(0501781252) -  ΑΝΑΣΤΑΣΙΑ ΚΑΣΤΑΝΑ

Περιγραφή Μαθήματος

ΠΡΟΛΟΓΟΣ: στίχ.: 1-191

Θέματα:

1). Η «Ελένη» είναι δραματικό έργο προορισμένο να παρασταθεί.

Τρόπος σύστασης προσώπων: Η Ελένη και ο Τεύκρος αυτοπαρουσιάζονται ώστε να είναι αναγνωρίσιμα.

Επίσης, πρέπει να σκεφτούμε το δραματικό χώρο και το σκηνικό. Οι θεατές βλέπουν μια γυναίκα στη μέση της σκηνής. Καταλαβαίνουν ότι πρέπει να πρόκειται για πολύ σπουδαίο πρόσωπο. Ακολουθεί η αυτοπαρουσίαση της Ελένης οπότε λύνεται η απορία τους για την ταυτότητα του προσώπου. Το ίδιο ισχύει και στη 2^η σκηνή. Ο Τεύκρος μπαίνει από τη δεξιά πάροδο υποδηλώνοντας στους θεατές ότι έρχεται από το λιμάνι. Κι εκείνος αυτοπαρουσιάζεται αλλά δίνει επιπλέον πληροφορίες για το ανάκτορο και το βωμό. Ο Σοφοκλής είναι εκείνος που εισήγαγε τη σκηνογραφία στο θέατρο και δίνει τις σκηνογραφικές πληροφορίες  για να πληροφορήσει καλύτερα το κοινό.

 

2). Ο πρόλογος-δομικό στοιχείο της τραγωδίας. (βλ.φωτοτυπία για τα κατά ποσόν μέρη της τραγωδίας ή το Λεξικό όρων στο τέλος του βιβλίου).

 

3). Μορφή και λειτουργία του συγκεκριμένου προλόγου: Στηρίζεται στην αντίθεση

αφηγηματικό vs δραματοποιημένο  ή  μονόλογος vs διάλογος.

Διαβάζουμε το παράλληλο κείμενο 1 (σελ.11) για να δούμε τη διαφορά του προλογικού αφηγηματικού μονολόγου από τον αντίστοιχο διαλογικό.

Ο Πρόλογος της Ελένης έχει 2 σκηνές. Η 1^η είναι μονόλογος ενώ η 2^η είναι δραματοποιημένη. Με την 1^η δίνονται πληροφορίες για την ηρωίδα και το μύθο ενώ με τη 2^η εξοικονομείται η συνέχιση της δράσης και ευνοείται η τραγική ανάπτυξη του θέματος.

 

4). Η Ελένη-βασικό πρόσωπο του δράματος:

Διαβάζουμε το παράλληλο κείμενο 2 (σελ.13), όπου γίνεται αναφορά στην παραδοσιακή εκδοχή του μύθου της Ελένης. Το κατηγορώ της Ανδρομάχης εναντίον της Ελένης και η αγγειογραφία στη σ.13 μας βοηθούν να φέρουμε στο νου μας την παραδοσιακή Ελένη και να την αντιδιαστείλουμε από την Ελένη του Ευριπίδη. Ο Ευριπίδης αξιοποιεί μια διαφορετική εκδοχή του μύθου παρουσιάζοντας ουσιαστικά μια «καινή» Ελένη. Η Ελένη δεν είναι η δραματοποίηση ενός συγκεκριμένου μύθου αλλά μια νέα σύνθεση.

 

5). Η τραγική θέση της ηρωίδας

Στοιχεία που συνθέτουν την έννοια της τραγικότητας είναι: τα συναισθήματα ενοχής, η σύγκρουση με τους θεούς, η αναπόφευκτη μοίρα (ανάγκη), η απότομη μεταστροφή της τύχης, το ότι ο ήρωας πάσχει χωρίς να φταίει ή λόγω υπερβολικής αυτοπεποίθησης (ύβρις).

Την Ελένη την αποκαλούμε «τραγική» βλέποντας τη θέση της (τις συμφορές της, τις συνεχείς εναλλαγές της τύχης της, τις δοκιμασίες στις οποίες υπόκειται και τις περιπέτειες στις οποίες εμπλέκεται).

 

6). Η βασική αντίθεση είναι vs φαίνεσθαι.

Το σώμα σε αντίθεση με το όνομα, η πραγματικότητα σε αντίθεση με το φαινομενικό, εμφανίζονται συνεχώς σε όλο το έργο. Ο Τρωικός πόλεμος, σύμφωνα με το έργο, έγινε όχι πια εξαιτίας της Ελένης αλλά εξαιτίας ενός ειδώλου της Ελένης, φανταστικού και παραπλανητικού. Η τυπική αντίθεση μεταξύ ονόματος και σώματος παρουσιάζεται για πρώτη φορά στα τελευταία έργα του Ευριπίδη. Πιθανόν ο ίδιος να είχε επηρεαστεί από τις γνωστικές θεωρίες του Γοργία κι έτσι να άρχισε να προβληματίζεται πάνω στη δυσκολία, για να μην πούμε την αδυναμία, απόκτησης της πραγματικής γνώσης. Το θέμα εισάγεται αμέσως από την αρχή, καθώς η Ελένη εκφράζει αμφιβολίες για την εκδοχή της δικής της γέννησης από ένα αυγό δημιουργημένο από το Δία.

 

 

7). Το θέμα του πολέμου.

Πολλές φορές στον Πρόλογο, αλλά και σε ολόκληρο το έργο, θίγεται το θέμα του πολέμου. Υπάρχουν αναφορές στα μυθολογικά «αίτια», στις απώλειες και στη ματαιότητα του πολέμου. Οι αναφορές αυτές παραπέμπουν βέβαια στο ιστορικό πλαίσιο του έργου (Σικελική εκστρατεία και καταστροφή).

Η διάσταση με την οποία παρουσιάζεται ο πόλεμος (αντιηρωική, αντιεπική) γίνεται αισθητή μέσα από την κατάσταση του Τεύκρου (νικητής αλλά και παράλληλα εξόριστος και ανέστιος).

 

8). Η επιλογή του Τεύκρου.

Βασική απορία από την ανάγνωση του Προλόγου είναι: Γιατί ο Τεύκρος;

α. Ο Τεύκρος όχι μόνο έζησε τη φρίκη του πολέμου στην Τροία, αλλά επέστρεψε

    στην Ελλάδα, άρα μπορεί να πληροφορήσει την Ελένη για τους δύο τόπους.

β. Η περιπέτειά του παρουσιάζει κοινά σημεία με την Ελένη ή το Μενέλαο. Όπως η

    Ελένη έτσι και ο Τεύκρος είναι μισητός. Όπως η Ελένη, έτσι κι ο ίδιος υφίσταται

    μια άδικη εξορία. Όπως αυτή, επιθυμεί κι αυτός να συμβουλευτεί τη Θεονόη.

 

9). Στάση του Ευριπίδη απέναντι στο μυθικό παρελθόν.

α. Ο Ευριπίδης υιοθετεί συγκεκριμένες μυθικές παραδόσεις αλλά δίνει τη δική του

    εκδοχή:

    π.χ. Ο Πρωτέας υπάρχει στην ελληνική μυθολογία αλλά είναι θαλάσσιος δαίμονας

    με μαντικές ικανότητες που μπορούσε να μεταμορφώνεται σε ό,τι ήθελε. Στην

    Ελένη όμως παρουσιάζεται σαν ο βασιλιάς της Αιγύπτου.

    Ο Θεοκλύμενος ήταν μάντης που γεννήθηκε στο Άργος αλλά μετά πήγε στην Πύλο   

    και τελικά στην Ιθάκη. Στην Ελένη όμως παρουσιάζεται σαν γιος του νεκρού

    Πρωτέα.

β. Ο Ευριπίδης, επηρεασμένος από τους σοφιστές, αμφισβητεί την άκριτη αποδοχή  

    του μυθικού παρελθόντος. Στοιχεία που δείχνουν την αμφισβήτηση είναι ο μύθος

    της «καινής» Ελένης καθώς και πώς παρουσιάζονται οι θεοί μέσω της Ελένης.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ΠΑΡΟΔΟΣ : στίχ.: 192-288

 

Θέματα:

1). Γνωριμία με την Πάροδο ως ένα από τα κατά ποσόν μέρη της τραγωδίας. Θυμόμαστε από την «Εισαγωγή στην Τραγωδία», στην ενότητα που αναφέρεται στα «Μέρη της Τραγωδίας», τα κατά ποσόν μέρη (διαλογικά/επικά – λυρικά/χορικά). Καλό είναι να προσέξουμε τους όρους: πάροδος, κομμός, λυρικά μέρη της τραγωδίας, στροφή, αντιστροφή, επωδός, μετάστασις(=αποχώρηση του χορού κατά τη διάρκεια της δράσης), αμοιβαίον, μονωδία.

Στην ουσία διαβάζουμε ένα τραγούδι (θυμήσου τα μοιρολόγια, παράλλ. κείμενο 1)

Η Πάροδος της Ελένης περιλαμβάνει 2 στροφικά ζεύγη και μια επωδό. Έχει χαρακτήρα κομμού. Ύστερα από ένα σύντομο δακτυλικό προοίμιο, η Ελένη επικαλείται τις Σειρήνες και την Περσεφόνη, για να δώσουν τον τόνο στους θρήνους της. Με το τέλος της στροφής εμφανίζεται ο Χορός, που αποτελείται από αιχμάλωτες Ελληνίδες. Έρχονται από τον τόπο όπου πλένουν τα ρούχα. Εκεί άκουσαν τις θρηνητικές κραυγές και αυτές τις οδήγησαν στη σκηνή. Στη δεύτερη σκηνή, η Ελένη συγκεφαλαιώνει όλη την οδύνη για το διασυρμό του ονόματός της, για τη μητέρα της, για τα αδέρφια της και για τον άντρα της. Η αντιστροφή του Χορού είναι μια πιστή ηχώ των λόγων της. Ωστόσο είναι ενδεικτική η κλιμάκωση από το στ. 204, όπου ο Μενέλαος ονομάζεται αγνοούμενος, ως το στ. 226, όπου θεωρείται νεκρός. Έτσι η Ελένη αργότερα, υπερακοντίζοντας τις πληροφορίες του Τεύκρου, μιλεί με βεβαιότητα για το θάνατο του άντρα της.

Κομμός: Εκφράζει οδύνη και απελπισία. Κατά τον Αριστοτέλη, ο κομμός είναι θρήνος κοινός Χορού και από σκηνής. Έχει την καταγωγή του στα στηθοκοπήματα των επιθανάτιων θρήνων. Αργότερα περιορίστηκε στα αμοιβαία άσματα μεταξύ Χορού και ενός ή δύο ηθοποιών. Ο Ευριπίδης μπορούσε να παραλείψει τον κομμό και να μας δώσει το πρώτο στάσιμο. Προτάσσει όμως το θρήνο της Ελένης και του Χορού για να κάνει τη θέση της Ελένης τραγικότερη και δραματικότερη με την επανάληψη των κακών νέων που έφερε ο Τεύκρος. Είναι πολύ μουσικός και μελωδικός.

 

 

2). Γνωριμία με το Χορό, ένα βασικό στοιχείο της τραγωδίας (σύσταση, ρόλος, θεατρικότητα)

Σύσταση: Οι τραγικοί χοροί συγκροτούνται σχεδόν αποκλειστικά από γέρους άντρες ή γυναίκες, υπηρέτες ή αιχμαλώτους. Ο Χορός της Ελένης αποτελείται από Ελληνίδες γυναίκες, αιχμάλωτες.

Τρεις από τους λόγους αυτής της περιορισμένης επιλογής είναι, ίσως, οι ακόλουθοι:

α. Από το Χορό πρέπει να λείπουν η φυσική δύναμη και η ενεργητικότητα, αλλά και το ψυχικό σθένος, ώστε να μη του παρέχεται η δυνατότητα να επηρεάσει την πορεία των γεγονότων με κάποια δυναμική παρέμβαση ή πρωτοβουλία.

β. Ο Χορός δεν μπορεί να διαθέτει κοινωνικό κύρος, ώστε, με την έκφραση μιας άποψης, την παροχή μιας συμβουλής ή τη διατύπωση μιας ερμηνείας, να προκαλέσει την αλλαγή της συμπεριφοράς ενός ήρωα.

γ. Με τέτοια πρόσωπα, δηλαδή γυναίκες ή γέροντες, ο ποιητής έχει τη δυνατότητα να πετύχει το συνδυασμό ώριμης στοχαστικότητας και συγκινησιακής ευπάθειας, που χαρακτηρίζουν συνήθως τα λυρικά μέρη της τραγωδίας

Ρόλος: Ο Χορός διαθέτει πάντα ενόραση, ευαισθησία και πείρα. Δεν συμμετέχει στη δράση και στην εξέλιξη του δράματος αλλά διατυπώνει ηθικούς κανόνες, εκφράζει συναισθήματα, θρηνεί για τις ατυχίες, συμπάσχει με τον ήρωα, άλλες φορές έρχεται σε αντίθεση με όποιον βρίσκεται στη σκηνή εκείνη τη στιγμή ή δίνει καθοδηγητικές συμβουλές. Ο Χορός, ακόμη και όταν συγκροτείται από πρόσωπα ταπεινά (π.χ. λαϊκές γυναίκες ή δούλους) διαθέτει ενόραση, ευαισθησία και πείρα.

Ο Χορός στην Πάροδο της Ελένης συμπάσχει με την ηρωίδα, παράλληλα όμως αποστασιοποιείται και της δίνει καθοδηγητική συμβουλή. Έτσι, οι γυναίκες του Χορού με τη συμβουλή τους δίνουν διέξοδο στην απόγνωση της ηρωίδας.

Θεατρικότητα – Σκηνική παρουσία: Η κύρια λειτουργία των μελών του Χορού ήταν να τραγουδούν και να ορχούνται, δηλ. να εκφράζουν με κίνηση τα χορικά, που χωρίζουν τα επεισόδια της τραγωδίας. Ο ορχούμενος Χορός βρισκόταν συνήθως σε σχηματισμό, ορθογώνιο ή κυκλικό, βασικά έναν από τους δύο, και, ενώ μπορούσε κάπου-κάπου να γίνεται εντελώς άτακτος, παράφορος και γρήγορος, συνήθως ήταν μάλλον σοβαρός, σεμνός και επιβλητικός. Ο αρχαίος Ελληνικός Χορός ήταν, στην ευρύτατή του σημασία, μιμητικός ή εκφραστικός. Με τη χρησιμοποίηση των χεριών, των βραχιόνων και του σώματος, όχι λιγότερο απ’ ό,τι τα πόδια, εξέφραζε τη διάθεση, τα συναισθήματα και το χαρακτήρα του τραγουδιού που συνόδευε. Ο ρόλος τους ήταν να ορχούνται και να ψάλουν και όχι να είναι φυσιολογικό, καθημερινό, σκηνικό πλήθος. Ο Χορός για τους Έλληνες ήταν αναπόσπαστο μέρος πολλών κοινών περιοδικών τελετών, θρησκευτικών και κοσμικών, π.χ. γιορτές, γάμοι, κηδείες, εορτασμοί νίκης (μπορούμε να τον συγκρίνουμε με τις σημερινές λιτανείες, την περιφορά του Επιταφίου, κτλ.).

 

3). Η μελέτη της βασικής ηρωίδας.

Η τραγικότητα της Ελένης: Η Ελένη συγκεντρώνει όλα τα στοιχεία εκείνα που καθιστούν έναν ήρωα τραγικό (βλ.παραπάνω Πρόλογος σημ.5).

Υποφέρει αναίτια και τα βάσανά της ανάγονται στη βούληση των Θεών. Δημιουργήθηκε γύρω από το όνομά της η χειρότερη φήμη, χωρίς να είναι υπόλογη για καμιά από τις κατηγορίες που της αποδίδουν. Το όνομά της είναι κατάρα των ανθρώπων και η ομορφιά της πρόξενος καταστροφής.

Συναισθηματική πορεία της ηρωίδας:

Οδύνη και απελπισία (βλ. ας γίνουμε θεατές, 1^ο σελ.29)

Παράπονο (βλ. ας γίνουμε θεατές και ας εμβαθύνουμε, σελ.31)

Αγωνία και πάθος (βλ. ας εμβαθύνουμε, 2^ο σελ.37)

 

4). Το παθητικό στοιχείο και οι αποφθεγματικές εκφράσεις ως στοιχεία του ευριπίδειου έργου.

Παθητικό στοιχείο: Η Ελένη πάσχει. Φαίνεται από την τραγικότητα και τη συναισθηματική πορεία της. Η επιθυμία της να ξεφύγει από το αδιέξοδο  αυτοκτονώντας και η ευχή της για ένα διαφορετικό κόσμο αποτελούν στοιχεία που εκφράζουν το παθητικό στοιχείο.

Αποφθεγματικές εκφράσεις: στίχ.290, 291, 304-305, 336-337, 339-340, 344-345, 388-389.

 

Στίχ. 289-436 : περιληπτικά

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Α΄ ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ: στίχ: 437-575 (3 σκηνές)

 

Θέματα:

1). Το επεισόδιο, ένα από τα επικά – διαλογικά μέρη της τραγωδίας.

Ορολογία: βλ.εισαγωγή. Επίσης: επεισόδιον<είσοδος ηθοποιού για να συναντήσει το Χορό.

Μορφή/δομή του συγκεκριμένου επεισοδίου. (βλ.προ-οργανωτή): Δυο εκτενείς ρήσεις που πλαισιώνουν ένα διάλογο. Εναλλαγή από το μονόλογο στο διάλογο. Ο μονόλογος είναι απαραίτητος για την ενημέρωση των θετών σχετικά με το παρόν και το παρελθόν του ήρωα. Για να μη γίνει γνωστή στο Χορό η ταυτότητα του ήρωα, ο Χορός φεύγει (μετάστασις). Όμως, η πληροφόρηση του Μενελάου για την κατάσταση στην Αίγυπτο επιβάλλει την παρουσία δεύτερου προσώπου. Απαραίτητος είναι λοιπόν ο διάλογος. Τέλος, στην τρίτη σκηνή, «ακούμε» τις σκέψεις του ήρωα με τη μορφή του «εσωτερικού» μονολόγου.

Ο πρώτος μονόλογος είναι σαν «Δεύτερος Πρόλογος». Κοινά σημεία με τον πρώτο Πρόλογο: αυτοσύσταση, γενεαλογία.

Λειτουργία του Επεισοδίου:

α. στην εξέλιξη του δράματος (εισάγεται το αντίρροπο δραματικό στοιχείο, ο Μενέλαος. Αντιλαμβανόμαστε σιγά σιγά το πρώτο μέρος της Ελένης ως «πορεία προς την αναγνώριση»)

β. στην εξέλιξη των ηρώων (η τραγικότητα του Μενελάου)

γ. στους θεατές (δραματική ένταση εξαιτίας της νέας πληροφορίας για την παρουσία του ειδώλου της Ελένης στην Αίγυπτο, πράγμα που περιπλέκει και την αναγνώριση) 

 

2) Ο Μενέλαος, ένα από τα βασικά πρόσωπα της τραγωδίας.

Παρατηρώντας την εμφάνιση και την εικόνα του Μενελάου με βάση το λόγο, τη δράση και τις σκέψεις του καταλήγουμε να τον χαρακτηρίσουμε τραγικό ήρωα. Ο Μενέλαος από ένδοξος βασιλιάς που ήταν, εμφανίζεται ως ρακένδυτος ναυαγός και ζητιάνος. Από νικητής της Τροίας, εμφανίζεται τώρα «ανέστιος» και περιπλανώμενος. Πολέμησε για την Ελένη και κέρδισε στην πραγματικότητα ένα είδωλο. Με άλλα λόγια: μεταστροφή της τύχης, άγνοια και αυταπάτη, νικητής-νικημένος του πολέμου κτλ.

 

3) Το είδος της «Ελένης». Η «Ελένη» δεν αποτελεί για όλους τους μελετητές τραγωδία. Εδώ, με αφορμή κυρίως τη 2^η σκηνή, εισάγουμε τον όρο «κωμικά στοιχεία». Η εικόνα του δε μοιάζει με τον ήρωα που γνωρίζουμε από την παράδοση. Ο τόνος αφήγησής του είναι κάπως πομπώδης, είναι μέχρι ενός βαθμού αφελής και ανίκανος για προχωρημένους συλλογισμούς. Στη συνέχεια, σπρώχνεται από τη γερόντισσα και ξεσπάει σε κλάματα. Είναι ένας συνδυασμός ανδρείας και γελοιότητας, εντελώς αντι-ηρωικός χαρακτήρας. Ίσως, ο Ευριπίδης μέσα από το Μενέλαο ήθελε να τονίσει την αμφισημία που ήδη διακατέχει όλο το έργο (τα πράγματα δεν είναι πάντα όπως φαίνονται. Βλ.θεωρίες του Γοργία για τη γνώση).

 

4). Ο ρόλος της Γερόντισσας.

Στην τραγωδία υπάρχουν πέρα από τους ήρωες (πρωταγωνιστές) κι άλλα, δευτερεύοντα πρόσωπα. Η Γερόντισσα είναι ένα από τα δευτερεύοντα πρόσωπα της τραγωδίας μας (π.χ. ο Αγγελιαφόρος, ο Υπηρέτης).

Γιατί όμως ο Ευριπίδης επέλεξε γυναίκα και όχι άντρα στο ρόλο του φύλακα;

Η πύλη πρέπει να φυλάσσεται από κάποιον που πρέπει να φροντίζει να μην πλησιάσει κανένας Έλληνας στο παλάτι. Αν όμως ο φύλακας ήταν άντρας, θα συνελάμβανε αμέσως το Μενέλαο και θα τον παρέδιδε στο βασιλιά. Μια φύλακας όμως μπορεί να συμπεριφερθεί ως γυναίκα: αρχικά δηλαδή, σύμφωνα με τις εντολές, να του μιλήσει εχθρικά, μετά να του δείξει συμπάθεια και τέλος, παρά τις εντολές, να του συμπεριφερθεί φιλικά. Επίσης, ο διάλογος γίνεται πιο διασκεδαστικός και τονίζεται η δύσκολη θέση του Μενελάου να ανταλλάσσει λόγια αβοήθητος με μια γριά. 

 

5). Η αντίθεση είναι vs φαίνεσθαι. Εδώ μπορούμε να εισάγουμε τις συμπληρωματικές αντιθέσεις δόξα vs αλήθεια, σώμα vs όνομα: ο Μενέλαος είναι παρών στη σκηνή ως σώμα, αλλά όχι ως όνομα, προσπαθεί να πείσει ότι είναι κάτι άλλο από αυτό που φαίνεται. Επίσης, η Γερόντισσα φαίνεται σκληρή στη συμπεριφορά της, στην πραγματικότητα όμως συμπονά το ζητιάνο.

Πρέπει εδώ να αναλογιστούμε μήπως και στη ζωή μας σήμερα συμβαίνουν αυτές οι αντιθέσεις…

 

 

6). Το θέμα του πολέμου.

Με τον πόλεμο ασχοληθήκαμε και στον Πρόλογο, με την ευκαιρία της εμφάνισης του Τεύκρου. Εκεί, είδαμε τον Ευριπίδη να δίνει μια αντιηρωική, αντιεπική διάσταση στον πόλεμο. Στην ίδια διαπίστωση οδηγούμαστε κι εδώ παρατηρώντας την εμφάνιση του Μενελάου στη σκηνή.

Το μοτίβο του «ένδοξου στρατιώτη»: βασικά γνωρίσματά του αποτελούν ο κομπασμός και η έπαρση. Ο Μενέλαος διακηρύσσει  πως ο ίδιος είναι από τους κύριους συντελεστές της νίκης κατά της Τροίας (όπως είχε κάνει προηγουμένως και ο Τεύκρος) και ότι υπήρξε ο αρχηγός των στρατευμάτων (αντί του Αγαμέμνονα). Και όλα αυτά τη στιγμή που βρίσκεται στην κατάσταση που είδαμε.

 

7). Οι ήρωες του Ευριπίδη.

Ο Ευριπίδης συνηθίζει να κατεβάζει τους ήρωές του από το βάθρο, στο οποίο τους είχε τοποθετήσει το έπος (βλ. παράλλ.κείμενο 1, σελ.41, παράλλ.κείμενο 4, σελ.47– απομυθοποίηση ηρώων). Δεν ξεχνάμε ότι βρισκόμαστε στην εποχή των σοφιστών, την εποχή της αμφισβήτησης όλων.

 

ΕΠΙΠΑΡΟΔΟΣ - Β΄ ΕΠΕΙΣΟΔΙΟ: στίχ: 576-1219 (5 σκηνές)

 

1^η –3^η σκηνή : στίχ. 576 - 941

 

Θέματα:

1). Η σκηνή της αναγνώρισης.

Τυπικά σημεία της αναγνώρισης είναι:

▪ τα προ της αναγνώρισης

▪ η αναγνώριση: έκφραση συναισθημάτων (ηρώων, Χορού, Αγγελιαφόρου, θεατών)

▪ η κίνηση προς τα πίσω, προς το παρελθόν

▪ η κίνηση προς τα εμπρός, προς το μέλλον

 

Τα προ της αναγνώρισης: Στην 1^η σκηνή υπάρχει επιβράδυνση, καθώς περιπλέκεται η αναγνώριση εξαιτίας της προσκόλλησης των ηρώων στο φαίνεσθαι. Βέβαια, οι ήρωες θα μπορούσαν να προκρίνουν άλλους τρόπους αναγνώρισης π.χ. η αναγνώριση με τα σημάδια. Δεν το κάνουν. Το πιθανότερο είναι ότι αυτό γίνεται για να δοθεί προτεραιότητα στην αντίθεση είναι vs φαίνεσθαι και να τονιστεί η παγίδευση του ανθρώπου στην πλάνη.

Η αναγνώριση τελικά γίνεται στη 2^η σκηνή.

Ορισμός αναγνώρισης: Οι ήρωες περνούν από την άγνοια στη γνώση, οπότε αίρεται και η αντίθεση ανάμεσα στο φαίνεσθαι και το είναι. Οι ήρωες υπάρχουν πια με την πραγματική τους ταυτότητα (είναι=φαίνεσθαι).

Κίνηση προς τα πίσω (3^η σκηνή): Παρακολουθούμε πώς κάθε ήρωας στέκεται απέναντι στο παρελθόν και πώς ο ποιητής αποφεύγει τις άσκοπες επαναλήψεις (ας εμβαθύνουμε, σελ.65)

Κίνηση προς τα μπρος: η αναζήτηση της κίνησης προς τα εμπρός, προς το αβέβαιο μέλλον, θα οδηγήσει στο σχέδιο απόδρασης. Η τραγωδία δεν τελειώνει με την αναγνώριση των δύο συζύγων, αλλά με τη σωτηρία τους. Άρα, έχουμε συνέχεια.

Διακύμανση συναισθημάτων των ηρώων: από τη χαρά και τον ενθουσιασμό στο φόβο και την απόγνωση. Στον παρακάτω πίνακα ενδεικτικά βλέπουμε τη διακύμανση των συναισθημάτων της Ελένης.

 

ΣΥΝΑΙ- ΣΘΗΜΑΤΑ ΕΛΕΝΗΣ	ως στ. 601: ειδήσεις Θεονόης	στ. 602-616: Η Ελένη δεν αναγνω-ρίζει το Μενέλαο	617-628: Η Ελένη αναγνωρίζει το Μενέλαο	629-653: Ο Μενέλαος αρνείται να δεχθεί ως σύζυγό του την Ελένη	656-658: Ο Μενέλαος αποφασίζει να φύγει	στ. 690 κ.εξ.: Ο Μενέλαος αναγνωρίζει την Ελένη
χαρά	●		●			●
έκπληξη				●
φόβος		●
απόγνωση					●

 

2). Ο Αγγελιαφόρος

Ο αγγελιαφόρος γενικά στην τραγωδία είναι ένα πρόσωπο που εμφανίζεται συχνά, καθώς μεταφέρει γεγονότα που η ενότητα τόπου και χρόνου δεν επιτρέπει να εξελιχθούν στη σκηνή.

Η εμφάνιση του αγγελιαφόρου εδώ και τα νέα που μεταφέρει συμβάλλουν στο να ξεπεραστούν τα εμπόδια και να επιτευχθεί η αναγνώριση (δραματική οικονομία). Επομένως, μετά την αναγνώριση ο Αγγελιαφόρος έπρεπε να φύγει από τη σκηνή. Η παραμονή τού δίνει ένα δεύτερο, πιο διευρυμένο ρόλο. Ο αγγελιαφόρος-γέρος υπηρέτης χαίρεται μαζί τους, θυμάται το γάμο τους, αποκαθιστά και αυτός την Ελένη, παρουσιάζει τις απόψεις του για τους θεούς και τη μαντική, κτλ. Στο ερώτημα γιατί ο Ευριπίδης αναθέτει αυτόν το ρόλο σε ένα γέροντα υπηρέτη, μπορούμε να απαντήσουμε ότι μάλλον ο υπηρέτης αντιπροσωπεύει όλους τους απλούς –όχι επώνυμους ήρωες- Έλληνες που μόχθησαν και πολέμησαν δέκα ολόκληρα χρόνια για το είδωλο της Ελένης.

 

3). Ο ρόλος της αντίθεσης είναι vs φαίνεσθαι σ’ αυτές τις σκηνές.

Η προσκόλληση στο φαίνεσθαι, στα φαινόμενα, είναι το βασικό εμπόδιο που περιπλέκει την αναγνώριση. Ποια είναι η αιτία της προσκόλλησης; Η ύπαρξη του ειδώλου και ο 10χρονος πόλεμος στην Τροία. Όμως, οι πληροφορίες της Γερόντισσας θα μπορούσαν να οδηγήσουν το Μενέλαο στην αλήθεια. Το ίδιο και στην περίπτωση της Ελένης. Άρα, ακόμα και οι κάτοχοι της γνώσης μπορούν να απατηθούν από το φαίνεσθαι (παράλλ.κείμενο 2, σελ.53).

Πρέπει, διευρύνοντας, να κατανοήσουμε το ρόλο της αντίθεσης αυτής στην πορεία προς τη γνώση και την αλήθεια (σοφιστές-αμφισημία, αμφισβήτηση).

 

4). Τραγική ειρωνεία: στίχ. 600-601

Η Ελένη εύχεται τον ερχομό του Μενελάου αγνοώντας ότι βρίσκεται δίπλα της.

 

5). Το είδος της «Ελένης»

Πολλοί μελετητές διαβάζουν την Ελένη ως ρομαντικό δράμα. Αρκετά είναι τα ρομαντικά στοιχεία, κυρίως όμως είναι το στοιχείο του όρκου, που συναντάμε στην 3^η σκηνή.

Άλλα κοινά στοιχεία: Δύο αγαπημένα πρόσωπα χωρίζουν γιατί έτσι αποφάσισε η τύχη. Χωρισμένα, περνούν διάφορες ταλαιπωρίες και κακουχίες. Η ηρωίδα υποφέρει πολύ γιατί διάφοροι εραστές την επιθυμούν. Μένει όμως πιστή μέχρι το τέλος. Ο ήρωας συνήθως συλλαμβάνεται, φυλακίζεται, ανδραγαθεί. Τέλος η τύχη, η οποία τους χώρισε, φέρνει τον ένα κοντά στον άλλο, γίνεται η αναγνώριση και ζουν πια ευτυχισμένοι. Όλα αυτά τα στοιχεία μπορούμε να τα εντάξουμε στο τρίγωνο, έρως – περιπέτεια – θρησκεία και τα βρίσκουμε και στην Ελένη, τακτοποιημένα με βάση τους κανονισμούς του αρχαίου δράματος, αφού σκοπός του ποιητή ήταν να γράψει δράμα. 

 

6). Τεχνικές και θέματα του ευριπίδειου έργου που συνθέτουν τη διάνοια:

• η τεχνική των απροσδόκητων περιστατικών
• ο ρόλος των θεών, θεοί – τύχη – ανθρώπινη μοίρα
• ο πόλεμος
• μαντική – η κατάκτηση της γνώσης
• το αίσθημα της τιμής – ο ηρωικός κώδικας

 

Η εμφάνιση του Αγγελιαφόρου είναι απροσδόκητη, όπως οι από μηχανής θεοί που εμφανίζονται και δίνουν λύση, όταν φαίνεται να έχει φτάσει η πλοκή σε αδιέξοδο ή οι ήρωες κινδυνεύουν άμεσα, χωρίς ελπίδα σωτηρίας. Το απροσδόκητο και απρόοπτο είναι συνηθισμένο στοιχείο τεχνικής στην ευριπίδεια τραγωδία και το έχουμε ξανασυναντήσει (η εμφάνιση του Τεύκρου, η εμφάνιση του Μενελάου). Η επίδραση του απροσδόκητου στα συναισθήματα του θεατή είναι έντονη: δημιουργεί έκπληξη και αδημονία, που μεγαλώνει την ευχαρίστηση από το έργο).

Σχετικά με το ρόλο των θεών ας σκεφτούμε: διασφαλίζουν την τάξη δικαίου (όπως συμβαίνει π.χ. στον Αισχύλο) ή παρεμβαίνουν απρόβλεπτα με βάση τα προσωπικά τους πάθη;. Ισχύει μάλλον το δεύτερο (αν θυμηθούμε στον Πρόλογο την αναφορά της Ελένης στο ρόλο της Ήρας, της Αφροδίτης, του Δία, κτλ). Βλέπουμε δηλαδή το απρόβλεπτο της θεϊκής δράσης που συνδέεται με την τύχη και την ανθρώπινη μοίρα. Πρέπει εδώ να σκεφτούμε το ιστορικό (αμφισβήτηση της μαντικής, ο ρόλος των μάντεων στη Σικελική εκστρατεία), αλλά και το πνευματικό πλαίσιο του 412 π.Χ. (αμφισβήτηση θρησκευτικών πρακτικών και παραδοσιακών αξιών της εποχής – σοφιστές).

Το τρίτο θέμα έχει ήδη επισημανθεί. Εδώ μπορούμε να συνειδητοποιήσουμε και τη ματαιότητα του πολέμου αλλά κυρίως την εξαπάτηση.

Σχετικά με τον ηρωικό κώδικα, που φαίνεται να ρυθμίζει τη σκέψη και τη δράση των ηρώων στην 3^η σκηνή, πρέπει να πούμε τα εξής: Σε αντίθεση με τη συμπεριφορά της Ελένης, το αίσθημα τιμής δε ρύθμιζε πάντα τη συμπεριφορά του Μενελάου (π.χ. στο Α΄ Επεισόδιο). Για να καταλάβουμε την αιτία θα πρέπει να θυμηθούμε όσα ξέρουμε για τους τυπικούς ευριπίδειους ήρωες (άνθρωποι καθημερινοί κι όχι τέλειοι).

 

Ημερομηνία δημιουργίας

Παρασκευή 13 Νοεμβρίου 2020