Παρουσίαση/Προβολή

(G692234) -  ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΚΑΣΤΑΝΑ

Περιγραφή Μαθήματος

ΡΑΨΩΔΙΑ Α'

ΠΡΟΟΙΜΙΟ (Στ.1-25)

1^ο Προοίμιο της «Οδύσσειας» (στ. 1- 13):

1. ΕΠΙΚΛΗΣΗ: στη Μούσα να του ανιστορήσει για τον άνδρα τον πολύτροπο.

 

1. ΔΙΗΓΗΣΗ: βασικά χαρακτηριστικά ήρωα και σε αδρές γραμμές το πλάνο του έργου.

 

1. ΠΑΡΑΚΛΗΣΗ: στη Μούσα να αρχίσει την αφήγηση από ένα σημείο δικής της επιλογής και στη συνέχεια να την παρουσιάσει και στον ίδιο. 

 

2^ο Προοίμιο της «Οδύσσειας» (στ. 14- 25):

Η Μούσα έχοντας ανταποκριθεί στην επίκληση του ποιητή, κάνει μία δική της πιο συγκεκριμένη εισαγωγή στο έργο, με το στόμα του ποιητή. Τοποθετεί το χρονικό σημείο από το οποίο κρίνει ότι πρέπει να αρχίσει να ξετυλίγεται η αφήγηση – εισαγωγή ραψωδίας α.

 

Ο Οδυσσέας στα δύο (2) προοίμια:

Α. Πολύτροπος (επινοητικός, εφευρετικός και πολύξερος: ξέρει να ξεπερνά τις δυσκολίες με πολλούς τρόπους), πολύπαθος και πολυβασανισμένος. Στόχος του η επιστροφή, τόσο η δική του όσο και των συντρόφων του στην πατρίδα και όχι μία μάταιη τυχοδιωκτική περιπλάνηση. Υπεύθυνος και ευσεβής, σε αντίθεση με τους συντρόφους του (απερίσκεπτοι και ασεβείς).

Β. Νοσταλγός (λαχταράει την Ιθάκη και τη γυναίκα του Πηνελόπη – πρβλ. ραψωδία ε).

Στ. 1 «Μούσα»: εδώ εννοεί τη Μούσα Καλλιόπη, προστάτιδα της επικής ποίησης. Οι Μούσες θεωρούνταν κόρες του Δία και της Μνημοσύνης. Ήταν εννέα (9): Καλλιόπη (της επικής ποίησης), Κλειώ (της ιστοριογραφίας), Ουρανία (της αστρονομίας), Τερψιχόρη (του χορού), Θάλεια (της κωμικής ποίησης), Μελπομένη (της τραγικής ποίησης), Ερατώ (της λυρικής ποίησης), Ευτέρπη (της μουσικής) και Πολύμνια (της θρησκευτικής ποίησης).

Η συνεργασία με τις Μούσες έδινε αυτοπεποίθηση στον ποιητή και κύρος στο λόγο του, ενώ κανείς δεν μπορούσε να αμφισβητήσει την αλήθεια του έργου του.

Στ. 9: Ο ποιητής παρουσιάζει τον άνθρωπο υπεύθυνο για τις πράξεις του. Αυτό θα φανεί και παρακάτω (α, στ. 36 – 39 κ.ε.), όπου ο Δίας αναλύει το παράδειγμα του Αίγισθου που κακοπάθησε και σκοτώθηκε από δικές του απερισκεψίες, αν και οι θεοί τον είχαν προειδοποιήσει.

Στ. 10 – 11 Προϊδεασμός: στο νησί του Ήλιου, τη Θρινακία, οι σύντροφοι του Οδυσσέα έφαγαν από υπερβολική πείνα τα βόδια του θεού. Εκείνος με θυμό παραπονέθηκε στο Δία, ο οποίος τσάκισε και το τελευταίο καράβι του Οδυσσέα στη θάλασσα. Ο ήρωας, παλεύοντας με τα κύματα, βγαίνει τελικά ναυαγός στην Ωγυγία (Καλυψώ). Από τότε άρχισε η 7ετία της παραμονής του κοντά στη νύμφη.                           

Το περιστατικό της Θρινακίας το διηγείται ο Οδυσσέας στους Φαίακες στη ραψωδία μ (τελευταία των μεγάλων απολόγων του ήρωα) – («Μεγάλοι Απόλογοι Οδυσσέως»: ραψωδίες à ι – μ).

 

Στ. 18 in medias res: το έπος ξεκινάει από τη μέση των πραγμάτων. Η αφήγηση δεν είναι ευθύγραμμη. Δεν ξεκινά δηλαδή από την αποχώρηση του Οδυσσέα από την Τροία, για να καταλήξει στην Ιθάκη. Αρχίζει από την Ωγυγία τον 20^ο  χρόνο απουσίας του Οδυσσέα από την Ιθάκη και με αναδρομικές αφηγήσεις (εγκιβωτισμούς) καλύπτει αργότερα (ραψ. ι – μ: «Απόλογοι Οδυσσέως») τη δεκαετία από την πτώση της Τροίας έως το ποιητικό παρόν της αφήγησης. Ώσπου φτάνουμε στη ραψωδία ν. Δεν έχουμε πια κανένα κενό από το παρελθόν του Οδυσσέα και οδεύουμε σταθερά προς την αποκατάσταση του ήρωα στο βασίλειό του.

Τεχνική «in medias res»: είναι η τεχνική, σύμφωνα με την οποία μία αφήγηση ξεκινάει όχι από την αρχή των γεγονότων, αλλά από ένα άλλο σημείο της ιστορίας, προχωρημένο, δηλαδή από τη μέση των πραγμάτων.

Στ. 20 – 22 Προϊδεασμός: ο ποιητής κάνει νύξη για τους αγώνες που πρέπει να καταβάλει και τις δυσκολίες που θα βιώσει ο Οδυσσέας επιστρέφοντας στην πατρίδα του.

Στην «Οδύσσεια» για πρώτη φορά τονίζεται η ελευθερία που έχει ο άνθρωπος να ενεργεί αυτόβουλα. Παράλληλα, επισημαίνεται ότι η ελευθερία αυτή συνεπάγεται και την ευθύνη για τις πράξεις του, για τις οποίες τιμωρείται ή αμείβεται από τους θεούς. Η παρατήρηση αφορά το παράδειγμα του Αιγίσθου, το οποίο αναφέρει ο Δίας στη θεῶν ἀγορά, αλλά ταιριάζει και στην περίπτωση της επιπολαιότητας των συντρόφων του Οδυσσέα στη Θρινακία (η οποία επισημαίνεται ήδη στους στίχους α, 9 – 11) και ακόμα ταιριάζει και στην αλαζονική συμπεριφορά των μνηστήρων.

Στ. 24 «στο θεϊκό Οδυσσέα»: είναι η πρώτη ρητή αναφορά του ποιητή στο όνομα του ήρωά του (μόλις στον 24^ο στίχο). Ο Οδυσσέας, όπως και άλλοι ήρωες στα έπη, χαρακτηρίζεται θεϊκός όχι τόσο για τη θεϊκή του καταγωγή (ήταν απόγονος του Δία), όσο γιατί είχε εξαιρετικές ικανότητες και αρετές.

 

 

Στην «Οδύσσεια» για πρώτη φορά τονίζεται η ελευθερία που έχει ο άνθρωπος να ενεργεί αυτόβουλα. Παράλληλα, επισημαίνεται ότι η ελευθερία αυτή συνεπάγεται και την ευθύνη για τις πράξεις του, για τις οποίες τιμωρείται ή αμείβεται από τους θεούς. Η παρατήρηση αφορά το παράδειγμα του Αιγίσθου, το οποίο αναφέρει ο Δίας στη θεῶν ἀγορά, αλλά ταιριάζει και στην περίπτωση της επιπολαιότητας των συντρόφων του Οδυσσέα στη Θρινακία (η οποία επισημαίνεται ήδη στους στίχους α, 9 – 11) και ακόμα ταιριάζει και στην αλαζονική συμπεριφορά των μνηστήρων.

 

Στ. 24 «στο θεϊκό Οδυσσέα»: είναι η πρώτη ρητή αναφορά του ποιητή στο όνομα του ήρωά του (μόλις στον 24^ο στίχο). Ο Οδυσσέας, όπως και άλλοι ήρωες στα έπη, χαρακτηρίζεται θεϊκός όχι τόσο για τη θεϊκή του καταγωγή (ήταν απόγονος του Δία), όσο γιατί είχε εξαιρετικές ικανότητες και αρετές.

Στ. 27 «Αιθίοπες»: μυθικός λαός. Το όνομά τους σημαίνει μελαψοί, μαύροι, με ηλιοκαμένη όψη. Ήταν από τους αγαπημένους λαούς των θεών – ιδιαίτερα του Ποσειδώνα – οι οποίοι τους επισκέπτονταν συχνά και παρακάθονταν στα δείπνα τους (πρβλ. το ταξίδι των 12 Ολύμπιων θεών στην «Ιλιάδα» στους Αιθίοπες, ταξίδι που καθυστέρησε τη Θέτιδα από τα να επισκεφτεί το Δία για το θέμα του γιου της Αχιλλέα).

Στ. 26 – 27: Η απουσία του Ποσειδώνα από την 1^η θεῶν ἀγορά. Στοιχείο προοικονομίας.                

Στ. 29 «εκατόμβη»: μία θυσία 100 βοδιών ή άλλων ζώων· οπωσδήποτε μία πλούσια θυσία.

Στ. 31: Οι 12 θεοί του Ολύμπου à Δίας, Ποσειδώνας, Αθηνά, Απόλλων, Άρης, Άρτεμη, Αφροδίτη, Δήμητρα, Ερμής, Εστία, Ήρα, Ήφαιστος.

Στ. 38 – 40: Η μοίρα είναι το μερίδιο του καθενός στη ζωή· πόσο είναι γραφτό του να δοξαστεί ή να υποφέρει, και πάνω απ’ όλα, πόσο είναι γραφτό του να ζήσει. Στα ομηρικά έπη εμφανίζονται όχι μόνο θεοί, αλλά και άνθρωποι που σκέφτονται να παραβιάσουν τη μοίρα. Όμως η παραβίασή της συνήθως αποφεύγεται. Αν πάλι συμβεί, έχει φοβερές συνέπειες. Είναι λοιπόν η μοίρα κάτι σαν νόμος που πρέπει να είναι σεβαστός από όλους, ανθρώπους και θεούς.

Στ. 40 «Αίγισθος»: η αναφορά στον Αίγισθο γίνεται για την οικονομία του μύθου. Δίνεται η αφορμή στην Αθηνά να φέρει το θέμα του Οδυσσέα στη συνέλευση και να επισπευσθεί η επιστροφή του στην πατρίδα.

Στ. 41 «Ατρείδης»: ο γιος του Ατρέα· εδώ υπονοείται ο Αγαμέμνων. Γιος του Ατρέα ήταν και ο Μενέλαος.

 

Αίγισθος: άτη (θόλωσε το μυαλό του· έκανε επιλογές αντίθετες με τη βούληση των θεών) à ύβρις (αλαζονεία και ασέβεια) à νέμεση (αφύπνιση αισθήματος θείας δίκης) à τίσις (αδυσώπητη τιμωρία και εκδίκηση θεών).

 

Στ. 46 – 48: Ο Ορέστης, γιος του Αγαμέμνονα, σκοτώνει τη μητέρα του Κλυταιμνήστρα και τον εραστή της Αίγισθο, εκδικούμενος τη δολοφονία του πατέρα του (περίπτωση αυτοδικίας).

 

Στ. 44 «αργοφονιάς»: σταθερό επίθετο του θεού Ερμή. Το όνομα του δόθηκε, επειδή σκότωσε ένα τέρας, τον Άργο τον Πανόπτη.

 

Στ. 53 «Κρονίδη»: γιε του Κρόνου· εδώ εννοείται ο Δίας. Άλλοι γιοι του Κρόνου ήταν ο Ποσειδώνας και ο Άδης (Πλούτωνας).    

 

Στ. 61 «του Άτλαντα»: ο Άτλαντας ήταν Τιτάνας, γιος του Ιαπετού, θεός κυρίαρχος του ουρανού πριν από το Δία. Πολέμησε εναντίον του Δία στην Τιτανομαχία και η τιμωρία του ήταν να κρατάει στους ώμους του τον ουράνιο θόλο.

 

ΔΟΜΗ ΛΟΓΩΝ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ:

• Προσφώνηση στον πατέρα της, το Δία.

 

• Δήλωση ότι συμφωνεί μαζί του.

 

• Αποδοκιμασία στάσης Αίγισθου και κάθε αντίστοιχης συμπεριφοράς.

 

• Προβάλλει ήθος Οδυσσέα (γενναίος και δύσμοιρος) à ευνοϊκό κλίμα για τον ήρωα.

 

• Αποδοκιμασία για την Καλυψώ και για τον πατέρα της.

 

• Υπενθυμίζει ευσέβεια Οδυσσέα.

 

ΠΡΟΪΔΕΑΣΜΟΙ:

• Νόστος Οδυσσέα: βέβαιος, αφού η Αθηνά καταφέρνει να συγκινήσει το Δία.

 

• Τερματισμός οργής του Ποσειδώνα: ο νόστος του Οδυσσέα θα αποφασιστεί απ’ όλους τους θεούς· ένας αυτός δε θα μπορέσει να αντιταχθεί (α, στ. 90 – 92).

 

• Μετάβαση Ερμή στην Ωγυγία (πραγματοποίηση: ραψ. ε).

 

• Μετάβαση Αθηνάς στην Ιθάκη (πραγματοποίηση: αμέσως).

 

• Απελευθέρωση Οδυσσέα από Καλυψώ: δε θα μπορέσει να αντιταχθεί στη θέληση του Δία (α, στ. 99: «απαράβατη εντολή μας»).

Στ. 73 «ο Δίας που τα σύννεφα συνάζει»: οι τρεις γιοι του Κρόνου, Δίας, Άδης (Πλούτωνας) και Ποσειδώνας, μοιράστηκαν με κλήρωση τον κόσμο. Ο Δίας πήρε τον ουρανό, ο Άδης τον Κάτω Κόσμο και ο Ποσειδώνας τη θάλασσα (και την ξηρά, η οποία επέπλεε πάνω στη θάλασσα, όπως πίστευαν οι αρχαίοι). Ο Δίας είχε όπλο τον κεραυνό. Ήταν μάλιστα υπεύθυνος για τα καιρικά φαινόμενα. Ο Ποσειδώνας, με όπλο την τρίαινα, τάραζε τη θάλασσα και προκαλούσε σεισμούς στην ξηρά. Γι’ αυτό και τον ονόμαζαν κοσμοσείστη (πρβλ. α, στ. 86).

Στ. 83 «Κύκλωπες»: στον Όμηρο είναι δαίμονες, κατώτερες θεότητες. Ήταν γιγάντια κι άγρια όντα. Τους έλεγαν Κύκλωπες, γιατί είχαν ένα μόνο στρογγυλό μάτι (από τη λ. «κύκλος» και «ὢψ» = μάτι).

Στ. 97 «ψυχοπομπός»: σταθερό επίθετο του Ερμή. Ο θεός ονομάζεται έτσι, γιατί πίστευαν πως αυτός οδηγούσε τις ψυχές στον Κάτω Κόσμο.        

 

____________________________

 

Στίχοι 109 – 361:  (Η Αθηνά στην Ιθάκη – Συνάντηση με Τηλέμαχο):

Ο ποιητικός χώρος αλλάζει απότομα. Από τον Όλυμπο μεταφερόμαστε με ιλιγγιώδη ταχύτητα ενός στίχου (α, στ. 116) στην Ιθάκη.

Η Αθηνά προβαίνει σε ενανθρώπιση (=μεταμόρφωση θεού σε άνθρωπο).

 

Διάκριση:

• Ενανθρώπιση θεού: εμφάνιση θεού με τη μορφή ανθρώπου.
• Επιφάνεια θεού: εμφάνιση θεού με τη θεϊκή του ιδιότητα (πρβλ. «Ιλιάδος» Α – Η Αθηνά συγκρατεί τον Αχιλλέα).

 

Στ. 109 – 114: Η προετοιμασία της Αθηνάς (πρόκειται για τυπικό θέμα – μοτίβο, πρβλ. ανάλογη προετοιμασία Ερμή στη ραψωδία ε).

 

Η ΕΠΙΛΟΓΗ ΤΗΣ ΑΘΗΝΑΣ ΝΑ ΜΕΤΑΜΟΡΦΩΘΕΙ ΣΕ ΜΕΝΤΗ:

• Ο Μέντης – παλιός φίλος του Οδυσσέα – φυσική η παρουσία του στο παλάτι και το ενδιαφέρον του για τον παλιό του φίλο.

 

• Ως φίλος του Οδυσσέα, θα κερδίσει την εμπιστοσύνη του Τηλέμαχου, θα λειτουργήσει σαν πατέρας και θα έχει το δικαίωμα να του δώσει συμβουλές και να τον ωθήσει στην αναζήτηση του πατέρα του.

 

• Η παρουσία του Μέντη δε θα κινήσει τις υποψίες των μνηστήρων.

 

Στ. 121 «παίζοντας τους πεσσούς»: είναι το αρχαιότερο ελληνικό επιτραπέζιο παιχνίδι. Δεν ξέρουμε πως ακριβώς παιζόταν. Πάντως, οι πεσσοί ήταν πετραδάκια.

Στ. 123 «κήρυκες»: ιερά και απαραβίαστα πρόσωπα, τα οποία κρατούσαν ως σύμβολο του αξιώματός τους ένα σκήπτρο. Συγκαλούσαν το λαό σε συνέλευση· έδιναν το λόγο στον ομιλητή, παραχωρώντας του το σκήπτρο. Έκαναν διαπραγματεύσεις αντιπάλων στον πόλεμο. Είχαν πολλές αρμοδιότητες σε κοινωνικές και θρησκευτικές εκδηλώσεις.

Στ. 124 «σμίγουν σε κρατήρες με νερό κρασί»: οι αρχαίοι έπιναν σχεδόν πάντα νερωμένο κρασί κι όχι «άκρατο». Και αυτό για να είναι πάντα δροσερό και για να μη μεθούν.

Στ. 141 «Η Αθηνά Παλλάδα»: παλλάδα είναι το θηλυκό του «πάλλαξ» (=νεαρό αγόρι, παλικάρι). Άρα, Παλλάδα, σύμφωνα με μία εκδοχή, σημαίνει νεαρή κοπέλα. Άλλοι πίστευαν ότι ως πολεμική θεά «πάλλει» το δόρυ και την αιγίδα και γι’ αυτό ονομάστηκε έτσι.

 

ΤΥΠΙΚΟ ΤΗΣ ΦΙΛΟΞΕΝΙΑΣ:

• Υποδοχή και πρώτες περιποιήσεις του ξένου (προσφώνηση, θερμή χειραψία, τακτοποίηση).

 

• Λουτρό (από δούλες).

 

• Τραπέζι (κάθισμα σε τιμητική θέση, νερό για να πλυθεί πριν το φαγητό, εκλεκτή μερίδα φαγητού και ποτού).

 

• Επίσημη υποδοχή (σε εξαιρετικές περιπτώσεις οργάνωση αθλητικών αγώνων).

 

• Ερωτήσεις (ποιος είναι, από που έρχεται, ποιος είναι ο σκοπός της επίσκεψής του à συζήτηση).

 

• Προσφορά δώρων ως επισφράγιση φιλίας, που ήταν ιερή και μεταβιβαζόταν στους απογόνους. Στα δώρα του ξενιστή υπήρχε με την πρώτη ευκαιρία και ίσης αξίας αντίκρισμα από την πλευρά του φιλοξενούμενου.

 

Τους ξένους προστάτευε ο Ξένιος Δίας· πρβλ. «Ιλιάδος» Ζ, Γλαύκου και Διομήδους εταιρική ομιλία.     

ΤΗΛΕΜΑΧΟΣ: βρίσκεται σε δύσκολη θέση. Είναι θλιμμένος κι αγανακτισμένος. Νιώθει μοναξιά κι έλλειψη ελπίδας. Παρά τα προβλήματά του προσφέρει φιλοξενία στον ξένο, πράγμα που δείχνει ευγένεια ήθους και κοινωνική ευαισθησία. 

 

ΜΝΗΣΤΗΡΕΣ: είναι άπληστοι και ανεύθυνοι. Η συμπεριφορά τους είναι προκλητική. Είναι αναιδείς, εγωιστές και αναγκάζουν τον αοιδό Φήμιο να τραγουδάει, παρά τη θέλησή του, για το κέφι τους.

Στ. 172: Ο Φήμιος τραγουδούσε για τους μνηστήρες «από ανάγκη», όπως σημειώνει ο ποιητής. Προοικονομείται η σωτηρία του από τη σφαγή της ραψωδίας χ (μνηστηροφονία).

Ημερομηνία δημιουργίας

Πέμπτη 15 Οκτωβρίου 2020