Μάθημα : Ιστορία Β΄ Λυκείου

α. Η κατάκτηση της Μικράς Ασίας

• Προέλευση/κίνηση: τουρκικές ομάδες από Κεντρική Ασία (πίεση από Μογγόλους) κινούνται δυτικά και εγκαθίστανται κοντά στην Προύσα (1281).

• Ενίσχυση: προσελκύουν μισθοφόρους και καλλιεργητές.

• Ίδρυση κράτους: ιδρυτής ο Οσμάν/Οθμάν (1298–1326).

• Συνθήκες επιτυχίας:

  • εκμετάλλευση της διάλυσης των βυζαντινών ακριτικών σωμάτων (μετά το 1261),

  • αξιοποίηση του θεσμού των γαζήδων (φανατικοί πολεμιστές της πίστης).

• Κρίσιμα σημεία:

  • 1301: πρώτη επιτυχία/νίκη εναντίον βυζαντινών δυνάμεων στην περιοχή της Προύσας.

  • 1326: η Προύσα γίνεται πρωτεύουσα από τον Ορχάν (διάδοχο του Οσμάν).

β. Η οργάνωση του κράτους των Οθωμανών

• Επέκταση σε βυζαντινά αστικά κέντρα: κατακτούν τη Νίκαια και τη Νικομήδεια.

• Θρησκευτική ανεκτικότητα:

  • μειώνει τις αντιδράσεις,

  • διευκολύνει την ενσωμάτωση χριστιανικών πληθυσμών στην οθωμανική κοινωνία.

• Στρατιωτικές μεταρρυθμίσεις:

  • αρχικά: νομάδες εθελοντές ιππείς (βασικό όργανο κατακτήσεων),

  • στη συνέχεια: ιππείς-τιμαριούχοι (τιμάριο = φέουδο/αντάλλαγμα υπηρεσίας),

  • συμπλήρωμα/ενίσχυση: γενίτσαροι (εθελοντές μισθοφόροι ή στρατολογούμενοι με τη βία) που χρησιμοποιούνται και ως διοικητικοί υπάλληλοι.

• Πολιτική θεσμοποίηση:

  • καθοριστικό βήμα: ο εμίρης Ορχάν περιβάλλεται με το αξίωμα του σουλτάνου → μετάβαση από «νομαδική ορδή» σε οργανωμένο κράτος.

γ. Η οθωμανική προέλαση στα Βαλκάνια — Το Βυζάντιο υποτελές

• Αδυναμία Βυζαντίου (τελευταίος αιώνας):

  • εδαφική συρρίκνωση, οικονομική κατάρρευση, διάλυση διοίκησης → ευνοϊκό περιβάλλον για την οθωμανική προέλαση.

• Πέρασμα στην Ευρώπη:

  • με την κατάληψη της Καλλίπολης οι Οθωμανοί πατούν ευρωπαϊκό έδαφος και προκαλούν πανικό στην Κων/πολη.

• Επέκταση:

  • κατάληψη Διδυμοτείχου και Αδριανούπολης.

• Υποτελής σχέση:

  • Σλάβοι και Βούλγαροι αναγνωρίζουν την ηγεμονία του σουλτάνου,

  • το Βυζάντιο πληρώνει φόρο υποτέλειας και παρέχει στρατό.

• Κομβική μάχη:

  • Κοσσυφοπέδιο (1389): καθοριστική για την τύχη της Βαλκανικής (νίκη των Οθωμανών, σε συνθήκες που ακολουθούν τη δολοφονία του Μουράτ).

• Έλεγχος του βυζαντινού θρόνου/πίεση στην Πόλη:

  • 1390: επιβολή του Ιωάννη Ζ΄ ως αυτοκράτορα,

  • 1391: ο Μανουήλ (που ζούσε στην αυλή του σουλτάνου) δραπετεύει και αναλαμβάνει τη διακυβέρνηση,

  • 1393–1394: πρώτος αποκλεισμός της Κωνσταντινούπολης από τον Βαγιαζήτ.

 Γιατί προέλασαν τόσο γρήγορα;

• Αδύναμοι αντίπαλοι (βυζαντινή πολιτικο-οικονομική εξάντληση).

• Οργανωμένος στρατός (τιμαριούχοι + γενίτσαροι).

• Ιδεολογικό “καύσιμο” (γαζήδες).

• Ευέλικτη πολιτική ενσωμάτωσης (θρησκευτική ανεκτικότητα).

• Θεσμική συγκρότηση κράτους (σουλτανικό αξίωμα/κεντρική εξουσία).
  
  Η Άλωση της Κωνσταντινούπολης
  
  

  α. Αναζήτηση βοήθειας στη Δύση

  • Ο Μανουήλ Β΄ Παλαιολόγος ζήτησε βοήθεια από τη Δύση, αλλά πήρε κυρίως συμπάθεια (όχι ουσιαστική στρατιωτική ενίσχυση).

  • Παράταση ζωής του Βυζαντίου:

    • ο Βαγιαζήτ ηττήθηκε από τους Μογγόλους (Ταμερλάνο) στη μάχη της Άγκυρας → το Βυζάντιο κερδίζει χρόνο και απαλλάσσεται προσωρινά από τον φόρο υποτέλειας.

  • Ο κίνδυνος επανέρχεται με τον Μουράτ Β΄:

    • 1422 πολιορκία της Κων/πολης → η πόλη σώζεται λόγω των τειχών.

    • 1423 εισβολή στην Πελοπόννησο → γίνεται φόρου υποτελής.

  • 1425: αυτοκράτορας γίνεται ο Ιωάννης Η΄ Παλαιολόγος και επιδιώκει δυτική βοήθεια:

    • στη Σύνοδο Φερράρας–Φλωρεντίας αποδέχεται την υποταγή της Ορθόδοξης στην Καθολική Εκκλησία (Ένωση),

    • προκαλείται σφοδρή αντίδραση στο εσωτερικό (ρεύμα ανθενωτικών).

  • Παράλληλα, οι Οθωμανοί αντιμετωπίζουν δυσκολίες στα Βαλκάνια (αντίσταση από ηγεμόνες όπως ο Ουνυάδης και ο Σκεντέρμπεης).

  ---

  β. Η Άλωση (προετοιμασία – εξέλιξη – αποτέλεσμα)

  Προετοιμασία των Οθωμανών

  • Χτίζουν στον Βόσπορο το Ρούμελη-Χισάρ:

    • αποκόπτει την Πόλη από τον Εύξεινο Πόντο,

    • στερεί τη δυνατότητα ανεφοδιασμού.

  • Επιχειρούν στην Πελοπόννησο για να εμποδίσουν τον Δεσπότη του Μορέως να βοηθήσει την Κων/πολη.

  Η πολιορκία και η άμυνα

  • Την υπεράσπιση της Πόλης αναλαμβάνει ο Κωνσταντίνος ΙΑ΄ Παλαιολόγος.

  • Η βοήθεια της Δύσης είναι πολύ περιορισμένη (χαρακτηριστικά αναφέρεται ο Γενουάτης Ιουστινιάνης).

  • Οι Οθωμανοί έχουν συντριπτική υπεροπλία (αναλογία περίπου 10:1).

  • Καθοριστικός παράγοντας: τα τουρκικά κανόνια («έδωσαν τη λύση»).

  Η πτώση

  • 29 Μαΐου 1453: άλωση της Κωνσταντινούπολης από τον Μωάμεθ Β΄ (Πορθητή).

  • Άμεσες συνέπειες: σφαγές και λεηλασίες.

  • Μετά την Πόλη, τελευταία υποτάσσεται και η Τραπεζούντα.

  ---

  γ. Το Βυζάντιο μετά την Άλωση (πνευματική κληρονομιά)

  • Η βυζαντινή πνευματική παράδοση:

    • επηρεάζει τα ευρωπαϊκά κράτη (συνδέεται με Ανθρωπισμό και Αναγέννηση),

    • συμβάλλει στη διατήρηση της πνευματικής ταυτότητας των βαλκανικών λαών,

    • υιοθετείται σε μεγάλο βαθμό από τη Ρωσία (ιδέα: «Μόσχα = Τρίτη Ρώμη»).