ΛΗ  ΘΕΩΡΙΑΣ  ΝΕΟΕΛΛΗΝΙΚΗΣ  ΛΟΓΟΤΕΧΝΙΑΣ  Α’ ΛΥΚΕΙΟΥ

1. ΓΛΩΣΣΑ – ΛΕΞΙΛΟΓΙΟ:

• να αναγνωρίζετε το είδος γλώσσας που χρησιμοποιείται στο κείμενο, πχ δημοτική, καθαρεύουσα
• αν υπάρχει κάποιο ιδιαίτερο λεξιλόγιο, πχ ειδικές γλώσσες ( ορολογία μουσική,επιστημονική, αθλητική κτλ), ξένες λέξεις ( αγγλικές, γαλλικές, ιταλικές, τούρκικες κτλ), ιδιωματισμοί – τοπικές διάλεκτοι( κρητική, επτανησιακή κτλ).
• να μπορείτε να εξηγήσετε για ποιο λόγο ο συγγραφέας τις χρησιμοποιεί και τι πετυχαίνει.

2. ΡΗΜΑΤΙΚΑ ΠΡΟΣΩΠΑ :

• Το α’ ενικό δείχνει προσωπικό – εξομολογητικό ύφος, όταν ο συγγραφέας παρουσιάζει ένα δικό του προσωπικό βίωμα, άρα  έχει υποκειμενικό χαρακτήρα και τη δύναμη της προσωπικής μαρτυρίας.
• Το β’ ενικό δημιουργεί αμεσότητα και οικειότητα ανάμεσα στον συγγραφέα και τον αναγνώστη, καθώς δημιουργεί την αίσθηση ότι απευθύνεται σε αυτόν και συνήθως κάνει το κλίμα φιλικό και συμβουλευτικό.
• Το γ’ ενικό και πληθυντικό είναι πιο ψυχρό και απόμακρο.
• Το α’ πληθυντικό δείχνει ότι ο συγγραφέας μοιράζεται κοινά βιώματα και αισθήματα με άλλους, βάζει δηλ τον εαυτό του μέσα στην ομάδα, είτε αυτών για τους οποίους κάνει λόγο στο κείμενο είτε στην ομάδα των αναγνωστών. Αυτό δημιουργεί αίσθημα οικειότητας και ταύτισης του συγγραφέα με τον αναγνώστη.
• Το β’ πληθυντικό δείχνει ότι ο συγγραφέας διαχωρίζει τον εαυτό του από τους αναγνώστες, στους οποίους απευθύνεται. Πάντως τονίζει έτσι το επικοινωνιακό ύφος, δείχνοντας ότι ξέρει κάτι παραπάνω από τον αναγνώστη, τον οποίο θέλει να διαφωτίσει πιθανόν.

3. ΕΚΦΡΑΣΤΙΚΟΙ ΤΡΟΠΟΙ : Περιγραφή, αφήγηση, διάλογος, μονόλογος. Να μπορείτε να αναγνωρίσετε σε ποια σημεία του κειμένου χρησιμοποιούνται τα παραπάνω, τι πετυχαίνει η χρήση τους , τι περιγράφεται κάθε φορά, ποιο ή ποια γεγονότα αφηγείται ο συγγραφέας και ποια πρόσωπα μιλάνε.

Με την περιγραφή ο αναγνώστης σχηματίζει ξεκάθαρη εικόνα προσώπων και τοπίων.

 Με την αφήγηση ο αναγνώστης φαντάζεται σκηνές με δράση.

Με τον διάλογο και μονόλογο ζωντανεύουν τα πρόσωπα, και μπορούμε να καταλάβουμε τον χαρακτήρα, τις σκέψεις, τα συναισθήματά τους, καθώς και τις μεταξύ τους σκέψεις στον διάλογο.

4. ΣΗΜΕΙΑ ΣΤΙΞΕΩΣ :

Το θαυμαστικό : φανερώνει θαυμασμό, έκπληξη, ίσως αγανάκτηση, πάντως έντονα συναισθήματα.

Τα εισαγωγικά : φανερώνουν ειρωνία, άλλες φορές έχουν μεταφορική χρήση και άλλες φορές απλώς αποδίδουν τον προφορικό λόγο αυτούσιο ( ό,τι ρόλο δηλ παίζει και η παύλα πριν από τα λόγια των προσώπων που μιλάνε)

Τα αποσιωποιητικά : δείχνουν αποδοκιμασία ή ότι ο συγγραφέας δεν θέλει να φανερώσει καθαρά τις σκέψεις ή τα συναισθήματά του, αλλά τα υποδηλώνει, προκαλώντας μας προβληματισμό.

Η άνω και κάτω τελεία : δηλώνει επεξήγηση.

Η παύλα ανάμεσα σε δύο προτάσεις  δηλώνει είτε σχέση αντίθεσης ( ανάμεσα στις προτάσεις αυτές) είτε σχέση προσθήκης – επεξήγησης.

5. ΥΦΟΣ : μπορεί να είναι φιλικό ή επίσημο, απόλυτο ή μετριοπαθές, δραματικό – πένθιμο, χαρούμενο, ηρωικό, πατριωτικό, κωμικό, λαΪκό, επιστημονικό, φιλοσοφικό, συμβουλευτικό, λυρικό ( δηλ συναισθηματικό) κτλ

6. ΣΧΗΜΑΤΑ ΛΟΓΟΥ : μεταφορά, προσωποποίηση, παρομοίωση, κοσμητικά επίθετα, ωραίες εικόνες, ακουστικές εικόνες, υπερβολή, αντίθεση, επανάληψη, σχήμα ασύνδετο, σχήμα πολυσύνδετο, αλληγορία, ειρωνία.

Μεταφορά : εκφράζει μια υπερβολική κατάσταση ή ιδιότητα, απελευθερώνοντας τη φαντασία και πλουτίζοντας το λόγο με τολμηρές εκφράσεις

Παρομοίωση : συγκρίνει ένα πρόσωπο ή πράγμα με ένα άλλο, με βάση κάποιο κοινό χαρακτηριστικό

Ειρωνία : για να εκφράσει την ειρωνική, σαρκαστική διάθεση του συγγραφέα  χρησιμοποιώντας διφορούμενες λέξεις ή λέξεις με διαφορετική ή τελείως αντίθετη σημασία από την κανονική.

Προσωποποίση : όταν αποδίδει ο συγγραφέας σε ένα άψυχο αντικείμενο ή ζώο ανθρώπινες ιδιότητες ή συμπεριφορά. Έτσι ο λόγος γίνεται πιο παραστατικός και ζωντανός.

Επανάληψη : δίνει έμφαση  και ένταση σε αυτό που επαναλαμβάνεται

Αλληγορία : όταν αποδίδεται μια αφηρημένη έννοια με ανθρώπινη μορφή, ώστε να γίνει πιο κατανοητή ( πχ η αλληγορία της Ανοιξης ως μιας νέας όμορφης κοπέλας, αλληγορία της Ελευθερίας ή της Ελλάδας σαν μια γυναίκα με λευκά ρούχα και στεφάνι  ή ακόμα και του Χάρου ως ένας σκελετός με δρεπάνι) . Αλληγορίες θεωρούνται και οι παραβολές του Ιησού στην Καινή Διαθήκη καθώς και οι μύθοι του Αισώπου, που έχουν σκοπό να διδάξουν αξίες ζωής.

Υπερβολή: τονίζεται σε υπερβολικό βαθμό μια ιδιότητα.

Σχήμα ασύνδετο : όταν απαριθμούνται  πλήθος αντικειμένων ή ενεργειών με τη χρήση κομμάτων ( χωρίς δηλ συνδέσμους) , ώστε να δοθεί ταχύτητα στο λόγο και να δημιουργηθεί ένταση στον αναγνώστη.  Παρόμοιο  είναι και το πολυσύνδετο σχήμα.

Σχήμα πολυσύνδετο : όταν χρησιμοποιούνται κατά κόρον συμπλεκτικοί σύνδεσμοι , ώστε να δοθεί  ένταση στο λόγο.