Στο Βυζάντιο, όταν ένας φτωχός αγρότης αδυνατούσε να πληρώσει τους φόρους του, η απάντηση δεν ήταν μονοσήμαντη, καθώς το νομικό καθεστώς της ιδιοκτησίας του εξαρτιόταν άμεσα από το αν παρέμενε στο χωράφι του ή αν το εγκατέλειπε, σε συνδυασμό με τον τρόπο που λειτουργούσε η συλλογική φορολογική ευθύνη (το αλληλέγγυον). [1, 2]
Το βυζαντινό δίκαιο προέβλεπε συγκεκριμένες διαδικασίες για αυτές τις περιπτώσεις:
1. Εάν ο αγρότης παρέμενε στο χωράφι του
Αν ο αγρότης βρισκόταν σε προσωρινή οικονομική αδυναμία (π.χ. λόγω ασθένειας, κακής σοδειάς) αλλά δεν εγκατέλειπε τη γη του, οι γείτονές του (ή αργότερα οι «δυνατοί» μεγαλοκτηματίες, ανάλογα με την εποχή) υποχρεούνταν από το κράτος να πληρώσουν τον φόρο του. [1, 2]
Σε αυτή την περίπτωση, ο αγρότης δεν έχανε αυτόματα την ιδιοκτησία του.
Το αλληλέγγυον λειτουργούσε ως εγγύηση για το κράτος ώστε να μη χάνει έσοδα, αλλά και ως δίχτυ ασφαλείας για την αγροτική κοινότητα, η οποία προτιμούσε να βοηθήσει προσωρινά τον συγχωριανό της παρά να ερημώσει η γη, κάτι που θα αύξανε μόνιμα τα δικά τους φορολογικά βάρη. [1]
2. Εάν ο αγρότης εγκατέλειπε το χωράφι του (Φυγή)
Στην πράξη, οι φόροι ήταν τόσο δυσβάστακτοι που πολλοί φτωχοί αγρότες επέλεγαν τη φυγή. Όταν ένα χωράφι έμενε οριστικά εγκατελειμμένο (κλάσμα ή ερήμωσις), το κράτος παρενέβαινε με δύο τρόπους: [1, 2]
Απλή χρησικτησία: Το κράτος παραχωρούσε την εκμετάλλευση του χωραφιού στους γείτονες. Αυτοί είχαν την υποχρέωση να το καλλιεργούν και να πληρώνουν τον αντίστοιχο φόρο, αλλά ο αρχικός ιδιοκτήτης διατηρούσε θεωρητικά κάποια δικαιώματα αν επέστρεφε εντός συγκεκριμένης προθεσμίας (συνήθως 30 ετών). [1]
Πλήρης κυριότητα: Αν περνούσε το νόμιμο χρονικό διάστημα και ο αγρότης δεν εμφανιζόταν, ή αν η κατάσταση ήταν μη αναστρέψιμη, το κράτος μετέφερε την πλήρη κυριότητα και ιδιοκτησία της γης σε αυτούς που πλήρωναν τους φόρους της. [1]
Η σκληρή πραγματικότητα και οι «Δυνατοί»
Αν και το σύστημα είχε σχεδιαστεί για να προστατεύει τους μικροϊδιοκτήτες, συχνά είχε το αντίθετο αποτέλεσμα. Η συνεχής πίεση του αλληλέγγυου λύγιζε και τους υπόλοιπους χωρικούς, οι οποίοι αδυνατούσαν να πληρώνουν για τους απόρους. [1]
Έτσι, πολλοί φτωχοί αγρότες εξαναγκάζονταν τελικά να εγκαταλείψουν εκούσια την ιδιοκτησία τους και να την παραχωρήσουν στους «δυνατούς» (μεγαλοκτηματίες, μοναστήρια), μετατρεπόμενοι σε παροίκους (εξαρτημένους καλλιεργητές), προκειμένου να γλιτώσουν από το κυνήγι των κρατικών φοροεισπρακτόρων. [1, 2]