Οι κειμενικοί δείκτες χωρίζονται σε 2 κατηγορίες, τους μορφολογικούς και τους γλωσσικούς :
1. Μορφολογικοί Δείκτες & Τεχνικές (Το «πώς» είναι γραμμένο)
Αφορούν τη δομή του κειμένου, κυρίως στα αφηγηματικά πεζά και τα ποιήματα.
- Αφηγηματικοί τρόποι: Αφήγηση (εξιστόρηση γεγονότων), περιγραφή (τοπίων, προσώπων), διάλογος, εσωτερικός μονόλογος.
- Εστίαση / Οπτική γωνία: Ποιος βλέπει τα γεγονότα.
- Εσωτερική εστίαση: ο αφηγητής συμμετέχει στην ιστορία που αφηγείται, βλέπει τα πάντα μέσα από τα μάτια ενός ήρωα της ιστορίας
- εξωτερική εστίαση : ο αφηγητής διηγείται μια ιστορία από έξω, άρα είναι περιορισμενη η γνώση που έχει για τα πράγμαγα
- Μηδενική εστίαση: Ο αφηγητής είναι «παντογνώστης» ( σαν το Θεό) και ξέρει τα πάντα, δηλαδή τι συμβαίνει παντού, τι σκέφτοναι και αισθάνονται οι ήρωές της ιστορίας ( πχ Ομηρος)
- Χρονικές τεχνικές:
- Αναδρομές (flashbacks): Επιστροφή στο παρελθόν.
- Προοικονομίες: Προαναγγελία πραγμάτων που θα γίνουν στο μέλλον.
- Επιτάχυνση ή επιβράδυνση του χρόνου της ιστορίας.
- Στιχουργική (για την ποίηση): Χωρισμός σε στροφές, ομοιοκαταληξία (ρίμα), μέτρο, ελεύθερος στίχος.
2. Γλωσσικοί Δείκτες (Οι λέξεις και η γραμματική)
Αφορούν τις συγκεκριμένες επιλογές που έκανε ο δημιουργός στο γραπτό λόγο.
- Ρηματικά πρόσωπα:
- Α΄ ενικό/πληθυντικό: Δίνει εξομολογητικό, βιωματικό, υποκειμενικό ή άμεσο τόνο.
- Γ΄ ενικό/πληθυντικό: Δίνει αντικειμενικότητα, αποστασιοποίηση ή ουδετερότητα.
- Εγκλίσεις των ρημάτων:
- Οριστική: Για βεβαιότητα, πραγματικά γεγονότα.
- Υποτακτική / Επιθυμητική: Για επιθυμία, ευχή, προσδοκία.
- Προστακτική: Για προτροπή, ένταση, καθοδήγηση.
- Χρόνοι των ρημάτων: Χρήση Ενεστώτα (ζωντάνια, διαχρονικότητα), Παρατατικού/Αορίστου (παρελθόν, αναπόληση).
- Λεξιλόγιο:
- Ποιητικό, λόγιο, καθημερινό, λαϊκό, ιδιωματικό.
- Συναισθηματικά φορτισμένες λέξεις (λέξεις που δείχνουν φόβο, χαρά, θλίψη).
- Σημεία στίξης:
- Αποσιωπητικά (...): Υπονοούν συγκίνηση, σκέψη, αποσιώπηση.
- Ερωτηματικά (?): Δείχνουν προβληματισμό, αγωνία, ρητορικό ερώτημα.
- Θαυμαστικά (!): Δείχνουν έκπληξη, θαυμασμό, ένταση, ειρωνεία.
- Σχήματα λόγου (Εκφραστικά μέσα): Μεταφορές, παρομοιώσεις, προσωποποιήσεις, αντιθέσεις, υπερβολές, επαναλήψεις, εικόνες (οπτικές, ακουστικές).