Παρουσίαση/Προβολή

(1251009130) -  ΙΩΑΝΝΗΣ ΜΑΛΟΥΚΟΣ

Περιγραφή Μαθήματος

Διδακτική Ενότητα 5η

 

Ο πρωταγόρειος μύθος: η κλοπή της φωτιάς - έντεχνη σοφία και λόγος

 

ΚΕΙΜΕΝΟ

ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

ἅτε δὴ οὖν οὐ πάνυ τι σοφὸς ὢν ὁἘπιμηθεὺς ἔλαθεν αὑτὸν  καταναλώσας τὰς δυνάμεις εἰς τὰ ἄλογα· λοιπὸν δὴἀκόσμητον ἔτι αὐτῷ ἦν τὸ ἀνθρώπων γένος, καὶ ἠπόρει ὅτι χρήσαιτο. ἀποροῦντι δὲ αὐτῷ ἔρχεται Προμηθεὺς ἐπισκεψόμενος τὴν νομήν, καὶ ὁρᾷ τὰμὲν ἄλλα ζῷα ἐμμελῶς πάντων ἔχοντα, τὸν δὲ ἄνθρωπον γυμνόν τε καὶἀνυπόδητον καὶ ἄστρωτον καὶ ἄοπλον· ἤδη δὲ καὶ ἡ εἱμαρμένη ἡμέρα παρῆν, ἐν ᾗ ἔδει καὶ ἄνθρωπον ἐξιέναι ἐκ γῆς εἰς φῶς. ἀπορίᾳ οὖν σχόμενος ὁ Προμηθεὺς ἥντινα σωτηρίαν τῷ ἀνθρώπῳ εὕροι,  κλέπτει Ἡφαίστου καὶ Ἀθηνᾶς τὴν ἔντεχνον σοφίαν σὺν πυρί ―ἀμήχανον γὰρ ἦν ἄνευ πυρὸς αὐτὴν κτητήν τῳ ἢχρησίμην γενέσθαι― καὶ οὕτω δὴδωρεῖται ἀνθρώπῳ. τὴν μὲν οὖν περὶ τὸν βίον σοφίαν ἄνθρωπος ταύτῃ ἔσχεν, τὴν δὲ πολιτικὴν οὐκ εἶχεν· ἦν γὰρ παρὰ τῷΔιί. τῷ δὲ Προμηθεῖ εἰς μὲν τὴν ἀκρόπολιν τὴν τοῦ Διὸς οἴκησιν οὐκέτι ἐνεχώρει εἰσελθεῖν ―πρὸς δὲ καὶ αἱ Διὸς φυλακαὶ φοβεραὶ ἦσαν― εἰς δὲ τὸ τῆς Ἀθηνᾶς καὶ Ἡφαίστου οἴκημα τὸκοινόν, ἐν ᾧ ἐφιλοτεχνείτην, λαθὼν εἰσέρχεται, καὶ κλέψας τήν τε ἔμπυρον τέχνην τὴν τοῦ Ἡφαίστου καὶ τὴν ἄλλην τὴν τῆς Ἀθηνᾶς δίδωσιν ἀνθρώπῳ, καὶἐκ τούτου εὐπορία μὲν ἀνθρώπῳ τοῦβίου γίγνεται, Προμηθέα δὲ δι’ Ἐπιμηθέα ὕστερον, ᾗπερ λέγεται, κλοπῆς δίκη μετῆλθεν.

Ο Επιμηθέας λοιπόν, επειδή πραγματικά δεν ήταν και πολύ σοφός, χωρίς να το καταλάβει, κατασπατάλησε τις ιδιότητες στα άλογα όντα· του έμενε λοιπόν ακόμη ατακτοποίητο το ανθρώπινο γένος και βρισκόταν σε αμηχανία τι να το κάνει. Και ενώ αυτός βρισκόταν σε αμηχανία, έρχεται ο Προμηθέας για να επιθεωρήσει τη διανομή, και βλέπει τα άλλα ζώα να τα έχουν όλα με το σωστό τρόπο, ενώ τον άνθρωπο (να είναι) γυμνός και ξυπόλητος και χωρίς στρώμα και χωρίς όπλα· ωστόσο έφτανε πια η καθορισμένη από τη μοίρα μέρα, κατά την οποία  έπρεπε και ο άνθρωπος να βγει από τη γη στο φως. Επειδή λοιπόν ο Προμηθέας βρέθηκε σε δύσκολη θέση τι είδους σωτηρία να βρει για τον άνθρωπο, κλέβει τη σοφία  που συμπορεύεται με τη γνώση του Ηφαίστου και της Αθηνάς μαζί με τη φωτιά –γιατί ήταν αδύνατο να αποκτηθούν αυτές από κάποιον η να χρησιμοποιηθούν χωρίς τη φωτιά- και έτσι λοιπόν τις χαρίζει στον άνθρωπο. Τη σοφία λοιπόν τη σχετική με τη ζωή του κατ’ αυτόν τον τρόπο την απέκτησε, την πολιτική τέχνη όμως δεν την είχε· γιατί (αυτή) ήταν κοντά στο Δία. Και δεν ήταν δυνατόν πια στον Προμηθέα να εισχωρήσει στην ακρόπολη, την κατοικία του Δία- εκτός από αυτό και οι φρουροί του Δία ήταν φοβεροί- μπαίνει όμως κρυφά στο κοινό οίκημα της Αθηνάς και του Ηφαίστου, στο οποίο και οι δυο τους ασκούσαν την τέχνη τους, και αφού έκλεψε την τέχνη με τη φωτιά του Ηφαίστου και την άλλη (τέχνη) της Αθηνάς, τις δίνει στον άνθρωπο· και από αυτό εξασφαλίζονται για τον άνθρωπο άφθονα μέσα για τη ζωή του, ο Προμηθέας όμως εξαιτίας του Επιμηθέα αργότερα, καθώς λέγεται, τιμωρήθηκε για κλοπή.

 

ΛΕΞΙΛΟΓΙΚΑ

• ἔλαθεν

ΟΜΟΡΡΙΖΑ: λάθος, λάθρα, λήθη, λαθραίος, αληθινός, αλήθεια, αλάθητος, λησμονιά, αλησμόνητος, αληθεύω, λαθεμένος, λήθαργος

• ἠπόρει < ἀπορῶ

ΟΜΟΡΡΙΖΑ: απορία, απορηματικός, απορημένος

• χρήσαιτο

ΟΜΟΡΡΙΖΑ: χρήμα, χρήση, άχρηστος, χρησιμεύω, χρηματίζω, καταχρηστικός, χρήσιμος, χρηματιστής, καταχραστής, εύχρηστος, δύσχρηστος

• ὁρᾷ < ὁράω ῶ

ΟΜΟΡΡΙΖΑ: όραση, ορατός, αόρατος, όραμα, πανόραμα, διορατικός, οραματίζομαι, όψη, πρόσωπο, μέτωπο, πρόσοψη, αντικατοπτρισμός, ιδεατός, ιδεώδης, ύποπτος, ανύποπτος, καχύποπτος, είδωλο, επόπτης

• ἔχοντα

< ἔχω, σχέση, σχέτλιος (άθλιος, δυστυχής), σχήμα, σχολή, σχεδόν, έξοχος, ηνίοχος, ένοχος, ενοχή, ανοχή, έξη, εξής, ανεκτός, ευεξία, καχεξία, καχεκτικός, πλεονέκτης, εχέμυθος, εχέφρων, πολιούχος, αξιωματούχος

• εὕροι

ΟΜΟΡΡΙΖΑ: εύρεση, εύρημα, εύρετρα, ευρεσιτεχνία, εφευρέτης, εφεύρεση, δυσεύρετος, ευρετήριο

• ἄστρωτος

ΟΜΟΡΡΙΖΑ: στρώμα, κατάστρωμα, στρώση, στρώσιμο, στρωσίδι, οδόστρωμα, οδοστρωτήρας

• κλέπτει

ΟΜΟΡΡΙΖΑ: κλοπή, κλέφτης, κλοπιμαία, κλέψιμο, κλεψύδρα, κλεψιά, κλέφτικος

• δωρεῖται

ΟΜΟΡΡΙΖΑ: δώρο, δωρίζω, φιλοδώρημα, δωρητής

• τέχνην < τίκτω

έντεχνος, τέκτων, τεχνάζομαι, τέχνασμα, τεχνηέντως, τεχνητός, τεχνικός, τεχνίτης, τεχνολογία, καλλιτέχνης, αριστοτεχνικός, αρχιτέκτονας, αρχιτεκτονική, τοκετός, τόκος

• φυλακή< φυλάττω

ΟΜΟΡΡΙΖΑ: φύλαξη, φύλαγμα, αφύλακτος, προφύλαξη, φυλαχτό, φυλάκιο, επιφυλακτικός

• λέγεται

ΟΜΟΡΡΙΖΑ: λέγω, λέξη, λεκτικός, λεξικό, λόγος, λογικός, λογή, διαλογή, λογαριάζω, λογαριασμός, διάλογος, πολυλογάς, κοντολογίς, παράλογος, παραλογισμός, παρρησία, απόρρητος, αναντίρρητος, ρήτορας, ρητορικός, έπος, καλλιέπεια, αμετροέπεια

 

 

 

 

Εισαγωγικά σχόλια

0 Πρωταγόρας προβάλλει από την αρχή τη φυσική ένδεια του ανθρώπου, γιατί, από τη στιγμή που ο άνθρωπος δεν διαθέτει φυσικά εφόδια αυτοσυντήρησης του είδους του, η ύπαρξή του εξαρτάται από τον ίδιο και όχι από τη φύση.

Στη θεωρία του για τη γένεση και εξέλιξη του ανθρώπου ο Πρωταγόρας επηρεάζεται από τους προσωκρατικούς φυσικούς φιλοσόφους.

1. Αποδίδει τη δημιουργία κάθε ζωντανού οργανισμού στη μητέρα Γη.
2. Ακολουθεί την ελληνική παράδοση περί αυτοχθονισμού (γης ένδον), όπου υποκρύπτεται και μια αίσθηση ευγενούς καταγωγής,
3. Υπογραμμίζει την αξία της φωτιάς στην ανθρώπινη πρόοδο.
4. Η θέση που υπολανθάνει σ' αυτόν τον μύθο, σχετικά με την εξέλιξη του ανθρώπινου πολιτισμού είναι αισιόδοξη (πβ. Σοφ. Αντιγόνη, πρώτο στάσιμο), σε αντίθεση με την απαισιόδοξη εικόνα που δίδεται στο «’Έργα και Ήμέραι» του Ησιόδου, όπου γίνεται λόγος για παρακμή και εκφυλισμό του ανθρωπίνου γένους στη διαδρομή των αιώνων.

 

Ερμηνευτικά σχόλια

 

1. Ού πάνυ ... ὁ Ἐπιμηθέας ἔλαθεν (η απρονοησία του Επιμηθέα)

Η απρονοησία του Επιμηθέα αποδίδεται στη φτωχή πνευματική του υπόσταση. Η έγκαιρη ανάληψη δραστηριότητας εκ μέρους του Προμηθέα θα βοηθήσει  αρχικά τον άνθρωπο να επιβιώσει και έπειτα να αναδειχθεί κυρίαρχος του ζωικού βασιλείου.   

 Ο Επιμηθέας επιβεβαιώνοντας πλήρως το όνομα του ενέργησε απερίσκεπτα δαπανώντας όλες τις διαθέσιμες ικανότητες για τα υπόλοιπα ζώα κι αφήνοντας τον άνθρωπο χωρίς εφόδια, με αποτέλεσμα να οδηγηθεί σε τραγικό αδιέξοδο (ήπόρει ότι χρήσαιτο). Αξιοσημείωτη η τριπλή επανάληφη της απορίας στο κείμενο: ἠπόρει, ἀποροῦντι, ἀπορία.

 

2. ἀκόσμητον τό ἀνθρώπινον γένος

Το ρήμα κοσμώ σημαίνει τακτοποιώ, διευθετώ, αλλά και στολίζω, καλλωπίζω. Οι αρχαίοι Έλληνες, που θαύμαζαν ιδιαίτερα την τάξη, ισορροπία και αρμονία του σύμπαντος, το ονόιιασαν κόσμον , δηλαδή στολίδι. Το επίθετο ἀκόσμητος, αναφερόμενο στον άνθρωπο, δηλώνει ότι αυτός δεν είναι εξοπλισμένος από τη φύση με αυτάρκεις σωματικές ιδιότητες και ικανότητες.

Με άλλα λόγια ο άνθρωπος για την αυτοσυντήρησή του δεν διαθέτει κανένα έμφυτο και πολύπλοκο σύστημα ενστίκτων, αλλά αντίθετα πάσχει από σωματική και βιολογική κατωτερότητα. Αντανακλάται επομένως η εμπειρική γνώση ότι ο άνθρωπος αδυνατεί να επιβιώσει αρκούμενος μόνο στις πενιχρές, συγκριτικά με διάφορα ζώα, σωματικές του ικανότητες. Και ένας Κυνικός φιλόσοφος, ο Βίων, έλεγε ότι η φύση συμπε­ριφέρθηκε σαν μητριά απέναντι στον άνθρωπο και σαν μητέρα απέναντι στα άλλα ζώα. Βέβαια ο Αριστοτέλης (Περί ζῴων μορίων, IV 10) διατείνεται ότι η δημιουργία του ανθρώπου ήταν τέλεια και ότι όσοι ισχυρίζονται το αντίθετο, πως ήταν δηλαδή κατώτερη από κείνη των άλλων ζώων, σφάλλουν.

Στα Πολιτικά ο Αριστοτέλης υποστηρίζει ότι ο άνθρωπος «γεννιέται εφοδιασμένος από τη φύση με όπλα για να υπηρετήσει τη φρόνηση και την αρετή», εννοώντας τα φυσικά του πάθη, τη λογική, τη γλώσσα, (δες 7η Ενότητα)].

Αξιοσημείωτο το γεγονός ότι γίνεται λόγος για ανθρώπους γενικά, όχι νια ελεύθερους και δούλους, νια ευγενείς, για Έλληνες και βαρβάρους κτλ. Ο Πρωταγόρας με τη συγκεκριμένη έκφραση φαίνεται ότι υπερασπίζεται την άποψη ότι οι άνθρωποι είναι φύσει ίσοι, αλλά θέσει άνισοι, δηλαδή η φύση προίκισε τους ανθρώπους με τα ίδια γνωρίσματα, αλλά η κοινωνική συμβίωση και οργάνωση τελικά τους καθιστά άνισους. Άλλοι σοφιστές προχώρησαν περισσότερο στην ενότητα του ανθρώπινου γένους με τις διακηρύξεις τους κατά των κοινωνικών και φυλετικών διακρίσεων (Αντιφών, Αλκιδάμας). Πρόκειται για πρωτοποριακές για την εποχή τους αντιλήψεις, που η σημασία τους σε σχέση με τις αριστοκρατικές αντιλήψεις της εποχής τους, ακόμα και σε σχέση με σύγχρονες θεωρίες π.χ. για Αρίους είναι προφανής.

3. Ειμαρμένη

Για τους αρχαίους η ειμαρμένη είναι αναπότρεπτη, ισχυρότερη και από τους θεούς δύναμη, που από τα πριν ορίζει τη μοίρα του ανθρώπου, (βλ. σχόλιο προηγούμενης ενότητας)

4. Το διπλό δώρο του Προμηθέα (Ἡ ἔντεχνος σοφία σύν πυρί, ἠ περί τόν βίον
   σοφίαν, Ἡ ἔμπυρος τέχνη) και η σημασία του

Γενικό σχόλιο: Η έξοδος του ανθρώπου από το εσωτερικό της γης, «έκ γης», στο φως του ήλιου δεν οφείλεται στις έτοιμες δυνάμεις ύπαρξης που του χάρισε η φύση (Επιμηθέας), όπως έγινε για τα άλλα ζωικά είδη. Για τα ζωικά είδη η ανοδική πορεία από το εσωτερικό της γης στο φως ήταν απλώς μια πορεία προς τη βιολογική ύπαρξη. Αντίθετα, για τον άνθρωπο η πορεία από το εσωτερικό της γης στο φως συνιστά μια ανοδική πορεία από τις εξαρτήσεις της βιολογικής ύπαρξης στην αυτονομία του νοήμονος όντος. Αυτό το ποιοτικά διαφορετικό, σε σχέση με τα ζωικά είδη, πέρασμα του ανθρώπου από τη γη στο φως, από τη βιολογική παρουσία στη νοήμονα και αυτοπροσδιοριζόμενη ύπαρξη, αποδίδεται συμβολικά με τη μορφή του Προμηθέα.

την ἔντεχνον σοφίαν σύν πυρί

Την κρίσιμη στιγμή για τον άνθρωπο παρεμβαίνει αποφασιστικά ο Προμηθέας, ο οποίος κλέβει τις τεχνικές γνώσεις του Ηφαίστου και της Αθηνάς μαζί με τη φωτιά και τα δίνει στον άνθρωπο. Έτσι ο φιλεύσπλαχνος Προμηθέας παρέχει τη δυνατότητα στον άνθρωπο όχι μόνο να επιβιώσει, αλλά και να δημιουργήσει τεχνικό πολιτισμό, μια ανώτερη μορφή ζωής και να διαφοροποιηθεί από όλα τα άλλα έμβια όντα.

Η μυθική μορφή με την οποία ο Πρωταγόρας ντύνει την άποψή του για τη γένεση του πολιτισμού δεν μας επιτρέπει να πάρουμε κάθε λέξη του τοις μετρητοίς. Πρόκειται βέβαια για συμβολισμούς και θα πρέπει να δούμε την παρέμβαση του Προμηθέα ως Φάση της εξέλιξης, στην οποία δημιουργούνται οι προϋποθέσεις νια την επιβίωση του ανθρώπου και την προσαρμογή του στο Φυσικό περιβάλλον, πραγματοποιείται η γένεση των τεχνών και σχηματίζονται οι πρώτες κοινωνίες. Στην προηγούμενη φάση (του Επιμηθέα) συντελείται ο βιολογικός σχηματισμός του ανθρώπου.

Τι είναι όμως η «ἔντεχνος σοφία»; Πρόκειται για τη λογική με την οποία ο άνθρωπος αναδείχτηκε στη συνέχεια κατασκευαστής και δημιουργός (homo faber)^- νια να επιβιώσει, εξαρτάται αποκλειστικά και υποχρεωτικά από την ευφυΐα του. Κατανοούμε, λοιπόν, τον όρο ως τεχνογνωσία, η οποία επιτρέπει στον άνθρωπο να προβεί σε επινοήσεις και εφαρμογές σωτήριες νια τη ζωή του που προωθούν την εν γένει παρουσία του στον κόσμο. Ειδικότερα, η κατάκτηση τεχνικής συνδέεται με την ανάπτυξη τεχνικών δεξιοτήτων, την οργάνωση της εργασίας ως κατασκευαστικής διαδικασίας, για παράδειγμα σπιτιών, όπλων, εργαλείων, με την επινόηση συμβολικών συστημάτων επικοινωνίαςκαι αντιμετώπισης καθημερινών αναγκών, πχ. γλώσσα, γραφή, αρίθμηση, με την καλλιέργεια, πχ. γης, και με την ανωνή. καθώς όλα αυτά δεν είναι εξωτερικά προς τη φύση του ανθρώπου, αλλά την επηρεάζουν και οδηγούν τον άνθρωπο σταδιακά σε έλεγχο των παθών και οργάνωση της άμυνάς του προς τους άλλους. Πάντως, η σοφία αυτή δεν συνδέεται με τη γνώση των επιστημών και τη φιλοσοφία, (δες και σχόλιο σχολικού βιβλίου)

 Αξιοσημείωτο είναι ότι οι τεχνικές γνώσεις εννοούνται εδώ χορηγημένες στον άνθρωπο ως ολοκληρωμένο σύνολο a priori και όχι ως αποτέλεσμα σταδιακής πείρας μέσα στους αιώνες. Επιπλέον, η έντεχνος σοφία, όπως προκύπτει και από τη σχετική διήγηση, είναι έμφυτη στον άνθρωπο από την αρχή, αφού ο Προμηθέας τη χαρίζει στους πρώτους ανθρώπους τη στιγμή της δημιουργίας τους. Δεν είναι παρά μια διαφορετική έκφραση για τη δεξιοτεχνία, που κατά τον Ευριπίδη και τον Αισχύλο είναι το πρώτο δώρο των θεών.

5. ἔμπυρος τέχνη

Η φωτιά, η πρώτη μεγάλη πηγή ενέργειας που έμαθε να μεταχειρίζεται ο άνθρωπος, εύλογα τοποθετείται στη βάση όλων των έως τότε τεχνολογικών κατακτήσεων. Ως πηγή ενέργειας υπήρξε αναγκαία συνθήκη για να οδηγηθεί ο άνθρωπος στα υψηλά τεχνικά επιτεύγματα και να αντισταθμίσει με αυτά τη φυσική αδυναμία του. Η «έμπυρος τέχνη» εκφράζει την εφαρμοσμένη, την κατασκευαστική εκδήλωση της ανθρώπινης δραστηριότητας. Η «έμπυρος τέχνη» είναι η πρακτική εφαρμογή των τεχνικών γνώσεων κυρίως με τη χρήση της φωτιάς, καθώς είναι γνωστό ότι πολλά υλικά, όπως τα μέταλλα, μπορούν να γίνουν αντικείμενο κατεργασίας με τη χρήση της φωτιάς. Ο Πρωταγόρας, λοιπόν, πρέπει να είχε στο μυαλό του αυτό που σήμερα ονομάζουμε τεχνολογία. τηρουμένων των αναλογιών. Εννοούμε, βέβαια, μια τεχνολογία προσαρμοσμένη στα μέσα και τις δυνατότητες της εποχής.

6. τήν δέ πολιτικήν οὐκ εἶχεν

Οι άνθρωποι σ' αυτό το στάδιο της λεγόμενης φυσικής κατάστασης δεν έχουν τη δυνατότητα να οργανώσουν πολιτική και κοινωνική ζωή και να αναπτύξουν κατ' επέκταση πνευματικό πολιτισμό. Γίνεται σαφές ότι η πολιτική τέχνη είναι ανώτερη κατάκτηση, η οποία στον μύθο χαρακτηρίζει την κοινότητα των θεών και όχι των ανθρώπων, και αποτελεί στοιχείο εξουσίας του Δία απέναντι στους άλλους θεούς και τον κόσμο. Η παρουσίασή τους ως δώρων των θεών και όχι ως ανακαλύψεων του ανθρώπου μπορεί να θεωρηθεί και ως ένδειξη σεβασμού προς αυτούς και προσπάθεια αποφυγής ύβρης εκ μέρους των ανθρώπων. Αρα η κατάκτηση της τεχνικής από τον άνθρωπο, που χαρακτηρίζεται σαν τιτανική πράξη κλοπής, συνέβη σε μια πρώιμη φάση, προκοινωνική και δείχνει τις τότε δυνατότητες του ανθρώπινου πνεύματος. Αντίθετα, η πολιτική ήταν ακόμη απρόσιτη σχεδόν στο ανθρώπινο πνεύμα και κατακτήθηκε σε υστερότερη στιγμή της ιστορίας του ανθρώπουκαι αφού είχαν διαμορφωθεί οι κατάλληλες συνθήκες.

ΓΕΝΙΚΗ ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΗ: αδυναμίες του μύθου

Η φωτιά και οι τέχνες δώρα του τιτάνα και όχι απότοκα του λογικού – της νόησης (1^η αδυναμία του μύθου)

Από τη δύσκολη κατάσταση έβγαλε τον άνθρωπο η τεχνολογία, η ανακάλυψη της φωτιάς και των πρακτικών τεχνών. Η ανάπτυξη της τεχνολογίας προϋπο­θέτει βέβαια την ύπαρξη του λογικού στοιχείου στον άνθρωπο, την ύπαρξη νοημο­σύνης, ευφυΐας. Για τέτοια πράγματα όμως δεν γίνεται λόγος στον μύθο του Πρω­ταγόρα.

    Ο μύθος του Πρωταγόρα παρουσιάζει τη φωτιά και τις τέχνες ως δώρα ενός Τιτάνα, του Προμηθέα, και όχι ως ανακαλύψεις του ίδιου του ανθρώπου, όπως ή­ταν στην πραγματικότητα. Εδώ πρέπει να πούμε ότι ο αρχαίος Έλληνας καθετί το σημαντικό για τη ζωή του το θεωρούσε δώρο των θεών και όχι ανακάλυψη δική του.

Έλλειψη αναφοράς στην αντιμετώπιση των σαρκοβόρων ζώων μέσω της χρήσης όπλων (2^η αδυναμία)

Ο Πρωταγόρας αναφέ­ρεται στην εὐπορίαν τοῦ βίου, στην αφθονία των μέσων ζωής, που προέκυψε από την άσκηση των πρακτικών τεχνών. Η τεχνολογία βοήθησε τον άνθρωπο να καλύ­ψει τις ανάγκες του και να προστατευθεί από τις δυσμενείς συνθήκες του φυσικού περιβάλλοντος. Δεν λέγεται τίποτα για το πώς αντιμε­τώπισε τον κίνδυνο από τα άγρια σαρκοφάγα. Χάρη στην τεχνολογία κατασκεύασε εργαλεία αλλά και όπλα, με τα οποία θα μπορούσε να αντιμετωπίσει τα θηρία. Και όμως ο Πρωταγόρας δεν αναφέρεται σε όπλα και σε χρήση όπλων. Όπως θα πει πιο κάτω, ο άνθρωπος δεν μπορούσε να κάνει χρήση όπλων κατά των θηρίων, γιατί η πολεμική τέχνη είναι μέρος της πολιτικής τέχνης, την οποία οι άνθρωποι δεν γνώρι­ζαν και δεν είχαν αποκτήσει ως αυτή τη στιγμή. Ο Πρωταγόρας εννοεί οργανωμένο πόλεμο κατά των θηρίων, σαν να ήταν αδύνατο μεμονωμένοι άνθρωποι να κάνουν χρήση όπλων.

Η ανάπτυξη της τεχνολογίας δεν αντιμετωπίζεται ως προϊόν οργανωμένης κοινωνίας - έλλειψη εξελικτικότητας. (3^η και 4^ηαδυναμία) Τι μπορούμε να υποθέσουμε για τα «λάθη» – παραλείψεις στο μύθο;

  Το σοβαρό λάθος που κάνει ο Πρωταγόρας είναι ότι παρουσιάζει την ανάπτυξη της τεχνολογίας να πραγματοποιείται όχι στο πλαίσιο μιας οργανωμένης κοινωνί­ας και ως αποτέλεσμα οργανωμένης προσπάθειας, αλλά σε ένα στάδιο κατά το οποίο οι άνθρωποι ζούσαν ως σκόρπιες ομάδες. Και όμως η ανάπτυξη της τεχνολο­γίας προϋποθέτει καταμερισμό εργασίας, ανάπτυξη ειδικοτήτων και συνεργασία. Όλα αυτά μπορούν να γίνουν μόνο μέσα σε μια οργανωμένη κοινωνία. Εξάλλου οι τεχνικές γνώσεις εννοούνται εδώ δοσμένες στους ανθρώπους ως ολοκληρωμένο σύνολο, a priori, και όχι ως θησαύρισμα σταδιακής πείρας μέσα στους αιώνες. Δεν ξέρουμε αν το λάθος είναι πραγματικά του Πρωταγόρα ή δημιούργημα του Πλάτωνα. Ο τελευταίος ήταν αντίπαλος των σοφιστών και ίσως στον διάλογο του Πρωτα­γόρας δε θα ήθελε να δώσει μια πραγματικά άψογη εικόνα για τον κορυφαίο σοφι­στή. Μάλλον θα ήθελε να αναδείξει τις ανεπάρκειές του. Έτσι καταλαβαίνουμε γιατί ο Πλάτωνας παρουσιάζει τον Πρωταγόρα να κάνει μια διάλεξη με λογικά κενά, με πρωθύστερα και χαλαρή επιχειρηματολογία, όπως θα φανεί και στη συνέ­χεια.

7. παρά τῷ Διί

Η Δίκη θεωρείται ως πάρεδρος Διός, ενώ στον Σοφοκλή (Αντιγόνη, στ. 451) χαρακτηρίζεται ως ξύνοικος των κάτω θεών.

8. ἀκρόπολιν τήν τοῦ Διός

Κατά το πρότυπο των ανθρωπίνων πόλεων το ανάκτορο του πατέρα των θεών βρισκόταν σε ακρόπολη - στην υψηλότερη κορυφή του Ολύμπου. Οι αρχαίοι Έλληνες φαντάζονταν τους θεούς με ανθρώπινα χαρακτηριστικά και ιδιότητες. Επίσης, φαντάζονταν τον κόσμο στον οποίο ζούσαν οι θεοί και την κοινωνική τους οργάνωση με πολλές αναλογίες με τον ανθρώπινο κόσμο (π.χ. οι κατοικίες των θεών, η ακρόπολη όπου φυλάσσεται η πολιτική τέχνη, οι φρουρές, οι θεοί κτλ.).

9. αί Δίός φυλακαί φοβεραί

Πρόκειται πιθανόν για το Κράτος και τη Βία, όπως τους συναντούμε στον Προμηθέα Δεσμώτη του Αισχύλου και στον Ησίοδο. Είναι τα όργανα της εξουσίας του Δία. Στο μύθο του Πρωταγόρα συμβολίζουν τη δυσκολία της απόκτησης της πολιτικής τέχνης, τις επίπονες προσπάθειες του ανθρώπινου γένους για πολιτική οργάνωση. Η παρουσία των θεών στο μύθο φανερώνει την παρουσία της φύσης μέσα στην κοινωνία (η οποία δηλώνεται καλύτερα και στην 4η ενότητα).

10. οίκημα τό κοινόν

Η αθηναϊκή μυθολογία και λατρεία είχε συνδέσει στενά τον Ήφαιστο και την Αθηνά. Έτσι, η Αθηνά έγινε παιδαγωγός του γιου του Ηφαίστου, ενώ υπήρχαν και κοινές εορτές. Επίσης, στην Αρχαία Αγορά της Αθήνας αλλά και στην Ολυμπία είχε ιδρυθεί κοινός ναός του Ηφαίστου και της Αθηνάς. Η αναφορά του Πρωταγόρα στην Αθηνά και τον Ήφαιστο και στο εργαστήρι τους συνιστά και έναν σαφή υπαινιγμό οργάνωσης της θεϊκής κοινότητας στη βάση ενός «καταμερισμού των εργασιών», όπου ο Δίας κατέχει την ύψιστη πολιτική τέχνη, ενώ η Αθηνά και ο Ήφαιστος καταγίνονται με τέχνες συνδεδεμένες με την αντιμετώπιση των καθημερινών αναγκών επιβίωσης, την πρακτική επινοητικότητα και την κατασκευαστική ικανότητα.

11. Την τε ἔμπυρον τέχνην την τοῦ Ἡφαίστου και την ἄλλην την τῆς Ἀθηνᾶς

Εδώ εξυπακούεται αφενός η πρακτική του Ηφαίστου και αφετέρου η θεωρητική της Αθηνάς γνώση,η εναρμόνιση των οποίων δημιουργεί την πρόοδο του τεχνολογικού πολιτισμού. Είναι αντιληπτό ότι προβάλλεται ιδιαίτερα η σημασία της φωτιάς για την ύπαρξη του ανθρωπίνου γένους, αλλά και η άρρηκτη σύνδεση μεταξύ της τεχνολονικής και της πνευματικής ανθρώπινης δραστηριότητας.

12. Κλοπῆς δίκη μετῆλθε

Είναι γνωστό πως ο Προμηθέας τιμωρήθηκε ιδιαίτερα σκληρά για τη συγκεκριμένη πράξη του. Κάθε επίτευγμα απαιτεί ανυπολόγιστες θυσίες σε μια πορεία συνεχούς αναζήτησης του καλύτερου. Και αυτή τη διπλή διάσταση της επιτυχίας και του τιμήματος της υπενθυμίζει η λιτή αναφορά στην τιμωρία του Προμηθέα. Το επίτευγμα για να έχει αξία και διάρκεια προϋποθέτει αυταπάρνηση και ανιδιοτέλεια και αυτό το υπαινίσσεται η φράση του Πρωταγόρα στην οποία φαίνεται ότι ο θεός που λυπήθηκε τους ανθρώπους και έκλεψε τη φωτιά, τιμωρήθηκε για την πράξη του: 1) αμέλεια παράβαση της αρχικής εντολής των θεών και απρονοησία, (ἔλαθεν αὑτόν καταναλώσας, ἠπόρει) 2) ενέργεια με δόλιο τρόπο και διαπράττει κλοπή (λαθών εἰσέρχεται, κλέψας), 3) το αποκλειστικό προνόμιο των θεών γίνεται κτήμα των ανθρώπων (δίδωσιν ἀνθρώπῳ).

Βασική επισήμανση: Η δυναμική της ιστορίας είναι φανερή: πιο πάνω από την τεχνική είναι η πολιτική, αλλά όχι ακόμη για τον άνθρωπο. Προηγείται η επίλυση ζωτικών αιτημάτων των υλικών συνθηκών ύπαρξης του ανθρώπου, η οποία στη συνέχεια του επιτρέπει να σκεφτεί για τα επιτεύγματά του, την κυριαρχία του στη φύση και την προαγωγή των συνθηκών ζωής του. Κάθε στάδιο προετοιμάζεται από το προηγούμενο και προετοιμάζει το επόμενο σε μια δυναμική πορεία, όπου η κάθε κατάκτηση γίνεται βάση για την επόμενη με πολύ κόπο και με μεγάλο τίμημα κάποιες φορές, οπωσδήποτε καθόλου ανώδυνα.

13. Χαρακτηρισμός Προμηθέα – Επιμηθέα

Βλέπε και 2^η ενότητα

Επιμηθέας: επιπόλαιος, σπάταλος στην μοιρασιά και όχι προνοητικός

Προμηθέας: γοργός στη σκέψη, αποφασιστικός, τολμηρός, υπεύθυνος και ιδιαίτερα φιλάνθρωπος

 

ΑΠΟ ΤΟΝ ΦΑΚΕΛΟ ΥΛΙΚΟΥ

 

Α. Τι λέει το κείμενο;

 

1. Σε ποια κατάσταση βρίσκεται ο άνθρωπος συγκριτικά με τα άλλα ζώα μετά από τη μοιρασιά που έκανε ο Επιμηθέας;

Βλέπε ερμηνευτικό σχόλιο 2

 

2. Για ποιον λόγο κατηγορείται ο Προμηθέας για κλοπή (κλοπῆς δίκη μετῆλθεν);

Βλέπε ερμηνευτικό σχόλιο  12

 

3. Τι άλλο χρειάζονται οι άνθρωποι που δεν μπορεί να το προσφέρει ο Προμηθέας;

Βλέπε ερμηνευτικά σχόλια 6 και 9

Β. Ας εμβαθύνουμε στο νόημα του κειμένου

 

1. Να διευκρινίσετε τις έννοιες ἔντεχνος σοφία και ἔμπυρος τέχνη.Πώς σχετίζονται με την περὶ τὸν βίον σοφίαν και με την πολιτικὴ σοφία;

Βλέπε ερμηνευτικά σχόλια 4 και 5

 

2. Ποιο συμβολικό ρολό νομίζετε ότι έχουν στον μύθο ο Επιμηθέας,ο Προμηθέας, ο Ήφαιστος,η Αθηνά και ο Δίας; Σε τι εξυπηρετούν την ανάπτυξη της σκέψης του Πρωταγόρα;

Στον πρωταγόρειο μύθο «η παρουσία των θεών έχει αλληγορική, συμβολική σημασία: ο Δίας είναι η νομοτέλεια που διέπει τη φύση, ο λόγος, η λογική. Ο Ερμής, ο Επιμηθέας και οι άλλοι θεοί τα όργανα που διέπουν τη νομοτέλεια της φύσης. Με τη νομοτέλεια αυτή ρυθμίζονται οι σχέσεις των όντων, εξισορροπούνται οι ανάγκες τους και εξασφαλίζονται τα μέσα για την ικανοποίησή τους» (βλ. Κ.Ε.Ε, σελ. 39, σημ.18). Ειδικότερα η τέχνη του Ηφαίστου συμβολίζει τις πρακτικές (τεχνικές) γνώσεις, ενώ η σοφία της Αθηνάς τη θεωρητική γνώση.

 

Γ. Για τη γλώσσα του κειμένου

 

1. Να προσέξετε τη σημασία που έχουν στο αρχαίο κείμενο οι λέξεις: ἀπορία, εὐπορία, φυλακή. Με ποιον τρόπο αποδίδονται στις μεταφράσεις; Ποιες άλλες σημασίες είχαν στην αρχαία γλώσσα;

Σημασία τους (Φιλοσοφικός Λόγος, σελ. 68-69):

ἀπορία < ἀπορέω-ώ: δεν έχω πόρο (δρόμο, διέξοδο), βρίσκομαι σε απορία, αμηχανία, αγνοώ τι πρέπει να πράξω, απορώ

εὐπορία: ευκολία, ικανότητα, αφθονία, ευτυχία, πλούτος, λύση αμφιβολιών και δυσκολιών

φυλακή (< φυλάττω): φρούρηση, φύλαξη, φρουρά Μετάφραση

(Φάκελος Υλικού, σελ. 51-52)

απορία = δυσκολία

ευπορία = πλούσια μέσα

φυλακή = φρουρά (στο κείμενο «φυλακαί» = φρουροί)

 

Η κατάσταση μετά τη μοιρασιά που έκανε ο Επιμηθέας προκαλεί απορίες (ἠπόρει, ἀπορίᾳ σχόμενος). Με τι είδους προτάσεις εκφράζονται στο αρχαίο κείμενο;

Εκφράζονται με ονοματική πλάγια ερώτηση, μερικής αγνοίας, σε θέση αντικειμένου.

α) ἠπόρει  ὅ,τι χρήσαιτο

β) Ἀπορία σχόμενος ἥντινα σωτηρίαν τῷ ἀνθρώπῳ εὕροι

 

2. Στο κείμενο έχουμε δύο αναφορικές προτάσεις που προσδιορίζουν τις λέξεις: α) ἡμέρα και β) οἴκημα. Νομίζετε ότι είναι αναγκαίοι προσδιορισμοί; Θα μπορούσαν να λείπουν χωρίς να αλλοιωθεί το νόημα;

α) Η αναφορική πρόταση που προσδιορίζει τη λέξη ημέρα είναι «ἐν ᾗ ἔδει καὶ ἄνθρωπον ἐξιέναι ἐκ γῆς εἰς φῶς». Αποτελεί αναγκαίο προσδιορισμό, καθώς δηλώνει ποια είναι η καθορισμένη ημέρα από τη μοίρα, αυτή κατά την οποία έπρεπε και ο άνθρωπος να εγκαταλείψει το εσωτερικό της γης, όπου τον είχαν πλάσει οι θεοί, και να βγει στο φως.

β) Η αναφορική πρόταση που προσδιορίζει τη λέξη οίκημα είναι «ἐν ᾧ ἐφιλοτεχνείτην». Αποτελεί αναγκαίο προσδιορισμό, καθώς δηλώνει ότι στο οίκημα αυτό ασκούσαν τις τέχνες τους και συγκεκριμένα τις τεχνικές γνώσεις και τη φωτιά.

Άρα, αν έλειπαν οι αναφορικές προτάσεις, θα αλλοιωνόταν το νόημα.

 

Θέματα για συζήτηση, ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΟΣ ΛΟΓΟΣ

 

1. Παρατηρήστε πως χαρακτηρίζονται μέσα στο κείμενο του Πρωταγόρα οι δραστηριότητες που σήμερα ονομάζουμε «τεχνολογία». Σχολιάστε αυτούς τους χαρακτηρισμούς.

            Οι δραστηριότητες, οι οποίες σήμερα ονομάζονται «τεχνολογίες» αποδίδονται στο κείμενο με τις φράσεις «ἔντεχνος σοφία συν πυρὶ», «περὶ τὸν βίον σοφία», «ἔμπυρος τέχνη τοῦ Ἡφαίστου καὶ ἡ ἄλλη τῆς Ἀθηνᾶς». Τέλος, αναφέρεται ότι αυτές οι τέχνες συμβάλλουν στην «εὐπορία του βίου ἀνθρώπω». Αν προσπαθήσουμε να αναλύσουμε τις φράσεις αυτές, μπορούμε να πούμε τα εξής: 

«ἔντεχνος σοφία σὺν πυρὶ» και η «περί τον βίον σοφία» είναι τεχνικές γνώσεις, η εφαρμογή της σοφίας, της σκέψης δηλαδή στις διάφορες τέχνες όπως η αρχιτεκτονική, η οικοδομική, η ναυπηγική κλπ. Αποτελούν τη βάση του υλικο-τεχνολογικού πολιτισμού και περιλαμβάνουν τις καλές τέχνες αλλά κυρίως όλες τις πρακτικές τέχνες που είναι απαραίτητες για τη δημιουργία των υλικών αγαθών, την κάλυψη των βιοτικών αναγκαίων του ανθρώπου. Η αναφορά στη φωτιά δείχνει ότι είναι αναγκαία πηγή ενέργειας καθώς και το βασικό μέσο που απαιτείται για να γίνει η επεξεργασία υλικών, η κατασκευή των διαφόρων τεχνολογικών επιτευγμάτων. Το ίδιο νόημα περιέχει και η φράση «ἔμπυρος… Ἀθηνᾶς».

Ο όρος «ἔμπυρος τέχνη» ίσως αναφέρεται συγκεκριμένα στη μεταλλουργική τέχνη του Ηφαίστου, η πρακτική εφαρμογή της οποίας καθίσταται αδύνατη χωρίς τη χρήση της φωτιάς ενώ ο χαρακτηρισμός «ἡ ἄλλη τῆς Ἀθηνᾶς» αναφέρεται στις καλές τέχνες- γλυπτική ζωγραφική κα- στην ιατρική, στη γεωργία, στη χρυσοχοΐα στην αργυροχοΐα, στην υφαντική και χειροτεχνία γενικά, σε όλες δηλαδή τις ειρηνικές τέχνες που ανακάλυψε και προστάτευε η Αθηνά, η οποία άλλωστε αποκαλείται «Ἐργάνη». Μάλιστα, θα λέγαμε πως στο σημείο αυτό υπογραμμίζεται ότι η τεχνολογία είναι το αποτέλεσμα της συνύπαρξης και συνεργασίας των τεχνικών εφαρμογών, πρακτικών εργασιών (Ἥφαιστος) και των τεχνικών γνώσεων της θεωρητικής σύλληψης κάποιων σκέψεων (Ἀθηνὰ), οι οποίες μάλιστα απαιτούν και κάποια πηγή ενέργειας για να κινήσει τις διαδικασίες (φωτιά).

            Αν θέλουμε, λοιπόν, να κάνουμε έναν παραλληλισμό με το σημερινό όρο «τεχνολογία», θα μπορούσαμε να πούμε ότι ο Πρωταγόρας αποδίδει με ακρίβεια το περιεχόμενο της σημερινής έννοιας «τεχνολογία» πραγματικά με τον όρο «τεχνολογία» δεν εννοούμε τίποτα παραπάνω από την τεχνική γνώση, τη σοφία πάνω σε θέματα τεχνών, όπου παντρεύεται η θεωρητική γνώση με την πρακτική εφαρμογή κι όπου είναι απαραίτητη κάποια πηγή ενέργειας.

 

2. Λαμβάνοντας υπόψη σας τις θεϊκές ιδιότητες της Αθηνάς και του Ήφαιστου, να προσδιορίσετε τι ακριβώς εννοεί ως έντεχνη σοφία ο Πρωταγόρας. Η τέχνη και τα τεχνικά δημιουργήματα συμπεριλαμβάνονται, νομίζεται, στην έντεχνη σοφία; Υπάρχει πρωταρχική σχέση ανάμεσα στην τεχνολογία και την τέχνη; Είναι και η τέχνη εξίσου απαραίτητη στη δημιουργία του πολιτισμού και στην επιβίωση του ανθρώπου μέσα σε μια φύση εχθρική;

           

            Με τη φράση «έντεχνη σοφία» ο Πρωταγόρας εννοεί τις τεχνικές γνώσεις, με τις οποίες ο άνθρωπος σημειώνει πρόοδο σε θέματα τεχνολογίας. Αυτό γίνεται αντιληπτό από τις ιδιότητες των δύο θεών που αναφέρονται. Ο Ήφαιστος, ο τεχνίτης θεός, ο θεός της φωτιάς και της μεταλλουργίας και η θεά της σοφίας Αθηνά, προστάτιδα των λεγόμενων ειρηνικών τεχνών συνεργαζόμενοι δημιουργούν την «τεχνολογία». Η «έντεχνη σοφία» είναι, δηλαδή, η εφαρμογή της σοφίας και της σκέψης σε διάφορες τέχνες, η τεχνική και η γνώση που συμπορεύεται με την εμπειρία και τη δεξιότητα, η θεωρία που συνδυάζεται με την πράξη.  Με τον όρο, όμως, αυτό δε φαίνεται ότι ο Πρωταγόρας αναφέρεται και στην τέχνη και τα καλλιτεχνικά δημιουργήματα. Ο Ήφαιστος εξάλλου, ήταν μεγάλος τεχνίτης της μεταλλουργίας αλλά μάλλον όχι καλλιτέχνης. Ωστόσο, δεν θα μπορούσαμε να αποκλείσουμε την οποιαδήποτε σχέση μεταξύ των δύο εννοιών. Φυσικά και τα έργα τέχνης προϋποθέτουν τεχνική δεξιότητα, εμπειρία και δημιουργική ικανότητα. Πολλά καλλιτεχνικά δημιουργήματα, όπως τα αγάλματα, είναι το αποτέλεσμα της ικανότατης επεξεργασίας των υλικών. Παρά το γεγονός ότι αυτά απαιτούν κυρίως έμπνευση, αισθητική ικανότητα και καλαισθησία, που θεωρούμε πως ανήκουν περισσότερο στο πνευματικό σκέλος του πολιτισμού, κατά κάποιον τρόπο συμπεριλαμβάνονταν, στην έντεχνη σοφία.

            Η σχέση τεχνολογίας και τέχνης είναι άμεση, αυτονόητη αλλά και αμφίδρομη. Και οι δύο σχετίζονται με γνώσεις και με πρακτικές εφαρμογές αυτών των γνώσεων. Η πρώτη τροφοδοτεί τη δεύτερη με όλα τα απαραίτητα μέσα, τα εργαλεία και τα υλικά προκειμένου ο τεχνίτης, είτε των πρακτικών, είτε των καλών τεχνών, με τη βοήθεια και των τεχνικών του γνώσεων, να κατασκευάσει το έργο του. Από την άλλη η τεχνολογία μπορεί να θεωρηθεί εξέλιξη και συνέπεια της τέχνης. Καθώς η τέχνη προοδεύει, δίνει ώθηση στην τεχνολογική ανάπτυξη και απαιτεί την αντίστοιχη τεχνολογική πρόοδο με σκοπό να επιτελέσει καλύτερα το έργο της. Τέλος, θα μπορούσαμε να επισημάνουμε και μια σχέση ομοιότητας ως προς τους σκοπούς τους· τόσο η τεχνολογία, όσο και η τέχνη επιδιώκουν να συμβάλλουν στη βελτίωση της ζωής του ανθρώπου· η τεχνολογία θέλει να κάνει πιο εύκολη, πιο απλή, πιο ξεκούραστη, πιο ακίνδυνη, την ανθρώπινη ζωή και η τέχνη θέλει να κάνει πιο όμορφη, πιο καλαίσθητη, πιο ευχάριστη, πιο γεμάτη την ανθρώπινη ζωή.

            Η τέχνη οπωσδήποτε και είναι απαραίτητη στη δημιουργία πολιτισμού. Άλλωστε, με την έννοια πολιτισμός δεν εννοούμε μόνο τα επιτεύγματα των καλλιτεχνών. Ο λαμπρός αρχαιοελληνικός πολιτισμός αν έμεινε στην ιστορία των αιώνων ως φως που καθοδηγεί όλες τις μετέπειτα γενιές, το οφείλει στα θαύματα των τεχνών, είτε πρόκειται για την τέχνη του λόγου (ποίηση, δράμα) είτε για τη γλυπτική (αγάλματα κλπ). Τέλος, θα λέγαμε ότι η τέχνη δεν είναι απαραίτητη μόνο για τη δημιουργία πολιτισμού, αλλά και για την επιβίωση του ανθρώπου. Αποτελεί την υποδομή του υλικού πολιτισμού.  Αυτό μπορούμε να το πούμε μεταφορικά, αν θεωρήσουμε ότι ο άνθρωπος χωρίς τις τέχνες είναι σαν να μη ζει μια αξιόλογη ζωή, ενώ με τις τέχνες η ζωή του αποκτά νόημα, όσο και κυριολεκτικά καθώς με την τέχνη εξασφαλίζει όλα τα μέσα εκείνα για να ζει πιο άνετα αλλά και για να προστατεύεται από τις καιρικές συνθήκες και από όσους τον επιβουλεύονται ή απειλούν την ίδια τη ζωή του και να μην αφανίζεται, όπως για παράδειγμα με τις λεγόμενες πολεμικές τέχνες.

 

Αθηνά: βλέπε  απάντηση στην 1^η ερώτηση

    Ήφαιστος: θεός της φωτιά και της μεταλλουργίας

    Ο όρος τέχνη σημαίνει τόσο την τεχνική, την ικανότητα δηλαδή το ανθρώπου να δημιουργεί οτιδήποτε όσο και την καλλιτεχνική δημιουργία του ανθρώπου, την ικανότητα του ανθρώπου να δημιουργεί αισθητική συγκίνηση εκτελώντας, δημιουργώντας έργα, που πραγματώνουν την ιδέα του ωραίου και του καλού, τις καλές τέχνες .

    Α. εννοεί τις τεχνικές γνώσεις, την τεχνική, τη γνώση που συμπορεύεται με την τέχνη, τη δεξιότητα και την εμπειρία σε κάποια τέχνη

    Β. Οι καλές τέχνες και τα καλλιτεχνικά δημιουργήματα συμπεριλαμβάνονται γιατί προϋποθέτουν  τεχνική δεξιότητα., δημιουργική ικανότητα. Παρά το γεγονός  ότι αυτά απαιτούν κυρίως αισθητική ικανότητα και καλαισθησία,  που θεωρούμε πως ανήκουν περισσότερο στο πνευματικό σκέλος του πολιτισμού, συμπεριλαμβάνονται στην έντεχνη σοφία.

   Γ. Η τεχνολογία μπορούμε να πούμε πως δεν είναι τίποτε άλλο παρά ο συνδυασμός της τέχνης ως «τεχνικής»(δημιουργικής ικανότητας, ως ικανότητας κατασκευής υλικών μέσων για την κάλυψη των αναγκών μας ή εργαλείων για την παραγωγή υλικών αγαθών ή για τον δαμασμό των φυσικών δυνάμεων)  και της επιστήμης. Η τεχνολογία είναι συνέπεια και εξέλιξη της τέχνης ως τεχνικής (αρχικά ξύλινα ή λίθινα εργαλεία και στη συνέχεια συνθετότερα ως τις προηγμένες βιομηχανικές εγκαταστάσεις και τα προϊόντα υψηλής τεχνολογίας στην εποχή μας)

   Δ. Η τέχνη είναι η υποδομή του υλικού πολιτισμού. Η τέχνη δεν είναι μόνο απαραίτητη στη δημιουργία ανώτερου πολιτισμού αλλά και στην επιβίωση του ίδιου του ανθρώπου, γιατί με αυτήν εξασφαλίζει την τροφή του και τη στέγη του, παράλληλα όμως και όλα εκείνα τα μέσα για να ζει πιο άνετα και για να προστατεύεται από τις καιρικές συνθήκες και από όσους τον επιβουλεύονται ή απειλούν την ίδια τη ζωή του.

 

ΕΠΙΛΕΓΜΕΝΕΣ ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΚΕΕ

1. Ποιες ατέλειες παρουσίαζε ο άνθρωπος κατά το μύθο και πώς αντισταθμίστηκαν αυτές;

Η απορρόφηση του Επιμηθέα στο να εξισορροπήσει τις αντίζυγες τάσεις στα πλαίσια του οικοσυστήματος τον έκανε να ξεχάσει το ανθρώπινο γένος. Έτσι, εξαιτίας της απρονοησίας του, ο άνθρωπος έμεινε γυμνός, ανυπόδητος, άστρωτος και άοπλος, το πιο απροστάτευτο από όλα τα ζώα. Ο φυσικός εξοπλισμός του ανθρώπου ήταν εντελώς ανεπαρκής σε σχέση με τα ζώα που είχαν προικισθεί με τις κατάλληλες για την επιβίωσή τους ιδιότητες. Ο Πρωταγόρας επισημαίνει και φαίνεται να δέχεται αυτή την κατωτερότητα και την ελλειπτικότητα του ανθρώπου που εμφανίζεται ως το πλέον αδικημένο, ανίσχυρο και τρωτό ον απέναντι σε όλα τα υπόλοιπα θνητά όντα. Ήταν εντελώς ανέτοιμος για την πραγματική του έξοδο σ’ έναν κόσμο δύσκολο όπου όλα τα άλλα είδη θα ήταν κατάλληλα εφοδιασμένα. Ο Προμηθέας, όμως, ως ο «από μηχανής θεός» έρχεται να λυτρώσει το ανθρώπινο γένος και να αντισταθμίσει τις ατέλειες του. Κλέβει, λοιπόν, τις τεχνικές γνώσεις του Ηφαίστου και της Αθηνάς μαζί με τη φωτιά και τα χαρίζει στον άνθρωπο. Έτσι, ο φιλεύσπλαχνος Τιτάνας τους παρέχει τη δυνατότητα όχι μόνο απλώς να επιβιώσουν, αλλά και να διαφοροποιηθούν από τα άλλα όντα, δημιουργώντας τεχνικό πολιτισμό και ανώτερη μορφή ζωής.

 

2. Ποιο είναι το νόημα και το βαθύτερο περιεχόμενο της ἐντέχνου σοφίας;

Βλέπε ερμηνευτικό σχόλιο 4

3. Ποιοι λόγοι εμπόδιζαν τον Προμηθέα να μπει στην ακρόπολη του Δία;

Βλέπε ερμηνευτικό σχόλιο 9

4. Με ποιες λέξεις του κειμένου έχουν ετυμολογική συγγένεια οι παρακάτω: γενική, εισιτήριο, δοτική, υπόδικος, άσχετος, κτηματίας, εφημερίδα, παρρησία.
5. Να γραφούν έξι τουλάχιστον παράγωγα της νέας ελληνικής της λέξης τέχνη.
6. Να συμπληρωθούν τα παρακάτω κενά με σύνθετους νεοελληνικούς τύπους του ρήματος ἔρχομαι:

α. Πέρασαν δύο εβδομάδες μέχρι να _______________ από το ισχυρό σοκ του ατυχήματος.

β. Το ποσό που απαιτήθηκε για την αποκατάσταση των ζημιών __________________ τελικά σε πέντε χιλιάδες ευρώ.

γ. Ο κ. Χ. αποφάσισε τελικά να μην __________________ στις προσεχείς εκλογές.

δ. Κανένα από τα ______________________ οχήματα δε σταμάτησε για να παραλάβει τους τραυματίες.

ε. Ο _________________ υπουργός ευχαρίστησε τους υπαλλήλους του υπουργείου του για τη συνεργασία που είχαν μαζί του.

στ. ________________ κάθε μέσο προκειμένου να κερδίσει την εύνοια του προϊσταμένου του.

ζ. ___________________ στην ηγεσία του κόμματός του, μολονότι δεν  _______________ από πολιτικό «τζάκι».

η. Είναι νωρίς να πιστεύει κανείς ότι έχει  _________________ ο κίνδυνος.       

 

ΠΡΟΣΘΕΤΕΣ ΑΣΚΗΣΕΙΣ

 

Ασκήσεις κατανόησης του κειμένου αναφοράς

1. Με βάση το αρχαίο κείμενο (αναφοράς) να χαρακτηρίσετε τις παρακάτω διατυπώσεις ως Σωστές ή Λανθασμένες με ένα Σ ή Λ αντίστοιχα. Να τεκμηριώσετε την επιλογή σας γράφοντας τη χαρακτηριστική φράση του αρχαίου κειμένου που την επιβεβαιώνει.
2. 0 Προμηθέας ξόδεψε χωρίς να το καταλάβει τα εφόδια στα άλογα ζώα.
3. Ο Προμηθέας διαπίστωσε ότι ο άνθρωπος δεν είναι εξοπλισμένος από τη φύση με αυτάρκεις σωματικές ιδιότητες και ικανότητες.
4. Η πολιτική τέχνη ανήκει στην Αθηνά.
5. Ο Προμηθέας μπήκε κρυφά στο εργαστήριο του Ηφαίστου και έκλεψε τη φωτιά.
6. Ο Επιμηθέας τιμωρήθηκε για την απερισκεψία του.
7. Ποιες ατέλειες παρουσίαζε ο άνθρωπος κατά τον μύθο και πώς αντισταθμίστηκαν αυτές;

 

Ασκήσεις ερμηνευτικές

 

1. Να συγκρίνετε την εικόνα του Επιμηθέα μ' εκείνη του Προμηθέα. Στην απάντησή σας να λάβετε υπόψη και την ετυμολογία των δύο ονομάτων.
2. Τι εννοεί ο Πρωταγόρας με τη φράση «τήν ἔντεχνον σοφίαν σύν πυρί»;
3. Τι εννοεί ο Πρωταγόρας με τη φράση «τήν περί τόν βίον σοφίαν";

 

Ασκήσεις λεξιλογικές

 

1. Να αντιστοιχίσετε τα δεδομένα της στήλης Α' με τα δεδομένα της στήλης Β´

Α´	Β´
ἠπόρει νομήν χρησίμην λαθών δίκη	παρανομία αχρείος αλήθεια δεικτικός πέρασμα

 

2. Να γράψετε από δύο ομόρριζα της αρχαίας ή της νέας ελληνικής για τις παρακάτω λέξεις: σοφός, γένος, χρήσαιτο, ὁρᾶ, έξίέναι, πυρός, δωρεΐται, ἐνεχώρει, λαθών, δίδωσι
3. Να γράψετε από ένα αντίθετο στην αρχαία ελληνική για τις παρακάτω λέξεις (στην ίδια πτώση και στο ίδιο γένος): ἄλογα, ἔρχεται, ἐμμελώς, εὐπορία, ὕστερον.
4. κλέψας < κλέπτω: α) Να σχηματίσετε τρία παράγωγα ουσιαστικά από το ρήμα, β) Χρησιμοποιώντας ως πρώτο συνθετικό το θέμα του ρήματος να γράψετε δύο σύνθετες λέξεις.
5. Να εντοπίσετε στο κείμενο λέξεις ομόρριζες με τις ακόλουθες: πολυμήχανος, μελωδικός, οδόστρωμα, εύχρηστος, επίφοβος, κοινόβιο, λαθροκυνηγός, προμήθεια, κόσμημα.

 

Άσκηση παραλλήλου κειμένου

 

Α. Αφού μελετήσετε το παρακάτω κείμενο, να εντοπίσετε ομοιότητες και διαφορές σε σχέση με τα όσα αναφέρονται στο κείμενο αναφοράς. Να τεκμηριώσετε την απάντησή σας με στοιχεία από τα δύο κείμενα.

Οι αρχαιότεροι άνθρωποι διδάχτηκαν σιγά σιγά από την πείρα να καταφεύγουν σε σπηλιές το χειμώνα και να αποθηκεύουν καρπούς που μπορούσαν να διατηρηθούν. Μετά την ανακάλυψη της φωτιάς και άλλων χρήσιμων πραγμάτων επινόησαν σιγά σιγά διάφορες τέχνες και οτιδήποτε άλλο βοηθούσε στη ζωή του συνόλου. Γενικά, δάσκαλος του ανθρώπου σε όλα δεν ήταν τίποτε άλλο από την ανάγκη, που δίδασκε τις κατάλληλες δεξιότητες σε όποιον είχε από τη φύση την ικανότητα και είχε χέρια, λόγο, και ευφυΐα, για να τον βοηθούν στην κάθε περίσταση.

Διόδωρος Σικελιώτης, Ιστορική Βιβλιοθήκη, 1,8,1-7

Επισημάνσεις στα Παράλληλα Κείμενα του σχολικού βιβλίου

 

Παράλληλο Ιο Σοφοκλής, Αντιγόνη, στ. 332-375

Και στα δύο κείμενα γίνεται αναφορά στην εξέλιξη του πνευματικού και του υλικοτεχνικού πολιτισμού με τόνο ιδιαίτερα αισιόδοξο. Τόσο ο Πρωταγόρας όσο και ο Σοφοκλής εκθειάζουν τον άνθρωπο. που κατόρθωσε να δαμάσει τη φύση και να κυριαρχήσει σε αυτήν. Εντούτοις, ο σοφιστής μνημονεύει λιγότερα ανθρώπινα επιτεύγματα σε σύγκριση με τον Σοφοκλή ή δίνει διαφορετική έμφαση. Η παρουσίαση του Πρωταγόρα είναι αξιολογική ενώ του Σοφοκλή είναι κατά βάση χρονολονική. Και οι δύο συμφωνούν ότι οποιοσδήποτε δεν μπορεί να συμβιώσει αρμονικά με τους άλλους ανθρώπους θα πρέπει να εκδιώκεται από τις οργανωμένες κοινωνίες. Είναι εμφανές ότι ο Σοφοκλής παρουσιάζει τους ανθρώπους σε ένα μεταγενέστερο στάδιο κατά το οποίο έχουν κάνει σημαντικά βήματα στην ανάπτυξη του τεχνικού πολιτισμού, ενώ ο Πρωταγόρας αναφέρεται στα αρχικά στάδια της εξέλιξής του.

Παράλληλο 2ο Φρειδερίκος Νίτσε, Η γέννηση της τραγωδίας, 9

Όπως γίνεται φανερό μέσα από το έργο Η γέννηση της τραγωδίας , ο Γερμανός φιλόσοφος Νίτσε αγαπούσε τον τραγικό ποιητή Αισχύλο και ιδιαίτερα τον Προμηθέα. Συγκεκριμένα, τον θεωρούσε διονυσιακό πρόσωπο και ενσάρκωση του Απόλλωνα που επιθυμεί δικαιοσύνη. Στο κείμενό του λοιπόν ο Προμηθέας εμφανίζεται α) ιδιαίτερα τολμηρός, β) ως τραγικός ήρωας που δοκιμάζεται και ορθώνεται στην παραδεδομένη τάξη πραγμάτων. γ) ως σύμβολο που αντιστέκεται στη θεϊκή βούληση, στην τυραννική εξουσία του Δία.

Στον πλατωνικό Πρωταγόρα ο Προμηθέας αναδεικνύεται ευεργέτης του ανθρώπινου γένους. Τα δώρα του Προμηθέα μέχρι τότε ήταν αποκλειστικό προνόμιο και κτήμα των θεών, ένα από τα στοιχεία υπεροχής τους απέναντι σε όλα τα όντα. Οι θεοί δεν είχαν την πρόθεση να τα δωρίσουν στους ανθρώπους, αφού, σύμφωνα με τον μύθο, δεν είχαν δώσει εντολή στον Προμηθέα και στον Επιμηθέα να τα μοιράσουν στους ανθρώπους. Άρα, ο Προμηθέας παρέβη τη βούληση των θεών και διέπραξε ύβρη

- Οι δύο Γερμανοί φιλόσοφοι (Νίτσε και Μαρξ) αναγορεύουν τον Πρωταγόρα σε φιλοσοφικό ήρωα. Ο Προμηθέας αναδεικνύεται σε σύμβολο αντίστασης και ανθρώπινης ελευθερίας. Χαρακτηρίζεται εύστροφος, ευρηματικός, τολμηρός, αποφασιστικός και φιλάνθρωπος. Για τη σωτηρία του ανθρώπινου γένους δοκιμάζεται με κίνδυνο να οδηγηθεί σε σφάλμα, έρχεται αντιμέτωπος με τους θεούς, καταδικάζεται και υφίσταται τις ολέθριες συνέπειες της απόφασης του. Εύλογα, λοιπόν, θεωρείται σωτήρας και ευεργέτης του ανθρώπινου γένους.

Ημερομηνία δημιουργίας

Τετάρτη 11 Νοεμβρίου 2020