Μάθημα : Ιστορία β΄γυμνασίου

Η διαμόρφωση της μεσαιωνικής ελληνικής βυζαντινής αυτοκρατορίας
Ι. Παγίωση της βυζαντινής κυριαρχίας στα Βαλκάνια και τη Μ. Ασία

Σημείωση (πλαίσιο): Η περίοδος 717–1025 χαρακτηρίζεται ως «μεγάλη ακμή»· εδώ βλέπουμε τις βάσεις (σταθεροποίηση–οργάνωση).

Όροι-κλειδιά

• Σταθεροποίηση συνόρων – στρατιωτική αντεπίθεση

• Θέματα – στρατηγός – θεματικός στρατός – στρατιώτες-αγρότες

• Ενίσχυση ελληνικότητας – κεντρικές διοικητικές υπηρεσίες

• Ανάκαμψη οικονομίας – αύξηση πληθυσμού – εμπόριο/βιοτεχνία

• «Κακώσεις» Νικηφόρου Α΄ (οικονομικά μέτρα για αύξηση εσόδων)

α. Παγίωση και επέκταση των αλλαγών (8ος–9ος αι.)

• Με τις δυναστείες Ισαύρων (717–802) και Αμορίου (802–867) οι αλλαγές του 7ου αι. παγιώνονται και γίνονται μόνιμα γνωρίσματα.

• Διαμορφώνεται το «μεσαιωνικό ελληνικό βυζαντινό κράτος».

Σύνορα και εξελίξεις σε στεριά/θάλασσα

• Σταθεροποίηση συνόρων με το Χαλιφάτο: στη στεριά ως τις παρυφές της Μ. Ασίας, στη θάλασσα στη γραμμή Κιλικία–Κύπρος–Κρήτη.

• Από τα μέσα του 9ου αι. αρχίζει βυζαντινή αντεπίθεση στη Μ. Ασία.

• Στα Βαλκάνια: αντιμετώπιση βουλγαρικής απειλής και έναρξη αφομοίωσης σλαβικών πληθυσμών.

Εσωτερική πολιτική – Διοίκηση & θέματα

• Ενισχύεται ο ελληνικός χαρακτήρας της αυτοκρατορίας (περιορίζεται η λατινική).

• Οργανώνονται καλύτερα οι κεντρικές διοικητικές υπηρεσίες· κρίσιμες για την άσκηση εξωτερικής πολιτικής.

• Τα θέματα γενικεύονται: διχοτόμηση παλιών μεγάλων θεμάτων στη Μ. Ασία και επέκταση/δημιουργία νέων στα Βαλκάνια.

• Ο στρατηγός συγκεντρώνει μεγάλη δύναμη στο θέμα (συχνά προκαλεί και εξεγέρσεις).

Θεματικός στρατός – στρατιώτες-αγρότες

• Ο στρατός των θεμάτων αποτελείται από στρατιώτες-αγρότες με κτήματα (στρατιωτόπια/στρατιωτικά κτήματα).

• Υποχρεώσεις: να παρουσιαστούν σε επιστράτευση/εκστρατεία και να καλύπτουν τον οπλισμό και μέρος των εξόδων.

• Συνέπειες: περιορισμός μισθοφόρων και ενίσχυση μικρής/μεσαίας αγροτικής ιδιοκτησίας.

• Παράδειγμα: αναδιοργάνωση Πελοποννήσου (806) – ενίσχυση ελέγχου και οργάνωσης/ένταξης πληθυσμών.

β. Ανάκαμψη της οικονομίας (8ος–αρχές 9ου αι.)

• Από τα τέλη 8ου προς 9ο αι.: αύξηση πληθυσμού, ξεπέρασμα κρίσης, αύξηση κρατικών εσόδων, αναζωογόνηση εμπορίου και βιοτεχνίας.

• Η οικονομία παραμένει κυρίως αγροτική.

• Αρχές 9ου αι.: «κακώσεις» Νικηφόρου Α΄ (802–811) → μέτρα για ενίσχυση εμπορίου/ναυτιλίας και αύξηση εσόδων του κράτους.

Χρονογραμμή-κλειδιά

• 717–802: Δυναστεία Ισαύρων

• 741–775: Κωνσταντίνος Ε΄ (ενδείξεις οικονομικής ανάκαμψης)

• 802–867: Δυναστεία Αμορίου

• 806: Αναδιοργάνωση Πελοποννήσου

• 802–811: Νικηφόρος Α΄ – «κακώσεις»

• Μέσα 9ου αι.: αρχή αντεπίθεσης στη Μ. Ασία

Έλεγχος κατανόησης

1. Πώς περιγράφεται η γραμμή συνόρων Βυζαντίου–Χαλιφάτου στη στεριά και στη θάλασσα;

2. Τι είναι «θέμα» και ποιος είναι ο ρόλος του στρατηγού;

3. Ποιος ήταν ο ρόλος των στρατιωτών-αγροτών και ποιες οι βασικές υποχρεώσεις τους;

4. Ποιες αλλαγές δείχνουν την ανάκαμψη της οικονομίας από τον 8ο προς τον 9ο αι.;

5. Γιατί τα οικονομικά μέτρα του Νικηφόρου Α΄ συνδέονται με αύξηση των εσόδων του κράτους;