Θρησκευτική Μεταρρύθμιση

Πηγές – μεθοδολογία

Στην ενότητα αυτή οι πηγές είναι πολύ σημαντικές, γιατί στο 3ο και 4ο θέμα οι μαθητές καλούνται να συνδυάσουν:

• πληροφορίες από τις πηγές
• με τις γνώσεις του βιβλίου
• και να δώσουν συνθετική, τεκμηριωμένη απάντηση. Αυτό ακριβώς προβλέπουν και οι οδηγίες διδασκαλίας και ο τρόπος εξέτασης της Β΄ Λυκείου.

Εδώ θα δουλέψουμε με το πηγοκεντρικό θέμα της Τράπεζας που αφορά ακριβώς:

• την κρίση της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας
• και τις απόψεις του Λουθήρου για τα συγχωροχάρτια.

Πηγές – Πώς σκέφτομαι και πώς απαντώ

Εισαγωγή

Οι παρακάτω απαντήσεις δείχνουν έναν βοηθητικό δρόμο συλλογισμού για μαθητές που δυσκολεύονται στην επεξεργασία ιστορικών πηγών. Δεν είναι ο μόνος δυνατός τρόπος. Στόχος είναι να μάθουμε:

• να βρίσκουμε τι λέει η πηγή,
• να το βάζουμε στο ιστορικό πλαίσιο,
• και μετά να το συνδέουμε με το βιβλίο. Οι οδηγίες διδασκαλίας και ο τρόπος εξέτασης της Β΄ Λυκείου ζητούν ακριβώς αυτόν τον συνδυασμό πηγής και ιστορικής γνώσης.
  
  Η πρώτη λοιπόν απάντηση που θα δείτε βασίζεται όσο το δυνατόν περισσότερο στη λογική και λιγότερο στην απομηνημόνευση.
• η δεύτερη απάντηση είναι για κάποιον/α που έχει διαβάσει πολύ καλά και έχει και τα δυο στοιχεία.

3ο ΘΕΜΑ

Τα παρακάτω κείμενα αναφέρονται στην κρίση της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας στις αρχές του 16ου αιώνα. Συνδυάζοντας τις ιστορικές σας γνώσεις με τις απαραίτητες πληροφορίες από τις ιστορικές πηγές που σας δίνονται να σχολιάσετε κριτικά:

α. τα αναφερόμενα, σύμφωνα με το πρώτο παράθεμα, αίτια της κρίσης αυτής
(μονάδες 13)

β. τις απόψεις του Μαρτίνου Λουθήρου σχετικά με τα συγχωροχάρτια, σύμφωνα με το δεύτερο παράθεμα, το οποίο προέρχεται από τις 50 θέσεις που θυροκόλλησε σε εκκλησία της Βιτεμβέργης τον Οκτώβριο του 1517.
(μονάδες 12)

ΚΕΙΜΕΝΟ Α

«Εδώ και πολύ καιρό, οι πάπες, οι καρδινάλιοι και οι επίσκοποι ανταγωνίζονται τους ηγεμόνες στις συνήθειες τους και μάλιστα είναι έτοιμοι να τους ξεπεράσουν […]. Οι επίσκοποι ξεχνούν ότι ο τίτλος τους σημαίνει εργασία, εγρήγορση και φροντίδα. Θυμούνται όμως πολύ καλά το ρόλο τους μόνο για να απομυζούν χρήματα από το ποίμνιό τους […]. Και θα ήταν πολύ καλύτερα τα πράγματα αν οι καρδινάλιοι σκέφτονταν ότι είναι διάδοχοι των αποστόλων […]. Και οι πάπες οι οποίοι είναι οι τοποτηρητές του Χριστού στη γη, αν προσπαθούσαν να μιμηθούν τη ζωή του, τη φτώχεια του, το σταυρικό του μαρτύριο, την περιφρόνηση στη ζωή, αν σκέφτονταν μόνο το βάρος του ονόματος που έχουν, δηλ. πατέρας, ή το επώνυμό τους, δηλ. παναγιότατος, θα υπήρχε στη γη δυστυχία;»

Pierre de Nolhac, Erasme, Eloge de la folie, Flammarion 1964, σ. 75-77.

ΠΗΓΗ Α – ΠΩΣ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ

Σκέψη 1

Βρισκόμαστε στις αρχές του 16ου αιώνα, δηλαδή αμέσως μετά τις Ανακαλύψεις και μέσα στο κλίμα της Αναγέννησης. Το βιβλίο τονίζει ότι η κρίση της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας εκδηλώθηκε σε μια εποχή κατά την οποία νέοι κοινωνικοί, οικονομικοί και πνευματικοί ορίζοντες ανοίγονταν στους Ευρωπαίους. Άρα δεν βρισκόμαστε σε μια ακίνητη κοινωνία, αλλά σε μια Ευρώπη που αλλάζει γρήγορα.

Σκέψη 2

Μετά τις Ανακαλύψεις η ευρωπαϊκή οικονομία αναπτύσσεται, οι ανταλλαγές διευρύνονται και η αστική τάξη ενισχύεται. Παράλληλα, με την Αναγέννηση και τον Ανθρωπισμό, οι άνθρωποι σκέφτονται πιο κριτικά και δεν δέχονται τόσο εύκολα την αυθεντία μόνο και μόνο επειδή είναι παλιά ή ιερή. Άρα είναι λογικό να αρχίσουν να εξετάζουν πιο αυστηρά και την Εκκλησία.

Σκέψη 3

Σε αυτό βοηθά και η τυπογραφία. Τα ιερά κείμενα, αλλά και οι νέες ιδέες, κυκλοφορούν πιο εύκολα. Έτσι οι άνθρωποι μπορούν να συγκρίνουν:

• τι διδάσκει ο Χριστιανισμός
• και πώς ζουν στην πράξη οι ανώτεροι εκκλησιαστικοί αξιωματούχοι.
  Αυτό εξηγεί γιατί οι φορείς του ανθρωπισμού ζητούν επιστροφή στο αυθεντικό πνεύμα του χριστιανισμού και στη μελέτη της Αγίας Γραφής.

Σκέψη 4

Αφού λοιπόν η εποχή έχει αλλάξει και οι άνθρωποι βλέπουν πιο καθαρά τις αντιφάσεις, διαβάζω την πηγή. Ο Έρασμος λέει ότι οι πάπες, οι καρδινάλιοι και οι επίσκοποι:

• ανταγωνίζονται τους ηγεμόνες,
• ζουν με πολυτέλεια,
• ξεχνούν την πνευματική τους αποστολή,
• και απομυζούν χρήματα από το ποίμνιο.

Σκέψη 5

Άρα η πηγή μου δείχνει συγκεκριμένα πράγματα:

• ηθική διαφθορά
• πολυτέλεια του ανώτερου κλήρου
• οικονομική εκμετάλλευση των πιστών
• απομάκρυνση από το πρότυπο του Χριστού

Σκέψη 6

Τώρα τα συνδέω με το βιβλίο. Το βιβλίο λέει ότι το ηθικό κύρος της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας είχε αρχίσει να υποχωρεί εξαιτίας:

• της διοικητικής ανεπάρκειας,
• της αμάθειας του κατώτερου κλήρου,
• της υπερβολικής πολυτέλειας της αυλής,
• και της διαφθοράς των αξιωματούχων.
  Άρα η πηγή επιβεβαιώνει και ζωντανεύει αυτά ακριβώς τα σημεία.

Σκέψη 7

Συμπέρασμα: η κρίση της Εκκλησίας δεν ήταν μόνο θρησκευτικό θέμα. Ήταν και ηθικό, κοινωνικό και ιστορικό φαινόμενο, γιατί η ίδια η Ευρώπη είχε αρχίσει να αλλάζει και να αμφισβητεί πιο έντονα την παλιά τάξη πραγμάτων.

ΠΗΓΗ Β – ΠΩΣ ΣΚΕΦΤΟΜΑΙ

Σκέψη 1

Αφού το κύρος της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας είχε ήδη κλονιστεί, ήταν λογικό να έρθει κάποια στιγμή και η ανοιχτή σύγκρουση. Το βιβλίο λέει ότι η άμεση αφορμή ήταν η μαζική έκδοση συγχωροχαρτιών από τον πάπα Λέοντα Ι΄ και η πώλησή τους στη Γερμανία. Άρα η κρίση δεν μένει θεωρητική· παίρνει συγκεκριμένη μορφή.

Σκέψη 2

Αυτό είναι πολύ σημαντικό, γιατί η Εκκλησία παρουσιάζει τώρα τη σωτηρία σαν κάτι που μπορεί να συνδεθεί με την αγορά ενός εγγράφου. Δηλαδή, ένα βαθιά πνευματικό ζήτημα μοιάζει να γίνεται οικονομική συναλλαγή. Είναι λογικό αυτό να προκαλέσει αντίδραση.

Σκέψη 3

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο εμφανίζεται ο Λούθηρος. Το βιβλίο αναφέρει ότι το 1517 θυροκόλλησε τις 95 θέσεις του στη Βιττεμβέργη, αμφισβητώντας τις παπικές θέσεις και καταδικάζοντας τα συγχωροχάρτια. Άρα η αντίδρασή του συνδέεται άμεσα με το συγκεκριμένο πρόβλημα.

Σκέψη 4

Τώρα διαβάζω την πηγή. Ο Λούθηρος λέει ότι:

• όσοι πιστεύουν πως τα συγχωροχάρτια εξασφαλίζουν σωτηρία κάνουν λάθος,
• και ότι κάθε χριστιανός που μετανοεί ειλικρινά μπορεί να έχει άφεση αμαρτιών χωρίς συγχωροχάρτια.

Σκέψη 5

Άρα η πηγή μου δείχνει ότι ο Λούθηρος:

• απορρίπτει τα συγχωροχάρτια,
• δεν δέχεται τη σωτηρία μέσω χρημάτων,
• συνδέει την άφεση αμαρτιών με την προσωπική μετάνοια,
• και κάνει τη σχέση του ανθρώπου με τον Θεό πιο προσωπική.

Σκέψη 6

Τώρα το συνδέω με το βιβλίο. Το βιβλίο λέει ότι βασικές θέσεις του Λουθήρου ήταν:

• μόνο η πίστη οδηγεί στη σωτηρία,
• η σωτηρία είναι δώρο της θείας χάρης,
• η Αγία Γραφή είναι η μόνη αυθεντία.
  Άρα όσα λέει η πηγή δεν είναι μια μικρή διαφωνία· είναι μέρος ολόκληρης νέας θρησκευτικής αντίληψης.

Σκέψη 7

Συμπέρασμα: η πηγή δείχνει ότι ο Λούθηρος αμφισβητεί ευθέως την εξουσία και τον ρόλο της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας ως μεσολαβητή της σωτηρίας. Γι’ αυτό η σύγκρουσή του με τον πάπα δεν έμεινε τοπική ή προσωπική, αλλά οδήγησε στη Μεταρρύθμιση.

ΑΠΑΝΤΗΣΗ με βάση τη λογική

α) Τα αίτια της κρίσης της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας

Το πρώτο παράθεμα παρουσιάζει την κρίση της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας στις αρχές του 16ου αιώνα. Ο 16ος αιώνας, δηλαδή η περίοδος ανάμεσα στο 1500 και το 1600, έρχεται αμέσως μετά τις μεγάλες Ανακαλύψεις και μέσα στο κλίμα της Αναγέννησης. Το γενικότερο ιστορικό πλαίσιο δείχνει ότι η κρίση αυτή εκδηλώθηκε σε μια εποχή κατά την οποία νέοι κοινωνικοί, οικονομικοί και πνευματικοί ορίζοντες ανοίγονταν στους Ευρωπαίους. Η οικονομία αναπτυσσόταν, οι ανταλλαγές διευρύνονταν, η αστική τάξη ενισχυόταν και η τυπογραφία βοηθούσε στη διάδοση νέων ιδεών. Παράλληλα, ο Ανθρωπισμός και η μελέτη της Αγίας Γραφής οδηγούσαν πολλούς ανθρώπους να κρίνουν πιο αυστηρά τη συμπεριφορά του κλήρου και να συγκρίνουν τη ζωή των εκκλησιαστικών αξιωματούχων με το αυθεντικό χριστιανικό πρότυπο.

Μέσα σε αυτό το νέο περιβάλλον, το ηθικό κύρος της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας μειώθηκε. Σύμφωνα με το βιβλίο, η Εκκλησία βρισκόταν σε κρίση εξαιτίας της διοικητικής ανεπάρκειας, της αμάθειας του κατώτερου κλήρου, της υπερβολικής πολυτέλειας της αυλής και της διαφθοράς των εκκλησιαστικών αξιωματούχων. Οι πιστοί έβλεπαν ότι, ενώ η εποχή άλλαζε και ζητούσε πνευματική καθοδήγηση, πολλοί εκπρόσωποι της Εκκλησίας ζούσαν με τρόπο που δεν ταίριαζε προς τη χριστιανική διδασκαλία.

Αυτό ακριβώς επιβεβαιώνει και το πρώτο παράθεμα. Ο Έρασμος δείχνει ότι οι πάπες, οι καρδινάλιοι και οι επίσκοποι είχαν απομακρυνθεί από το πρότυπο του Χριστού, αφού ζούσαν με πολυτέλεια, ανταγωνίζονταν τους ηγεμόνες και ενδιαφέρονταν περισσότερο για τα χρήματα παρά για την πνευματική φροντίδα των πιστών. Έτσι, η πηγή αναδεικνύει την πολυτέλεια του ανώτερου κλήρου, την εκμετάλλευση του ποιμνίου και την ηθική έκπτωση της Εκκλησίας. Επομένως, η κρίση της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας δεν ήταν μόνο θρησκευτική, αλλά και ηθική και κοινωνική.

β) Οι απόψεις του Μαρτίνου Λουθήρου για τα συγχωροχάρτια

Το δεύτερο παράθεμα μας μεταφέρει στο αμέσως επόμενο στάδιο της κρίσης, δηλαδή στη στιγμή που η αμφισβήτηση της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας γίνεται ανοιχτή σύγκρουση. Αφού το κύρος της Εκκλησίας είχε ήδη κλονιστεί, η κατάσταση οξύνθηκε ακόμη περισσότερο όταν ο πάπας Λέων Ι΄ προχώρησε σε μαζική έκδοση συγχωροχαρτιών και αυτά πουλήθηκαν στη Γερμανία. Έτσι, ένα ήδη κλονισμένο σύστημα έδειχνε τώρα να συνδέει τη σωτηρία της ψυχής με οικονομική πράξη. Αυτό εξηγεί γιατί η αντίδραση του Λουθήρου βρήκε τόσο μεγάλη απήχηση.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ο Λούθηρος αντέδρασε, επειδή θεωρούσε ότι η Εκκλησία είχε αλλοιώσει το αληθινό νόημα της χριστιανικής πίστης. Η βασική του θέση ήταν ότι η σωτηρία δεν εξασφαλίζεται με εξωτερικά μέσα ούτε με χρήματα, αλλά είναι ζήτημα πίστης και θείας χάρης. Γι’ αυτό το 1517 θυροκόλλησε τις 95 θέσεις του στη Βιττεμβέργη, καταδικάζοντας τα συγχωροχάρτια και αμφισβητώντας βασικές παπικές θέσεις.

Αυτό φαίνεται καθαρά και στο δεύτερο παράθεμα. Ο Λούθηρος απορρίπτει την ιδέα ότι τα συγχωροχάρτια μπορούν να εξασφαλίσουν τη σωτηρία και υποστηρίζει ότι κάθε χριστιανός που μετανοεί ειλικρινά μπορεί να έχει άφεση αμαρτιών χωρίς αυτά. Άρα, η πηγή δείχνει ότι ο Λούθηρος θεωρεί τη μετάνοια και την προσωπική πίστη σημαντικότερες από κάθε οικονομική πρακτική της Εκκλησίας. Με τον τρόπο αυτό αμφισβητεί ευθέως τον ρόλο της Καθολικής Εκκλησίας ως μεσολαβητή της σωτηρίας.

Η πηγή συνδέεται άμεσα με τη βασική διδασκαλία του Λουθήρου, σύμφωνα με την οποία μόνο η πίστη οδηγεί στη σωτηρία, η σωτηρία είναι αποκλειστικό δώρο της θείας χάρης και η Αγία Γραφή αποτελεί τη μόνη αυθεντία. Επομένως, οι θέσεις του για τα συγχωροχάρτια δεν ήταν μια απλή επιμέρους διαφωνία, αλλά μια ανοιχτή αμφισβήτηση της εξουσίας και του ρόλου της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας, γεγονός που οδήγησε τελικά στη Μεταρρύθμιση.

ΥΠΟΔΕΙΓΜΑ

α) Τα αίτια της κρίσης της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας

Το πρώτο παράθεμα αναφέρεται στην κρίση της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας στις αρχές του 16ου αιώνα, σε μια περίοδο κατά την οποία η Ευρώπη βρισκόταν σε βαθύ μετασχηματισμό. Η Αναγέννηση, ο Ανθρωπισμός, η διάδοση της τυπογραφίας και το νέο οικονομικό περιβάλλον που διαμορφώθηκε μετά τις Ανακαλύψεις άνοιγαν νέους κοινωνικούς, πνευματικούς και οικονομικούς ορίζοντες στους Ευρωπαίους. Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, οι άνθρωποι άρχισαν να αντιμετωπίζουν με πιο κριτικό πνεύμα τους παραδοσιακούς θεσμούς και ιδιαίτερα την Εκκλησία, η οποία για αιώνες είχε δεσπόζουσα θέση στη θρησκευτική και κοινωνική ζωή. Το ίδιο το σχολικό βιβλίο επισημαίνει ότι η κρίση της Εκκλησίας εκδηλώθηκε ακριβώς σε μια εποχή κατά την οποία νέοι κοινωνικοί, οικονομικοί και πνευματικοί ορίζοντες ανοίγονταν στους Ευρωπαίους.

Σύμφωνα με τη σχολική αφήγηση, το ηθικό κύρος της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας είχε αρχίσει να υποχωρεί εξαιτίας της διοικητικής της ανεπάρκειας, της αμάθειας του κατώτερου κλήρου, της υπερβολικής πολυτέλειας της αυλής και της διαφθοράς πολλών εκκλησιαστικών αξιωματούχων. Παράλληλα, η Εκκλησία επιχειρούσε να διατηρεί τον έλεγχο των πιστών μέσω του φόβου και της πρακτικής των συγχωροχαρτιών, γεγονός που ενίσχυε τη δυσαρέσκεια και έπληττε ακόμη περισσότερο την αξιοπιστία της.

Το παράθεμα του Εράσμου επιβεβαιώνει και φωτίζει παραστατικά αυτή την κατάσταση. Ο ανθρωπιστής λόγιος παρουσιάζει πάπες, καρδιναλίους και επισκόπους να ανταγωνίζονται τους κοσμικούς ηγεμόνες στον τρόπο ζωής και στην επιδίωξη της πολυτέλειας, ενώ ταυτόχρονα καταγγέλλει ότι έχουν λησμονήσει την ουσιαστική αποστολή τους, δηλαδή την πνευματική φροντίδα του ποιμνίου. Αντί να λειτουργούν ως διάδοχοι των αποστόλων και μιμητές του Χριστού, επιδίδονται στην οικονομική εκμετάλλευση των πιστών και απομακρύνονται από το πρότυπο της φτώχειας, της θυσίας και της ταπεινότητας που όφειλαν να υπηρετούν. Με αυτόν τον τρόπο, η πηγή αναδεικνύει όχι μόνο την υλική και ηθική έκπτωση του ανώτερου κλήρου, αλλά και τη βαθιά αντίθεση ανάμεσα στη θεωρία της χριστιανικής διδασκαλίας και στην πράξη των εκπροσώπων της Εκκλησίας.

Επομένως, η κρίση της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας στις αρχές του 16ου αιώνα υπήρξε αποτέλεσμα της σύμπτωσης δύο παραγόντων: αφενός της εσωτερικής σήψης και της ηθικής αποδυνάμωσης του εκκλησιαστικού θεσμού και αφετέρου της μεταβολής του ίδιου του ευρωπαϊκού κόσμου, ο οποίος γινόταν πλέον πιο δεκτικός στην κριτική και στην αμφισβήτηση. Η κρίση αυτή, επομένως, δεν ήταν μόνο θρησκευτική, αλλά και βαθύτατα κοινωνική, πνευματική και ιστορική.

β) Οι απόψεις του Μαρτίνου Λουθήρου για τα συγχωροχάρτια

Το δεύτερο παράθεμα αναφέρεται στις θέσεις του Μαρτίνου Λουθήρου για τα συγχωροχάρτια και αποτυπώνει με σαφήνεια το σημείο στο οποίο η γενική κρίση της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας μετατρέπεται σε ανοιχτή θρησκευτική ρήξη. Η άμεση αφορμή υπήρξε η μαζική έκδοση συγχωροχαρτιών από τον πάπα Λέοντα Ι΄ και η πώλησή τους στη Γερμανία, πρακτική που προκάλεσε την έντονη αντίδραση του Λουθήρου. Το σχολικό βιβλίο επισημαίνει ότι ο Γερμανός μοναχός και θεολόγος αντέδρασε σε αυτή την κατάσταση θυροκολλώντας το 1517 στη Βιττεμβέργη τις 95 θέσεις του, με τις οποίες αμφισβητούσε τις παπικές θέσεις και καταδίκαζε τα συγχωροχάρτια.

Στο παράθεμα ο Λούθηρος απορρίπτει κατηγορηματικά την ιδέα ότι τα συγχωροχάρτια μπορούν να εξασφαλίσουν τη σωτηρία του ανθρώπου. Μάλιστα, προχωρεί ακόμη περισσότερο, τονίζοντας ότι όχι μόνο όσοι τα πιστεύουν, αλλά και όσοι τα διδάσκουν, οδηγούνται σε πνευματική πλάνη. Ταυτόχρονα, αντιπροτείνει ότι η άφεση των αμαρτιών δεν εξαρτάται από κανένα οικονομικό αντάλλαγμα ή εκκλησιαστικό έγγραφο, αλλά από την ειλικρινή μετάνοια του πιστού. Με τον τρόπο αυτό, ο Λούθηρος ακυρώνει τη λειτουργία των συγχωροχαρτιών ως μέσου σωτηρίας και πλήττει έναν από τους μηχανισμούς μέσω των οποίων η Καθολική Εκκλησία ασκούσε εξουσία πάνω στις συνειδήσεις των πιστών.

Η θέση αυτή συνδέεται άμεσα με τον πυρήνα της λουθηρανικής διδασκαλίας, όπως παρουσιάζεται στο σχολικό βιβλίο: μόνο η πίστη οδηγεί στη σωτηρία, η σωτηρία είναι αποκλειστικό δώρο της θείας χάρης και η Αγία Γραφή αποτελεί τη μόνη αυθεντία. Άρα, η σχέση του ανθρώπου με τον Θεό δεν χρειάζεται τη μεσολάβηση μιας Εκκλησίας που εμπορεύεται την άφεση των αμαρτιών, αλλά θεμελιώνεται στην προσωπική πίστη και στην εσωτερική μετάνοια. Εδώ ακριβώς βρίσκεται και η επαναστατική δύναμη των θέσεων του Λουθήρου: δεν αμφισβητούν απλώς μια επιμέρους πρακτική, αλλά υπονομεύουν τη θεολογική και εκκλησιαστική βάση της παπικής εξουσίας.

Επομένως, οι απόψεις του Λουθήρου για τα συγχωροχάρτια αποτελούν την έμπρακτη διατύπωση μιας νέας αντίληψης για τη σωτηρία, την πίστη και την αυθεντία στην Εκκλησία. Η αντίθεσή του προς τα συγχωροχάρτια δεν ήταν μια απλή ηθική διαμαρτυρία, αλλά η αφετηρία μιας συνολικότερης αμφισβήτησης της Ρωμαιοκαθολικής Εκκλησίας, που οδήγησε τελικά στη Μεταρρύθμιση και στη διάσπαση της θρησκευτικής ενότητας της Δυτικής Ευρώπης.