Μάθημα : Ιστορία β΄γυμνασίου

Εικονομαχία (8ος–μέσα 9ου αι.)

Λέξεις-κλειδιά

• Εικονομαχία – εικονομάχοι/εικονοκλάστες – εικονόφιλοι/εικονολάτρες

• Ανεικονικές αντιλήψεις – δεισιδαιμονίες/υπερβολές

• Ιωάννης Δαμασκηνός – «τιμητική προσκύνηση»

• Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδος (787) – Αναστήλωση εικόνων (843)
  

α. Ορισμός – πρωτεργάτες – παράγοντες

• Ορισμός: πνευματική και πολιτική διαμάχη στο Βυζάντιο για το αν επιτρέπεται η λατρεία/προσκύνηση των εικόνων.

• Πρωτεργάτες εικονομαχικής κίνησης: Λέων Γ΄ (717–741) και Κωνσταντίνος Ε΄ (741–775).

• Παράγοντες που ευνόησαν την Εικονομαχία:

  • ανεικονικές αντιλήψεις στις ανατολικές επαρχίες

  • δεισιδαιμονίες και υπερβολές γύρω από τη λατρεία των εικόνων

  • επιθυμία περιορισμού της επιρροής μοναχών και μονών

  • ιδέα ότι οι ήττες οφείλονταν στη θεϊκή οργή για όσα συνέβαιναν στη λατρεία

Θέσεις των δύο πλευρών (πυρήνας)

• Εικονομάχοι: η προσκύνηση εικόνων θεωρείται μορφή ειδωλολατρίας· προκρίνεται ο σταυρός/σύμβολα.

• Εικονόφιλοι: οι εικόνες τιμώνται με τιμητική προσκύνηση (όχι λατρεία της ύλης)· υπεράσπιση της παράδοσης.

β. Φάσεις της Εικονομαχίας

• Α΄ φάση (726–787):

  • 726: απομάκρυνση εικόνας Χριστού από Χαλκή Πύλη → αντιδράσεις

  • 730: διάταγμα κατά εικόνων → διώξεις εικονόφιλων (εξορίες, φυλακίσεις, δημεύσεις)

  • Ιωάννης Δαμασκηνός: σημαντικός θεολόγος υπέρ των εικόνων

  • Κωνσταντίνος Ε΄: σκληρά μέτρα, τρομοκράτηση μοναχών, καταστροφή μονών

  • 787: Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδος → αποκατάσταση εικόνων (τιμητική προσκύνηση)

• Β΄ φάση (815–843):

  • 815: έναρξη από Λέοντα Ε΄ τον Αρμένιο (επίκληση στρατιωτικών ηττών)

  • 843: Σύνοδος στην Κωνσταντινούπολη (Θεοδώρα–Μιχαήλ Γ΄) → οριστική αποκατάσταση/αναστήλωση εικόνων

γ. Συνέπειες – σημασία

• Σημασία ήττας εικονοκλαστών: νίκη της ελληνικής πνευματικής παράδοσης.

• Μετά την Αναστήλωση: τερματισμός ερίδων, περίοδος συνεργασίας κράτους–εκκλησίας, άνθηση/πλουτισμός μονών, περιορισμός υπερβολών.

• Εξωτερική πολιτική: ένταση/απομάκρυνση από την Εκκλησία της Ρώμης, ενίσχυση δεσμών της με τους Φράγκους.

• Πολιτισμός/τέχνη: απαγόρευση παράστασης θείων προσώπων και ανάρτησης εικόνων, καταστροφή έργων τέχνης, αλλαγή διακόσμησης (φυτά/ζώα/μοτίβα), υποχώρηση γραμμάτων.

Χρονογραμμή-κλειδιά

• 726: αρχή Α΄ φάσης (Χαλκή Πύλη)

• 730: διάταγμα Λέοντα Γ΄ κατά εικόνων

• 787: Ζ΄ Οικουμενική Σύνοδος – τέλος Α΄ φάσης

• 815: αρχή Β΄ φάσης (Λέων Ε΄)

• 843: οριστική αναστήλωση εικόνων

Έλεγχος κατανόησης

1. Όρισε την Εικονομαχία με μία πρόταση.

2. Δώσε 3 παράγοντες που την ευνόησαν.

3. Τι διαφορά έχουν «λατρεία» και «τιμητική προσκύνηση»;

4. Σύγκρινε Α΄ και Β΄ φάση (αρχή–λήξη–κύρια γεγονότα).

5. Ανέφερε 2 συνέπειες στην εξωτερική πολιτική και 2 στον πολιτισμό.