γείτονες και οι συγγενείς, όταν πουλιόταν κοινοτική γη,
2. να επιστρέφονται στους φτωχούς τα χωράφια που είχαν σφετεριστεί οι δυνατοί,
3. να απαγορεύεται η πώληση και η αγορά στρατιωτικών κτημάτων,
4. να περιορίζεται η αύξηση της εκκλησιαστικής περιουσίας,
5. να πληρώνουν οι δυνατοί τους φόρους των φτωχών του χωριού, σύμφωνα με το αλληλέγγυον.

Σχεδιάγραμμα

Οι εξελίξεις στην οικονομία και την κοινωνία

• αύξηση πληθυσμού
• ανάπτυξη οικονομίας
• ακμή των πόλεων

Η κοινωνία της υπαίθρου

• δυνατοί
• ελεύθεροι γαιοκτήμονες
• ακτήμονες γεωργοί
• πάροικοι

Η κοινωνία των πόλεων

• έμποροι
• βιοτέχνες
• συντεχνίες
• μεσαία τάξη
• φτωχές λαϊκές μάζες

Η νομοθεσία της Μακεδονικής Δυναστείας

• Πρόχειρος Νόμος
• Επαναγωγή
• Βασιλικά
• Επαρχικόν Βιβλίον
• Νεαρές

Στόχος των νόμων

• προστασία αγροτών
• περιορισμός των δυνατών
• ενίσχυση κράτους και στρατού

Βασικά μέτρα

• προτίμηση συγγενών/γειτόνων στην αγορά γης
• επιστροφή χωραφιών
• απαγόρευση αγοραπωλησίας στρατιωτοπίων
• περιορισμός εκκλησιαστικής περιουσίας
• αλληλέγγυον

Όροι που πρέπει να ξέρω

δυνατοί: οι ισχυροί γαιοκτήμονες και αξιωματούχοι του Βυζαντίου.
πάροικοι: αγρότες εξαρτημένοι από τους κυρίους τους και δεμένοι με τη γη.
Νεαρές: νέοι νόμοι των Μακεδόνων αυτοκρατόρων.
αλληλέγγυον: υποχρέωση των δυνατών να πληρώνουν τους φόρους των φτωχών του χωριού.
συντεχνίες: επαγγελματικές ενώσεις εμπόρων και βιοτεχνών.

Ερωτήσεις κατανόησης

1. Ποιες κοινωνικές τάξεις υπήρχαν στην ύπαιθρο στα χρόνια των Μακεδόνων;
2. Ποιοι ονομάζονταν «δυνατοί»;
3. Ποια κοινωνικά στρώματα αναπτύχθηκαν στις πόλεις;
4. Γιατί το βυζαντινό κράτος ήθελε να προστατεύσει τους ελεύθερους αγρότες;
5. Ποια ήταν τα βασικότερα νομοθετικά έργα της Μακεδονικής Δυναστείας;
6. Ποια μέτρα πήραν οι Μακεδόνες αυτοκράτορες εναντίον των δυνατών;

Σωστό ή Λάθος

1. Στα χρόνια των Μακεδόνων μειώθηκε ο πληθυσμός του Βυζαντίου.
2. Οι δυνατοί ήταν μόνο στρατιωτικοί.
3. Στις πόλεις αναπτύχθηκαν οι συντεχνίες.
4. Οι Μακεδόνες αυτοκράτορες αδιαφόρησαν για τη νομοθεσία.
5. Οι ελεύθεροι αγρότες ήταν χρήσιμοι στο κράτος και για φόρους και για άμυνα.
6. Το αλληλέγγυον υποχρέωνε τους φτωχούς να πληρώνουν τους φόρους των δυνατών.
7. Οι Νεαρές στόχευαν και στον περιορισμό της μεγάλης γαιοκτησίας.

Εργασία με πηγή

Να μελετήσεις το παράθεμα του σχολικού βιβλίου στη σελίδα 50, που αναφέρεται σε Νεαρά του Βασιλείου Β΄, και να απαντήσεις:

1. Ποιο κοινωνικό πρόβλημα φαίνεται ότι προσπαθεί να αντιμετωπίσει ο νόμος;
2. Ποιους ευνοεί η συγκεκριμένη νομοθετική ρύθμιση;
3. Γιατί πιστεύεις ότι το κράτος πήρε τέτοια μέτρα;