Ανακοινώσεις μαθήματος ΑΡΧΑΙΑ ΑΠΟ ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ (Γγ2)

Β' Επεισόδιο: 3η Σκηνή (στ.841-941), 4η Σκηνή (στ.942-1139), 5η Σκηνή (στ.1140-1219)

Sat, 07 Sep 2024 13:07:39 +0300

Β' Επεισόδιο: 3η Σκηνή (στ.841-941), 4η Σκηνή (στ.942-1139), 5η Σκηνή (στ.1140-1219)

3η Σκηνή (στ. 841-941)

(Συνοπτικά: Ανάγνωση, Κύρια σημεία))

Ο Αγγελιαφόρος φεύγει για να μεταφέρει τις εντολές του Μενέλαου στους συντρόφους του. Στη σκηνή βρίσκονται ο Μενέλαος, η Ελένη και ο Χορός. Ο Ευριπίδης προσπαθεί να κρατήσει αμείωτο το ενδιαφέρον των θεατών με ποικίλους τρόπους. Έτσι, αποφεύγει τις επιβραδύνσεις, ώστε τα γεγονότα να εξελίσσονται με γρήγορο ρυθμό, π.χ. ο Μενέλαος αναφέρει σύντομα μερικούς μόνο σταθμούς από τις περιπέτειές του. Επίσης, γίνεται συνεχής χρήση εναλλαγής αντίθετων συναισθηματικών καταστάσεων, π.χ. οι ήρωες μεταπίπτουν από την ευτυχία στη δυστυχία και αντίστροφα, από την ελπίδα στην απελπισία. Αυτό αφορά το Μενέλαο εξαιτίας του κινδύνου που διατρέχει από τον Θεοκλύμενο. Η μετάπτωση αυτή επηρεάζει αρνητικά και τη συναισθηματική κατάσταση της Ελένης. Με την εμφάνιση κάθε φορά ενός νέου κινδύνου, ο δραματουργός κλιμακώνει την αγωνία των θεατών. Με τις στιχομυθίες δίνει στο διάλογο ταχύτητα, αμεσότητα και ζωντάνια.

Η δραματικότητα εντείνεται από το συνεχή φόβο της απειλής που βιώνουν οι ήρωες. Οι λόγοι του φόβου αυτού είναι οι μαντικές ικανότητες της Θεονόης, η οποία ήδη εξαιτίας της ιδιότητάς της γνωρίζει την παρουσία του Μενέλαου. Κίνδυνο επισείει και η επικείμενη επιστροφή του Θεοκλύμενου από το κυνήγι. Οι θεατές με αγωνία περιμένουν τη στάση που θα κρατήσει η Θεονόη, η εμφάνιση της οποίας ήδη έχει προοικονομηθεί.

Η Ελένη δείχνει μεγάλη αγάπη και στοργή για το βασανισμένο Μενέλαο. Η ευτυχία που νιώθει, όταν επιτέλους τον βρίσκει ξανά, είναι φευγαλέα, γιατί ο φόβος για τη στάση της Θεονόης και ο κίνδυνος του Θεοκλύμενου αποτελούν απειλές. Η ηρωίδα εμφανίζεται συναισθηματική, αφοσιωμένη σύζυγος και λογική. Ο Μενέλαος στο στίχο 913 της αναθέτει εξολοκλήρου την αντιμετώπιση του προβλήματος. Ο Μενέλαος και η Ελένη είναι και οι δύο πρόσωπα τραγικά, γιατί η μοίρα τους εξαρτάται από τη θέληση των θεών και το έλεος της Θεονόης και του Θεοκλύμενου (υπέρτερες δυνάμεις), γιατί πάσχουν χωρίς να φταίνε (από μια αναπόφευκτη μοίρα) και γιατί μεταπίπτουν από την ευτυχία στη δυστυχία.

4η Σκηνή (στ. 942-1139)

Η είσοδος της Θεονόης (στ. 951 κ.ε.) είναι μεγολοπρεπής, τελετουργική, εντυπωσιακή, προκαλεί θαυμασμό και δέος. Προηγούνται δύο θεραπαινίδες, απαραίτητες για την καθαρτήρια τελετή, ώστε ο χώρος να εξαγνιστεί (η Θεονόη ιερό πρόσωπο). Η όλη σκηνή δομείται σε τέσσερις μονολόγους: της Ελένης, του Μενελάου και της Θεονόης. Ο τελευταίος λόγος της Θεονόης είναι μια αιτιολογημένη ανακοίνωση της τελικής της απόφασης. Στον πρώτο λόγο της η μάντισσα ενημερώνει τους δύο ήρωες ότι γνωρίζει τα πάντα και αποδεικνύεται το πρόσωπο - κλειδί για την εξέλιξη του μύθου και την καταδίκη ή τη σωτηρία του ζευγαριού.

Η Θεονόη και ο ρόλος της στο έργο:

Η εμφάνισή της έχει προοικονομηθεί. Δεν αποτελεί κεντρικό ήρωα του έργου. Ωστόσο, από αυτήν εξαρτάται η εξέλιξη του δράματος, ενώ, παράλληλα, εντείνει τη δραματική ατμόσφαιρα. Απευθυνόμενη στην Ελένη επαίρεται για την μαντική της ικανότητα, βλέποντας ότι ο Μενέλαος έφτασε ενώ ενημερώνει τον Μενέλαο ότι τα βάσανά του δεν τελείωσαν. Προφητεύει τη σύναξη των θεών με θέμα την τύχη του ζευγαριού: Η Ήρα είναι με το μέρος τους, η Κύπριδα εναντίον (ανθρωπομορφισμός των θεών). Όμως από τη Θεονόη θα εξαρτηθούν όλα. Γι’ αυτό και η Ελένη με τον Μενέλαο θα καταβάλουν κάθε προσπάθεια να τη μεταπείσουν.

Ο Μενέλαος και η Ελένη θα επιδοθούν σε έναν αγώνα λόγων που θυμίζει δικαστική σκηνή με ρόλο δικαστή τη Θεονόη, προκειμένου να εξασφαλίσουν τη σιωπή της.

Ο λόγος της Ελένης προς τη Θεονόη αρχίζει και τελειώνει με ικεσία (στ. 987, 1038), αλλά εκτός από αυτήν χρησιμοποιεί και την πειθώ. Με αυτό τον τρόπο, απευθύνεται και στο συναίσθημα και στη λογική της μάντισσας. Το αίτημά της είναι να μη μαρτυρήσει η Θεονόη στον Θεοκλύμενο την παρουσία του Μενελάου.Της λέει, λοιπόν, ότι:

α) Πρέπει να παραμείνει ευσεβής και να μην προβεί σε ανόσια πράξη προδίδοντάς τους και προσβάλλοντας τους θεούς.

β) Πρέπει να αποκαταστήσει τη δικαιοσύνη, δίνοντας την ευκαιρία στην Ελένη να επιστρέψει στον σύζυγό της και να απενοχοποιηθεί.

γ) Πρέπει να δείξει σεβασμό στον νεκρό πατέρα της, που προστάτευε την ηρωίδα, και να μην τον ατιμάσει.

Τα τρία βασικά στοιχεία που προβάλλει είναι η ευσέβεια, η δικαιοσύνη, η αγάπη στον πατέρα, τα οποία απευθύνονται και στη λογική και στο συναίσθημα. Στους στίχους 1020-5, για να συγκινήσει τη Θεονόη, προβάλλει τη δυστυχία της, που οφείλεται στην ανυπόστατη κατηγορία εναντίον της, ότι δηλαδή πρόδωσε και ατίμασε τον άνδρα της. Η κεντρική ηρωίδα είναι μια τετραπέρατη γυναίκα, που ξέρει να πείθει, χρησιμοποιώντας την κατάλληλη προσέγγιση και χειριζόμενη θαυμάσια τη σκέψη-λόγο, δηλαδή τη «διάνοια», κατά τον Αριστοτέλη.

Τα επιχειρήματα της Ελένης:

Διακρίνονται σε αυτά που αφορούν στη λογική και σε εκείνα που αφορούν στο συναίσθημα. Επιχειρήματα που αναφέρονται στο συναίσθημα: Η Ελένη είναι μια γυναίκα εξαιρετικά κακότυχη, έχει αποκτήσει άσχημη φήμη στη χώρα της, η κόρη της έμεινε ανύπαντρη εξαιτίας της. Όλα αυτά συνέβησαν χωρίς να έχει φταίξει.

Επιχειρήματα που αναφέρονται στη λογική: Η Θεονόη οφείλει λόγω της ιδιότητάς της να είναι ευσεβής. Είναι ανήθικο να κρατά κάποιος με τη βία κάτι που δεν του ανήκει. Ο νεκρός Πρωτέας θα κατέκρινε την κόρη του, αν δεν έπραττε το δίκαιο που ο ίδιος, αν ήταν στη ζωή, θα υπηρετούσε.

Ο κώδικας ηθικής που προβάλει: οι άνθρωποι πρέπει να παραμένουν πιστοί στις αξίες τους (994-996), να σέβονται τα αγαθά των άλλων (996-1003), να επιστρέφουν τα δάνεια που λαμβάνουν (1004-1011), να μην παρακάμπτουν τα σχέδια των θεών (1007-1008), να είναι οι απόγονοι αντάξιοι των προγόνων τους (1015).

Ο λόγος του Μενελάου είναι ίσης έκτασης με εκείνον της Ελένης, κάτι που σημαίνει ότι και οι δύο είναι ίσης βαρύτητας, όχι όμως και ίσης πειστικότητας. Ο τραγικός ήρωας επιλέγει διαφορετική τακτική για να μεταπείσει τη Θεονόη, ενώ ο λόγος του δεν έχει τη δομή και τη λογική αλληλουχία εκείνου της Ελένης και του λείπει το συναίσθημα. Αντίθετα, είναι ωμός και ανοργάνωτος, στερείται μεθόδου, σχεδόν επιθετικός. Δεν έχει άδικο ο Χορός, όταν στους στίχους 1044-5 εκφράζει την απορία του, στην ουσία τους φόβους του, για την τακτική που θα ακολουθήσει ο Μενέλαος, ο οποίος εφαρμόζει τη στρατηγική του «αντρίκειου θάρρους» (στ. 1052), όπως αναφέρει ο ίδιος. Πρόκειται για μια τακτική χωρίς ίχνος επιχειρηματολογίας ή συναισθηματικής φόρτισης.Το μοναδικό ίσως επιχείρημα που παραθέτει είναι πως το σωστό είναι η Θεονόη να τον σώσει και να του δώσει πίσω την Ελένη. Σε αντίθετη περίπτωση, θα είναι κακιά. Πέφτει στον τάφο του Πρωτέα, αλλά και εκεί απαιτεί (στ. 1062), δεν παρακαλεί ούτε, βέβαια, ικετεύει. Είναι όμως λιτός και ανθρώπινος στα λεγόμενά του και αυτό είναι το μόνο που βαραίνει στην απόφαση της Θεονόης (στ. 1114-8). Η απελπισία του διακρίνεται στο σημείο όπου απευθύνεται στον Άδη και του ζητά καθαρά βοήθεια (στ. 1069-1077) , αλλά με αναίδεια και όχι με ταπεινότητα και ευλάβεια.

Ο Μενέλαος δεν θα προσπέσει στα γόνατα της Θεονόης για να την παρακαλέσει, γιατί κάτι τέτοιο δεν ταιριάζει στο ανδρικό πρότυπο – ήρωα της Τρωικής εκστρατείας. Ο λόγος του χωρίζεται σε δύο μέρη:

- Α΄ Μέρος: 1046-1076: Δηλώνει ότι δεν θα κλάψει ούτε θα ικετεύσει, γιατί δεν πράττουν αυτά οι άντρες και απαιτεί τη σωτηρία του από τη Θεονόη, τον Πρωτέα και τον Άδη με αντάλλαγμα το χαρακτηρισμό της Θεονόης ως δίκαιης. Δεν παραθέτει ουσιαστικά επιχειρήματα, αφού τα έχει νωρίτερα αναφέρει η Ελένη, αλλά κομπάζει και μιλάει για το δίκαιο της ανταπόδοσης, ότι δηλαδή πρέπει να επιστρέφουμε ό,τι μας δίνουν προσωρινά.

- Β΄ Μέρος: 1076-1098: Προσπαθεί να κάμψει την Θεονόη με απειλές θανάτου και αυτοκτονίας. Δηλώνει ότι όποιος δέχεται ικεσία οφείλει να την ικανοποιεί και ότι θα σκοτώσει τον αδερφό της ή θα σκοτωθεί και θα σκοτώσει την Ελένη πάνω στον τάφο, σε περίπτωση που δεν ικανοποιήσει το αίτημά τους. Επικαλείται τις αξίες της δικαιοσύνης, της ηθικής, της τιμής και της αξιοπρέπειας. Και πάλι όμως δεν αποκαθίσταται στα μάτια των θεατών.

Στον δεύτερο και τελευταίο λόγο της η Θεονόη γνωστοποιεί την απόφασή της να σιωπήσει προς όφελος του ζευγαριού, ακολουθώντας τις επιταγές της ευλάβειας, του δικαίου, του σεβασμού προς τον νεκρό Πρωτέα. Έτσι, ανοίγει τον δρόμο της δράσης για τη σωτηρία των Ελλήνων ναυαγών και της Ελένης. Παράλληλα, παρακινεί τους δύο ήρωες να βρουν κάποια λύση για το "φευγιό" τους, επικαλείται τον πατέρα της και αποχωρεί. Στα τελευταία λόγια της υπάρχει υπαινιγμός για αίσιο τέλος.

Χαρακτηρισμοί – Ήθη

Θεονόη: Βασικό πρόσωπο στην εξέλιξη του έργου. Απ’ τη στάση της εξαρτάται το μέλλον των ηρώων. Μεγαλόπρεπη και απρόσιτη, έτσι όπως ταιριάζει σε μια μάντισσα. Αρχικά, γεμάτη έπαρση και αλαζονεία για τις μαντικές της ικανότητες και την καθοριστική θέση που κατέχει στην εξέλιξη της υπόθεσης των ηρώων. Η ίδια μπορεί να λάβει όποια απόφαση θέλει, αφού δε δεσμεύεται από καμία θεϊκή απόφαση.

Ελένη: Απελπισμένη και απογοητευμένη. Παρόλα αυτά, είναι έτοιμη να πολεμήσει για τη σωτηρία τους. Δοκιμάζει το «όπλο» της ικεσίας, γιατί θεωρεί ότι μπροστά σε μία μάντισσα αυτό είναι το ισχυρότερο. Τα επιχειρήματά της δομούνται πάνω στη λογική, αλλά και στο συναίσθημα και αποδεικνύουν για μια ακόμη φορά την πολύπλευρη προσωπικότητά της.

Μενέλαος: Σε αυτή τη σκηνή γνωρίζουμε ένα διαφορετικό πρόσωπο του Μενέλαου, αυτό του δυναμικού και δραστήριου άντρα, που, όμως, δεν μπορεί να υπερασπιστεί το δίκαιό του με τα λόγια, γι’ αυτό και χρησιμοποιεί απειλές. Ο ίδιος δεν θα ικετέψει την Θεονόη, όπως έκανε η Ελένη, αλλά θα προσπαθήσει να της επιβληθεί, όπως ταιριάζει σε έναν βασιλιά, σε έναν πολεμιστή - ηγέτη. Παρουσιάζεται ατρόμητος και αποφασισμένος για όλα, χωρίς, όμως, να μπορεί να πείσει ακόμη τους θεατές για αυτό.

Χορός: Ο Χορός αποτελεί τον συνδετικό κρίκο ανάμεσα στα πρόσωπα. Έχει τον ρόλο του συντονιστή της συζήτησης που προτρέπει να ακουστούν όλες οι θέσεις.

5η Σκηνή (στ. 1140-1219)

Ο Μενέλαος παρορμητικά και επιπόλαια προτείνει σχέδια σωτηρίας που δεν μπορούν να πραγματοποιηθούν. Αντίθετα, η Ελένη προτείνει σχέδια λογικά και λειτουργεί με περίσκεψη και υπευθυνότητα. Η ανωτερότητά της είναι δεδομένη, αλλά εκδηλώνεται με τρόπο διακριτικό, ώστε να μη πληγωθεί ο εγωισμός του συζύγου της, ο οποίος δεν είναι σε θέση να σταθμίσει τα δεδομένα της κατάστασης. Αντίθετα, η σύντροφός του είναι πανέξυπνη, ετοιμόλογη και ευρηματική. Ο ίδιος φαίνεται προληπτικός και αμήχανος, ενώ η Ελένη έχει καθαρό μυαλό, απαλλαγμένο από προλήψεις και δεισιδαιμονίες. Συλλαμβάνει σχέδια, τα οργανώνει μέχρι τελευταίας λεπτομέρειας και αναθέτει τους ρόλους.

Στο σχέδιο σωτηρίας του ζευγαριού πρωτεύοντα ρόλο παίζει ο δόλος. Οι τραγικοί ήρωες, που είναι θύματα του δόλου των θεών, τον χρησιμοποιούν με τη σειρά τους για να σωθούν. Η εξαπάτηση στρέφεται εναντίον του Θεοκλύμενου, είναι τρόπος άμυνας για το ζευγάρι και, αν και ανήθικη, στην περίπτωση αυτή είναι ανεκτή.

Στην κατάστρωση του σχεδίου βλέπουμε να πρωτοστατεί η εξυπνάδα και η επινοητικότητα του γυναικείου φύλου. Έτσι, ο Ευριπίδης επικρίνει την επικρατούσα αντίληψη ότι οι γυναίκες δεν ήταν σε θέση να δώσουν λύσεις σε προβλήματα και ότι είναι κατώτερες των ανδρών. Ίσως, βέβαια, ο δραματουργός να θέλει να προβάλλει το στερεότυπο της θηλυκής πονηριάς.

Σε αυτή τη σκηνή οι ήρωες χρησιμοποιούν την ευφυΐα και τις ικανότητές τους, για να πετύχουν το στόχο τους. Παλεύουν για το δίκαιο που οι θεοί δεν μπορούν να εξασφαλίσουν.

Θέμα: Το σχέδιο διαφυγής

Στοιχεία όψης – σκηνογραφικοί και σκηνοθετικοί δείκτες: Το σκηνικό παραμένει ίδιο. Η Θεονόη αποσύρεται και πάλι στο παλάτι, ενώ στη σκηνή παραμένουν ο Χορός, ο Μενέλαος και η Ελένη.

Υπόθεση επεισοδίου: Αφού εξασφαλίστηκε η σιωπή της Θεονόης, το ζευγάρι πρέπει να αναζητήσει τρόπο διαφυγής. Πρώτος προσπαθεί να καταστρώσει σχέδιο ο Μενέλαος.

Το σχέδιο του Μενέλαου:

- Διαφυγή με αμάξι που θα τους δώσει δούλος του Θεοκλύμενου.

Ανεφάρμοστο: Δεν γνωρίζουν τη χώρα για να αποδράσουν.

- Να κρυφτεί ο ίδιος στο παλάτι και να σκοτώσει το Θεοκλύμενο.

Ανεφάρμοστο: Η αδερφή του, η Θεονόη, δεν θα επέτρεπε το θάνατο του αδερφού της.

- Διαφυγή με καράβι δεν υπάρχει.

Ανεφάρμοστες και αφελείς οι προτάσεις του Μενέλαου.

Ο δόλος και η ευφυΐα της Ελένης: Κυρίαρχο ρόλο στο σχέδιο που θα προτείνει η Ελένη έχει ο δόλος, όπως κυρίαρχη θέση είχε και στη ζωή της. Με δόλο η Αφροδίτη πήρε το βραβείο και με δόλο βρέθηκε η Ελένη στην Αίγυπτο. Ο δόλος γενικότερα είναι κατακριτέος, όμως στην παρούσα περίπτωση η Ελένη δεν μπορεί να δράσει διαφορετικά για να γλιτώσει με τον άντρα της. Εξάλλου, τον επιστρατεύει για να αντιμετωπίσει τον ανώτερο σε δύναμη και ασεβή Θεοκλύμενο. Σε συνδυασμό με την ευφυΐα της, θα προσπαθήσει να βελτιώσει τη ζωή της, να αποκτήσει τη ζωή που της στέρησαν τα σχέδια των θεών.

Το σχέδιο της Ελένης:

- Ο Μενέλαος θα παρουσιαστεί σαν ναυαγός που μεταφέρει το νέο του νεκρού «υποτιθέμενου» Μενέλαου. Η ρακοφορία του (τα κουρέλια με τα οποία είναι ντυμένος) εξυπηρετούν το σχέδιο.

- Η Ελένη οδυρόμενη θα ζητήσει από το Θεοκλύμενο καράβι, για να θάψει τον σύζυγό της στη θάλασσα, σύμφωνα με τα ελληνικά ταφικά έθιμα που αφορούν στους ναυαγούς.

- Ο Μενέλαος και οι σύντροφοί του θα συνοδεύσουν την Ελένη στο πλοίο και στην ταφική τελετή του «νεκρού» Μενέλαου. Ο Μενέλαος θα παραμείνει στον τάφο για ασφάλεια σε περίπτωση θυμού του Θεοκλύμενου.

Τυπικό της προσευχής:
- Επίκληση.
- Προσφώνηση του θεού.
- Αναφορά των προσφορών του πιστού προς το θεό.
- Παρουσίαση του αιτήματος ως ανταπόδοση των προσφορών.
- Το αίτημα.

- Στην προσευχή προς την Ήρα υπάρχουν η επίκληση, η προσφώνηση και το αίτημα. Τα υπόλοιπα στοιχεία λείπουν. Η προσευχή προς την Ήρα είναι σύντομη, γιατί η Ελένη θεωρεί, σύμφωνα και με τις πληροφορίες που πήρε από τη Θεονόη, ότι είναι ήδη με το μέρος τους. Επιπλέον, ως θεά προστάτιδα του γάμου, οφείλει να προστατεύσει το γάμο της Ελένης.

- Η προσευχή προς την Αφροδίτη ακολουθεί την τυπική προσευχή, μόνο που παρουσιάζει μια ιδιομορφία: οι έξι τελευταίοι στίχοι είναι εκτός τυπικού και αποτελούν μια επίκριση της Ελένης για τη θεά. Η Ελένη θα χρησιμοποιήσει την αρχή της ανταπόδοσης: υπενθυμίζει στην Αφροδίτη ότι χάρη σε αυτή κέρδισε το βραβείο της ομορφιάς, οπότε οφείλει να τη βοηθήσει. Εδώ η Ελένη δε θα διστάσει να ασκήσει και μια μορφή κριτικής προς τη θεά στους έξι τελευταίους στίχους. Στην Ήρα η Ελένη αφιερώνει λίγους στίχους, γιατί θεωρεί δεδομένη τη βοήθειά της, ενώ στην Αφροδίτη χαρίζει περισσότερους στίχους, γιατί θα είναι πιο δύσκολο να την πείσει. Στο τέλος, αποκαθιστά την ασέβειά της προς τη θεά.

Χαρακτηρισμοί – Ήθη

Ελένη: Η Ελένη προτείνει στο Μενέλαο να βρει ένα τρόπο διαφυγής και, όταν αυτός αποτυγχάνει, τότε αναλαμβάνει εκείνη το σχέδιο διαφυγής. Είναι μια πολύ έξυπνη και πονηρή γυναίκα, διόλου επιπόλαια, φροντίζει μέχρι και την τελευταία λεπτομέρεια, προκειμένου να καταφέρουν να σωθούν. Λογική και ετοιμόλογη, με την ψυχραιμία που είναι απαραίτητη στη συγκεκριμένη περίσταση, είναι αποφασισμένη να θέσει το σχέδιό της σε λειτουργία. Έχει αυτοπεποίθηση, όμως το ενδεχόμενο αποτυχίας τη γεμίζει φόβο και ανησυχία, γι’ αυτό και διεκδικεί τη σωτηρία τους προσευχόμενη στις θεές Ήρα και Αφροδίτη.

Μενέλαος: Ο Μενέλαος χάνει και πάλι τον ηρωισμό που επέδειξε στην προηγούμενη σκηνή και παρουσιάζεται για άλλη μια φορά αδρανής και επιπόλαιος. Τα σχέδια διαφυγής που προτείνει είναι απλοϊκά, ανεφάρμοστα και σίγουρα οδηγούν στη σύλληψή τους. Όταν ακούει το σχέδιο διαφυγής της Ελένης, παραμένει διστακτικός, αλλά τελικά αποδέχεται την εφαρμογή του, αφού ο ίδιος αδυνατεί να προτείνει κάτι καλύτερο. Η κατωτερότητά του απέναντι στην Ελένη είναι ολοφάνερη, κάτι που ξαφνιάζει τον αναγνώστη, αφού ο Μενέλαος υπήρξε βασιλιάς και αρχηγός της Τρωικής εκστρατείας.

Ιδέες Ευριπίδη - Διάνοια

«Ο άδικος ποτέ χαρά δε βλέπει…….σωτηρία», στ 1138-1139: Απόφθεγμα που ακούγεται από το στόμα του Χορού και δηλώνει την ικανοποίησή του για την απόφαση της Θεονόης. Αποτελεί ηθική αντίληψη της εποχής για την τελική επικράτηση του δικαίου και εκφράζει την ελπίδα όλων των καταπιεσμένων και αδικημένων ανθρώπων για δικαίωση.

Η Ήρα ως προστάτιδα του γάμου οφείλει να προστατεύσει το γάμο της Ελένης. Ο Ευριπίδης φαίνεται να ασπάζεται τις θρησκευτικές αντιλήψεις της εποχής του και να τις προβάλλει στο έργο του.

Αρχή ανταπόδοσης: Αποτελούσε μέρος της προσευχής στους θεούς. Οι πιστοί ανέφεραν την εκπλήρωση των θρησκευτικών τους υποχρεώσεων και ζητούσαν ως αντάλλαγμα την προστασία ή τη βοήθεια του θεού.

«Αν σκέπτονται σωστά οι γυναίκες»: Εδώ ο Ευριπίδης, χρησιμοποιώντας την ειρωνική μέθοδο, φαίνεται να εξυψώνει το ρόλο της γυναίκας στην Αρχαία Αθήνα. Δεν τη θεωρεί αδύναμη και προορισμένη αποκλειστικά για τεκνοποίηση, αλλά δυναμική και έτοιμη να αναλάβει πρωτοβουλίες. Αποκαλύπτει την αληθινή πλευρά των γυναικών (είναι), καταρρίπτοντας τα κοινωνικά στερεότυπα της εποχής του (φαίνεσθαι).

Πολιτιστικά στοιχεία:

Στην ενότητα αυτή παρουσιάζονται τα ταφικά έθιμα και οι εκδηλώσεις πένθους των γυναικών. Από την Οδύσσεια γνωρίζουμε τα κτερίσματα που αποδίδονται στους νεκρούς και που αναφέρονται και στον Ευριπίδη. Εδώ πληροφορούμαστε για τη θαλάσσια ταφή όσων πνίγηκαν στη θάλασσα, αλλά και το θρήνο των γυναικών, που συμπεριελάμβανε, εκτός από οιμωγές (κραυγές), ντύσιμο με μαύρα ρούχα και σκίσιμο των μάγουλων με τα νύχια τους, καθώς και κόψιμο των μαλλιών.

Ρόλος στιχομυθίας:

Δίνει ζωντάνια, παραστατικότητα, αμεσότητα, θεατρικότητα και γρήγορο ρυθμό στην τραγωδία.

Κρατά το ενδιαφέρον του ακροατή ενεργό, δημιουργώντας ένταση και αγωνία.

Κάνει φανερή την υπεροχή της Ελένης έναντι του Μενέλαου.

Προωθεί την εξέλιξη και τη λύση της τραγωδίας.

[ Βιβλιογραφία:

Δραματική ποίηση, Ευριπίδη Ελένη, Γ' Γυμνασίου, ΙΕΠ, "Διόφαντος"

http://ebooks.edu.gr /

http://users.sch.gr /

https://www.filologikigonia.gr /

https://blogs.sch.gr/kostarida/files/2014/12/ ]

Ελένη, Γιώργος Σεφέρης

Mon, 12 Feb 2024 10:27:44 +0300

Ελένη, Γιώργος Σεφέρης

ΤΟ ΠΟΙΗΜΑ γράφτηκε, κατά δήλωση του ποιητή, το 1953, όταν ο Σεφέρης ταξίδεψε για πρώτη φορά στην Κύπρο. Ξαναπήγε το 1954 και το 1955. Το 1955 θ' αρχίσει ο Κυπριακός αγώνας κατά της αγγλικής κατοχής. Ο Σεφέρης από τις θέσεις του στο διπλωματικό σώμα θα παρακολουθήσει από πολύ κοντά τις φάσεις του κυπριακού δράματος.

Για να κατανοήσουμε το ποίημα, πρέπει να έχουμε υπόψη μας πρώτα πρώτα δύο αρχαίους μύθους, που αποτελούν τον πυρήνα του: α) Ο μύθος του Τεύκρου, β) Ο μύθος της Ελένης.

Ο Σεφέρης προτάσσει ως μότο στο ποίημά του τρία αποσπάσματα της τραγωδίας του Ευριπίδη, που συνοψίζουν τους δύο μύθους. Επίσης, ο Σεφέρης δεν παραμένει στους αρχαίους μύθους, αλλά τους μεταφέρει στην εποχή μας, δηλαδή τους κάνει να εκφράζουν σύγχρονες εμπειρίες. Και εδώ ας σκεφτούμε ότι ο ποιητής έζησε τους δυο παγκόσμιους πολέμους και τη μικρασιατική καταστροφή, που τον έπληξε ιδιαίτερα, αφού του στέρησε την ιδιαίτερη πατρίδα του, τη Σμύρνη, όπου γεννήθηκε και έζησε τα παιδικά του χρόνια.

Στο ποίημα μιλάει ο Τεύκρος. Πίσω, όμως, από τα λόγια του συχνά θ' ακούμε τη φωνή του ποιητή.

ΤΕΥΚΡΟΣ: …ἐς γῆν ἐναλίαν Κύπρον, οὗ μ’ ἐθέσπισεν

οἰκεῖν Ἀπόλλων, ὄνομα νησιωτικὸν

Σαλαμῖνα θέμενον τῆς ἐκεῖ χάριν πάτρας.

.........................................................

ΕΛΕΝΗ: Οὐκ ἦλθον ἐς γῆν Τρῳάδ’, ἀλλ’ εἴδωλον ἦν.

.........................................................

ΑΓΓΕΛΟΣ: Τί φῄς;

Νεφέλης ἄρ’ ἄλλως εἴχομεν πόνους πέρι;

ΕΥΡΙΠΙΔΗΣ, ΕΛΕΝΗ

«Τ’ αηδόνια δε σ’ αφήνουνε να κοιμηθείς στις Πλάτρες».1

Αηδόνι ντροπαλό, μες στον ανασασμό των φύλλων,

συ που δωρίζεις τη μουσική δροσιά του δάσους

στα χωρισμένα σώματα και στις ψυχές

αυτών που ξέρουν πως δε θα γυρίσουν.

Τυφλή φωνή, που ψηλαφείς μέσα στη νυχτωμένη μνήμη

βήματα και χειρονομίες· δε θα τολμούσα να πω φιλήματα·

και το πικρό τρικύμισμα της ξαγριεμένης σκλάβας.

«Τ’ αηδόνια δε σ’ αφήνουνε να κοιμηθείς στις Πλάτρες».

Ποιές είναι οι Πλάτρες; Ποιός το γνωρίζει τούτο το νησί;

Έζησα τη ζωή μου ακούγοντας ονόματα πρωτάκουστα:

καινούριους τόπους, καινούριες τρέλες των ανθρώπων

ή των θεών·

η μοίρα μου που κυματίζει

ανάμεσα στο στερνό σπαθί ενός Αίαντα

και μιαν άλλη Σαλαμίνα

μ’ έφερε εδώ σ’ αυτό το γυρογιάλι.

Το φεγγάρι

βγήκε απ’ το πέλαγο σαν Αφροδίτη·

σκέπασε τ’ άστρα του Τοξότη, τώρα πάει νά βρει

την καρδιά του Σκορπιού, κι όλα τ’ αλλάζει.

Πού είν’ η αλήθεια;

Ήμουν κι εγώ στον πόλεμο τοξότης·

το ριζικό μου, ενός ανθρώπου που ξαστόχησε.

Αηδόνι ποιητάρη,

σαν και μια τέτοια νύχτα στ’ ακροθαλάσσι του Πρωτέα

σ’ άκουσαν οι σκλάβες Σπαρτιάτισσες κι έσυραν το θρήνο,

κι ανάμεσό τους —ποιός θα το ’λεγε— η Ελένη!

Αυτή που κυνηγούσαμε χρόνια στο Σκάμαντρο.

Ήταν εκεί, στα χείλια της ερήμου· την άγγιξα, μου μίλησε:

«Δεν είν’ αλήθεια, δεν είν’ αλήθεια» φώναζε.

«Δεν μπήκα στο γαλαζόπλωρο καράβι.

Ποτέ δεν πάτησα την αντρειωμένη Τροία».

Με το βαθύ στηθόδεσμο, τον ήλιο στα μαλλιά, κι αυτό το ανάστημα

ίσκιοι και χαμόγελα παντού

στους ώμους στους μηρούς στα γόνατα·

ζωντανό δέρμα, και τα μάτια

με τα μεγάλα βλέφαρα,

ήταν εκεί, στην όχθη ενός Δέλτα.

Και στην Τροία;

Τίποτε στην Τροία — ένα είδωλο.

Έτσι το θέλαν οι θεοί.

Κι ο Πάρης, μ’ έναν ίσκιο πλάγιαζε σα νά ηταν πλάσμα ατόφιο·

κι εμείς σφαζόμασταν για την Ελένη δέκα χρόνια.

Μεγάλος πόνος είχε πέσει στην Ελλάδα.

Τόσα κορμιά ριγμένα

στα σαγόνια της θάλασσας στα σαγόνια της γης·2

τόσες ψυχές

δοσμένες στις μυλόπετρες, σαν το σιτάρι.

Κι οι ποταμοί φουσκώναν μες στη λάσπη το αίμα

για ένα λινό κυμάτισμα για μια νεφέλη

μιας πεταλούδας τίναγμα το πούπουλο ενός κύκνου

για ένα πουκάμισο αδειανό, για μιαν Ελένη.

Κι ο αδερφός μου;

Αηδόνι αηδόνι αηδόνι,

τ’ είναι θεός; τί μη θεός; και τί τ’ ανάμεσό τους;

«Τ’ αηδόνια δε σ’ αφήνουνε να κοιμηθείς στις Πλάτρες».

Δακρυσμένο πουλί,

στην Κύπρο τη θαλασσοφίλητη

που έταξαν για να μου θυμίζει την πατρίδα,

άραξα μοναχός μ’ αυτό το παραμύθι,

αν είναι αλήθεια πως αυτό είναι παραμύθι,

αν είναι αλήθεια πως οι ανθρώποι δε θα ξαναπιάσουν

τον παλιό δόλο των θεών·

αν είναι αλήθεια

πως κάποιος άλλος Τεύκρος, ύστερα από χρόνια,

ή κάποιος Αίαντας ή Πρίαμος ή Εκάβη

ή κάποιος άγνωστος, ανώνυμος, που ωστόσο

είδε ένα Σκάμαντρο να ξεχειλάει κουφάρια,

δεν το ’χει μες στη μοίρα του ν’ ακούσει

μαντατοφόρους που έρχουνται να πούνε

πως τόσος πόνος τόση ζωή

πήγαν στην άβυσσο

για ένα πουκάμισο αδειανό για μιαν Ελένη.3

1. Πλάτρες: τόπος του νησιού (Σημείωση του ποιητή).

2. Από μια τοιχογραφία στην έξοχη εκκλησιά της Ασίνου (Σημείωση του ποιητή).

3. Φίλος που διάβασε το χειρόγραφό μου θυμήθηκε τούτο: "In those days the official recruiting posters in Cyprus said, “Fight for Greece and Liberty”" (House of Commons, Official Report, 5 May 1955) (Σημείωση του ποιητή).

(recruiting: στρατολόγηση, poster: αφίσα)

γυρογιάλι: ακτή.

Τοξότης· Σκορπιός: αστερισμοί.

ξαστοχώ: αστοχώ.

στ. 14-15: το στερνό σπαθί: το σπαθί με το οποίο αυτοκτόνησε ο Αίας, γεγονός που στάθηκε αιτία να εξοριστεί ο Τεύκρος και να εγκατασταθεί στη Σαλαμίνα της Κύπρου (μιαν άλλη Σαλαμίνα).

στ. 17: σαν Αφροδίτη: όπως η Αναδυόμενη Αφροδίτη, που κατά την παράδοση αναδύθηκε από τον αφρό της θάλασσας στην Πάφο της Κύπρου (Κύπρις, Παφία).

Πρωτέας: (Πρωτεύς)· θαλασσινός δαίμονας, που άλλαζε συνεχώς μορφή και κατά τον Ευριπίδη βασιλιάς της Αιγύπτου.

χείλια: (της ερήμου)· εδώ η άκρη (της ερήμου).

στ. 23: ποιητάρη: ο χαρακτηρισμός αυτός του αηδονιού, καθώς και δακρυσμένο πουλί πιο κάτω (στ. 54) ανήκει στον Ευριπίδη. Στην Κύπρο ποιητάρης λέγεται σήμερα ο λαϊκός ποιητής. Ο Σεφέρης χρησιμοποιεί εδώ μια λέξη τοπική.

στ. 25: σκλάβες Σπαρτιάτισσες: πρόκειται για τις Σπαρτιάτισσες γυναίκες στην Αίγυπτο, που αποτελούν το χορό της τραγωδίας του Ευριπίδη.

Δέλτα: το Δέλτα του Νείλου.

ατόφιος: γνήσιος.

αδερφός: Αίας ο Τελαμώνιος.

στ. 52: τι 'ναι θεός κ.λπ.: πρόκειται για μετάφραση στίχου του Ευρυπίδη (Ελένη, 1137): «ό,τι θεός ή μη θεός ή το μέσον, τις φησ' ερευνήσας βροτών...;» δηλ. ποιος άνθρωπος μπορεί να βρει και να πει τι είναι θεός κτλ.

τάζω: υπόσχομαι (αναφέρεται στη φράση τ

ου Ευρυπίδη «όπου μου όρισε ο Απόλλων να κατοικώ»).

παραμύθι: ο μύθος του τρωικού πολέμου.

μαντατοφόρος: αγγελιαφόρος.

Όροι Τραγωδίας

Sat, 07 Sep 2024 13:05:33 +0300

Όροι Τραγωδίας

¶ AΓΓΕΛΟΣ / ΑΓΓΕΛΙΑΦΟΡΟΣ:

Δευτερεύον πρόσωπο της τραγωδίας, συνήθως ανώνυμο, που αφηγείται στους ήρωες (και στους θεατές) γεγονότα που συνέβησαν εκτός σκηνής ή μέσα στο παλάτι· οι αγγελιαφόροι ονομάζονται στα αρχαία ἐξάγγελοι, όταν αναγγέλλουν γεγονότα που συνέβησαν μέσα στα ανάκτορα ή στο ναό, και ἄγγελοι, όταν τα γεγονότα που αναγγέλλουν συνέβησαν σε άλλο τόπο.

¶ ΑΜΟΙΒΑΙΑ:

Τραγούδια που τραγουδούν εναλλάξ τα πρόσωπα επί σκηνής. Στα τραγούδια αυτά τουλάχιστον ένα πρόσωπο τραγουδά σε λυρικά μέτρα, για να εκφράσει τα έντονα συναισθήματά του, ενώ το άλλο πρόσωπο μπορεί να απαντά με απαγγελλόμενους στίχους ή και με τραγούδι. Τέτοιο αμοιβαίο έχουμε στη σκηνή της αναγνώρισης Μενέλαου-Ελένης (690-772). Όταν τα τραγούδια είναι θρηνητικά και τραγουδιούνται εναλλάξ από το Xορό και τα πρόσωπα επί σκηνής, τότε έχουμε κομμό (βλ. και λ. κομμός).

¶ ΑΝΑΓΝΩΡΙΣΗ:

Στοιχείο του μύθου της τραγωδίας· η μεταβολή, το πέρασμα από την άγνοια στη γνώση. Σύμφωνα με τον Αριστοτέλη η αναγνώριση ενός προσώπου μπορεί να γίνει: α) με σημάδια (όπως στην Οδύσσεια, όπου η Ευρύκλεια αναγνωρίζει τον Οδυσσέα από την ουλή στο πόδι του)· β) από τα ίδια τα γεγονότα (π.χ. στην Ιφιγένεια στη Χώρα των Ταύρων η ηρωίδα, ζώντας μακριά από την Ελλάδα, αποφασίζει να στείλει ένα γράμμα στον αδελφό της Ορέστη με έναν αιχμάλωτο Έλληνα· του δίνει το γράμμα και του λέει να το δώσει εκ μέρους της, της Ιφιγένειας, στον Ορέστη· έτσι ο Ορέστης αναγνωρίζει την Ιφιγένεια)· γ) με ανάμνηση (π.χ. στην Οδύσσεια οι Φαίακες αναγνωρίζουν τον Οδυσσέα, όταν αυτός, ακούγοντας τον αοιδό Δημόδοκο να τραγουδάει για τον Τρωικό πόλεμο, θυμάται τα πάθη του και δακρύζει)· δ) με συλλογισμούς (η Ηλέκτρα στην ομώνυμη τραγωδία του Σοφοκλή αναγνωρίζει ότι έχει έλθει ο αδελφός της Ορέστης, όταν ανακαλύπτει στον τάφο του πατέρα τους τρίχες από τα μαλλιά του και συμπεραίνει ότι μόνο ο Ορέστης μπορεί να τις άφησε εκεί σε ένδειξη πένθους).

¶ ΑΝΤΙΛΑΒΗ:

Σύντομη φράση που εκτείνεται σε ένα μόνο ημιστίχιο, έτσι ώστε ένας στίχος να μοιράζεται σε δύο πρόσωπα. Αντιλαβές χρησιμοποιούνται όταν ο διάλογος είναι ζωηρός και έντονος.

¶ ΑΠΟ ΜΗΧΑΝΗΣ ΘΕΟΣ:

Θεός που εμφανίζεται στο έργο με τη βοήθεια του μηχανήματος. Ο από μηχανής θεός παρεμβαίνει συνήθως, όταν το έργο έχει φτάσει σε αδιέξοδο, και δίνει λύση. Αποτελεί τυπικό γνώρισμα της ευριπίδειας τραγωδίας.

¶ ΔΙΑΝΟΙΑ:

Ένα από τα κατά ποιόν μέρη της τραγωδίας, σύμφωνα με τον Αριστοτέλη· οι ιδέες των ηρώων και του Xορού, όπως εμφανίζονται, όταν επιχειρηματολογούν ή όταν εκφράζουν γενικές σκέψεις με αφορμή κάποια συγκεκριμένα περιστατικά. Μέρος της διάνοιας είναι και οι αποφθεγματικές φράσεις, δηλ. ιδέες διατυπωμένες σύντομα, με καθολική συνήθως ισχύ. Τα αποφθέγματα χρησιμοποιεί ιδιαίτερα στα έργα του ο Ευριπίδης, που αρέσκεται στη

διατύπωση απόψεων για διάφορα ζητήματα· γι’ αυτόν το λόγο ονομάστηκε και «ο από σκηνής φιλόσοφος».

¶ ΔIΘYPAMBOΣ:

Eίδος της χορικής λυρικής ποίησης με περιεχόμενο που είχε σχέση με τις περιπέτειες του θεού Διονύσου και της λατρείας του. Δημιουργός του διθύραμβου θεωρείτο ο ποιητής Αρίων από την Kόρινθο.

¶ ΔΡΑΜΑΤΙΚΗ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑ:

Ο τρόπος με τον οποίο διαρθρώνεται ο μύθος της τραγωδίας, έτσι ώστε το ένα γεγονός να προκύπτει από το άλλο.

¶ ΕΛΕΟΣ:

Η συμπόνια και ο πόνος που αισθάνεται ο θεατής βλέποντας τον ήρωα να υποφέρει.

¶ ΕΝΟΤΗΤΑ ΜΥΘΟΥ:

Στην αρχαία τραγωδία η υπόθεση του έργου, ο μύθος, έχει ενότητα, παρουσιάζει δηλαδή από την αρχή ως το τέλος ένα μόνο σημαντικό περιστατικό από τη ζωή και τη δράση του ήρωα/των ηρώων, και όχι ολόκληρη τη ζωή του/τους και τη δράση του/τους.

¶ ΕΝΟΤΗΤΑ ΤΟΠΟΥ:

Βασική αρχή της αρχαίας τραγωδίας, σύμφωνα με την οποία η υπόθεση, ο μύθος, διαδραματίζεται στον ίδιο χώρο (συνήθως μπροστά σε ένα ανάκτορο ή ένα ναό)· τα γεγονότα που διαδραματίζονται σε άλλο χώρο τα πληροφορούνται οι ήρωες και οι θεατές από τους αγγελιαφόρους. Στο σύγχρονο θέατρο με την αλλαγή σκηνικών μπορούμε να παρακολουθήσουμε γεγονότα που υποτίθεται συμβαίνουν σε εντελώς διαφορετικούς τόπους. Στην Ελένη όλο το έργο εξελίσσεται μπροστά στα ανάκτορα του Πρωτέα· για όσα συμβαίνουν έξω από αυτό τον τόπο μάς πληροφορούν οι Αγγελιαφόροι.

¶ ΕΝΟΤΗΤΑ ΧΡΟΝΟΥ:

Βασική αρχή της αρχαίας τραγωδίας, σύμφωνα με την οποία η υπόθεση, ο μύθος του έργου, εκτυλίσσεται κατά κανόνα μέσα σε είκοσι τέσσερις το πολύ ώρες. Αντίθετα, στο σύγχρονο θέατρο μπορούμε να παρακολουθήσουμε γεγονότα που εκτυλίσσονται σε πολύ μεγάλα χρονικά διαστήματα (ακόμα και μια ολόκληρη ζωή).

¶ ΕΞΟΔΙΟ ΑΣΜΑ:

Το άσμα που τραγουδά ο χορός στο τέλος της τραγωδίας, όταν αποχωρεί από την ορχήστρα.

¶ ΕΞΟΔΟΣ:

Το τελευταίο από τα κατά ποσόν (βλ. λήμμα) διαλογικά μέρη, με το οποίο κλείνει η τραγωδία.

¶ ΕΠΕΙΣΟΔΙΑ:

(< ἐπὶ + εἴσοδος) Κατά ποσόν, επικό/διαλογικό μέρος, ανάμεσα σε δύο χορικά. Στα επεισόδια, όπου έχουμε εξέλιξη της δράσης, μιλούν και δρουν κυρίως τα πρόσωπα του δράματος (οι υποκριτές) και ο Κορυφαίος/Κορυφαία του Χορού

¶ ΕΠΙΒΡΑΔΥΝΣΗ:

Αφηγηματική τεχνική επιβράδυνσης της πορείας για ένα γεγονός που περιμένουν –συνήθως με αγωνία– να συμβεί οι ήρωες και οι θεατές. Π.χ. στην Ελένη έχουμε επιβράδυνση, όταν η ηρωίδα αντικρίζει το Μενέλαο· οι θεατές αναμένουν ότι θα επέλθει η αναγνώριση και η ηρωίδα θα τρέξει να τον αγκαλιάσει· όμως αυτή, τρομαγμένη από την όψη του, το βάζει στα πόδια, με αποτέλεσμα να αναβάλλεται (επιβραδύνεται) η αναγνώριση.

¶ ΕΠΙΠΑΡΟΔΟΣ:

Το τραγούδι που τραγουδά ο Xορός, όταν επανέρχεται στην ορχήστρα μετά τη μετάστασή του.

¶ ΗΘΟΣ:

Ένα από τα κατά ποιόν μέρη της τραγωδίας, σύμφωνα με τον Αριστοτέλη· ο χαρακτήρας και η στάση ζωής των ηρώων, όπως εκδηλώνεται με τους λόγους, τις πράξεις και τις επιλογές τους, όταν βρίσκονται σε δίλημμα ή κινδυνεύουν. Ο Αριστοτέλης πιστεύει ότι τα ήθη πρέπει να είναι χρηστά, να εκφράζουν δηλ. ευγένεια και αγαθή προαίρεση, ἁρμόττοντα, να συμφωνούν δηλαδή με την ηλικία, το φύλο και την κοινωνική τάξη των ηρώων, και ὅμοια καὶ ὁμαλά, δηλ. οι ήρωες να μην παρουσιάζουν απότομες και αδικαιολόγητες μεταπτώσεις (ο Αχιλλέας π.χ. δεν επιτρέπεται να παρουσιάζεται ξαφνικά και χωρίς λόγο δειλός).

¶ ΘΕΟΛΟΓΕΙΟ:

Ένα είδος εξέδρας, μπαλκονιού, στη στέγη της σκηνής, δηλ. του σκηνικού οικοδομήματος. Εκεί εμφανίζονταν οι θεοί, όταν απευθύνονταν στους ήρωες. Διαφορετικά, οι θεοί εμφανίζονταν στο έργο με τη βοήθεια της «μηχανής».

¶ ΚΑΘΑΡΣΗ:

Πολυσυζητημένη έννοια, που αναφέρεται στον αριστοτελικό ορισμό της τραγωδίας ([…] δι’ ἐλέου καὶ φόβου περαίνουσα τὴν τῶν τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν). Σύμφωνα με μια ερμηνεία, ο θεατής παρακολουθώντας τα παθήματα των ηρώων αισθάνεται λύπηση, έλεος γι’ αυτούς και φόβο. Στο τέλος όμως του έργου αισθάνεται ανακούφιση και ψυχική ηρεμία, είτε γιατί ο ήρωας δικαιώθηκε είτε γιατί έχει αποκατασταθεί η ηθική τάξη.

¶ ΚΑΤΑ ΠΟΙΟΝ ΜΕΡΗ:

Τα μέσα που χρησιμοποιεί ο τραγικός ποιητής, ώστε να πετύχει με το έργο του τη μίμηση (ἔστιν οὖν τραγῳδία μίμησις πράξεως…)· σύμφωνα με τον Αριστοτέλη είναι: ὁ μῦθος, τὸ ἦθος, ἡ λέξις, ἡ διάνοια, ἡ μελοποιία (τὸ μέλος) και ἡ ὄψις.

¶ ΚΑΤΑ ΠΟΣΟΝ ΜΕΡΗ:

Τα μέρη, τα τμήματα στα οποία χωρίζεται μια τραγωδία. Διακρίνουμε δυο κατηγορίες:

1) Τα επικά – διαλογικά μέρη: ο πρόλογος, τα επεισόδια και η έξοδος· γραμμένα σε στίχο με μέτρο, απαγγέλλονται από τους υποκριτές του έργου και τον Κορυφαίο/α του Χορού, χωρίς να συνοδεύονται από μουσική·

2) Τα λυρικά μέρη: η πάροδος και τα στάσιμα· γραμμένα σε λυρικά μέτρα συνοδεύονται από μουσική, εκτελούνται από το Xορό του δράματος (γι’ αυτό ονομάζονται και χορικά μέρη). Σε ορισμένα δράματα υπάρχουν και οι κομμοί, οι μονωδίες και οι διωδίες των προσώπων του δράματος, που ανήκουν επίσης στα λυρικά μέρη.

¶ ΚΑΤΑ ΤΟ ΕΙΚΟΣ ΚΑΙ ΑΝΑΓΚΑΙΟΝ:

Βασική αισθητική αρχή που, σύμφωνα με τον Αριστοτέλη, πρέπει να διέπει το μύθο και την πλοκή μιας τραγωδίας: ο ποιητής δηλαδή πρέπει να παρουσιάζει πράγματα αληθοφανή, που θα μπορούσαν να συμβούν, και δικαιολογημένα από ψυχολογική και δραματική άποψη.

¶ ΚΟΜΜΟΣ:

(<κόπτομαι = χτυπώ το κεφάλι και το στήθος με τα χέρια μου σε ένδειξη πένθους και θλίψης· πρβ. τη λέξη κοπετός). Θρηνητικό άσμα που τραγουδούν εναλλάξ ο Xορός και τα πρόσωπα επί σκηνής. Μερικές φορές ο κομμός παίρνει τη θέση της παρόδου, όπως στην Ελένη.

¶ ΛΕΞΙΣ:

Ένα από τα κατά ποιόν μέρη της τραγωδίας σύμφωνα με τον Αριστοτέλη· η γλώσσα που χρησιμοποιεί ο ποιητής και οι εκφραστικοί τρόποι και σχήματα, π.χ. τα επίθετα, οι μεταφορές, οι προσωποποιήσεις, οι εικόνες κ.λπ. Η λέξις πρέπει να είναι προσαρμοσμένη στην ηλικία, το φύλο και την κοινωνική τάξη των ηρώων. Ο λόγος π.χ. των Αγγελιαφόρων στην Ελένη φανερώνει την κοινωνική τους τάξη.

¶ ΜΕΛΟΣ / ΜΕΛΟΠΟΙΙΑ:

Ένα από τα κατά ποιόν μέρη της τραγωδίας. Η μουσική των λυρικών, των αδόμενων μερών της τραγωδίας. Δε μας έχει σωθεί η μουσική από τις τραγωδίες· σύμφωνα όμως με τον Αριστοτέλη, έπρεπε οι τραγικοί ποιητές να τη χρησιμοποιούν, ώστε να είναι πιο έντονα τα συναισθήματα που θα ένιωθαν οι θεατές.

¶ ΜΕΤΑΣΤΑΣΗ ΧΟΡΟΥ:

Η αποχώρηση του χορού από την ορχήστρα κατά τη διάρκεια του έργου.

¶ ΜΗΧΑΝΗ Ή ΑΙΩΡΑ:

Μηχάνημα του θεάτρου, ένα είδος γερανού, με το οποίο εμφανίζεται «ὁ ἀπὸ μηχανῆς θεός».

¶ ΜΟΝΩΔΙΑ:

Τραγούδι που τραγουδά ένας ηθοποιός, όπως η Ελένη στο τέλος της Παρόδου (στην ομώνυμη τραγωδία).

¶ ΜΥΘΟΣ:

Ένα από τα κατά ποιόν μέρη της τραγωδίας, σύμφωνα με τον Αριστοτέλη· είναι η υπόθεση, το «σενάριο» της τραγωδίας. Οι υποθέσεις των τραγωδιών (οι μύθοι τους) είναι παρμένες συνήθως από τις περιπέτειες του θεού Διονύσου ή μυθικών προσώπων, όπως του Ηρακλή, του Θησέα, των ηρώων του Tρωικού πολέμου κ.λπ. Kατά κανόνα οι τραγικοί ποιητές ακολουθούν στο μύθο της τραγωδίας τους τη μυθική παράδοση, στα βασικά της τουλάχιστον στοιχεία, είναι δυνατόν όμως και να αποκλίνουν· στην Ελένη ο τραγικός ποιητής επινοεί νέα πρόσωπα (τη Θεονόη και το Θεοκλύμενο) ή αλλάζει κάποια στοιχεία (π.χ. μαθαίνουμε ότι η Λήδα αυτοκτόνησε από ντροπή για τις πράξεις της κόρης της, μολονότι αυτό δεν αναφέρεται σε κανένα μύθο).

¶ ΟΡΧΗΣΤΡΑ:

Μέρος του θεάτρου· ο κυκλικός χώρος, όπου ορχείται (> ορχήστρα), χορεύει δηλαδή ο Χορός.

¶ ΟΨΙΣ:

Ένα από τα κατά ποιόν μέρη της τραγωδίας, σύμφωνα με τον Αριστοτέλη· πρόκειται για τα οπτικά στοιχεία της παράστασης, ό,τι δηλαδή βλέπει ο θεατής παρακολουθώντας το έργο· για παράδειγμα, ο τρόπος με τον οποίο υποκρίνονται οι ηθοποιοί, η σκευή τους, η σκηνογραφία κ.λπ. Το σκηνικό συνήθως ήταν απλό και παρίστανε την πρόσοψη ενός ανακτόρου ή ναού. Στην Ελένη το σκηνικό είναι η πρόσοψη ενός ανακτόρου και ο τάφος του Πρωτέα.

¶ ΠΑΡΟΔΟΣ:

α) Ένα από τα κατά ποσόν (βλ. λήμμα) λυρικά μέρη της τραγωδίας. Το τραγούδι που

τραγουδάει ο Xορός, όταν μπαίνει στη σκηνή για πρώτη φορά. β) Η αριστερή και δεξιά είσοδος στην ορχήστρα· σύμφωνα με τη σύμβαση του αρχαίου θεάτρου, από τη δεξιά είσοδο εισέρχεται ένα πρόσωπο ερχόμενο από το λιμάνι ή από την πόλη και από την αριστερή, όταν έρχεται από την ύπαιθρο, τους αγρούς.

¶ ΠΕΡΙΠΕΤΕΙΑ:

Στοιχείο του μύθου· η μεταβολή της κατάστασης στο αντίθετο από αυτό που επιδιώκει ένα πρόσωπο του δράματος με τις ενέργειές του.

¶ ΠΡΟΑΓΩΝΑΣ:

Μια δυο μέρες πριν παρουσιαστούν επίσημα στο θέατρο οι τραγωδίες, οι χορηγοί, οι δραματικοί ποιητές, οι ηθοποιοί και οι Xοροί, εμφανίζονταν στο Ωδείο (ένα στεγασμένο κτίριο δίπλα στο Θέατρο του Διονύσου) και ανακοίνωναν τους τίτλους και τις υποθέσεις των έργων τους. Η εκδήλωση αυτή, που προηγείτο των δραματικών αγώνων, ονομαζόταν προάγων ή προαγών.

¶ ΠΡΟΛΟΓΟΣ:

Ένα από τα κατά ποσόν (βλ. λήμμα) διαλογικά μέρη της τραγωδίας. Είναι η αρχή του έργου· μπορεί να έχει μονολογική αλλά και διαλογική μορφή. Στην Ελένη, το πρώτο μέρος του Προλόγου είναι ένας μονόλογος της Ελένης και το δεύτερο ένας διάλογος της Ελένης με τον Τεύκρο. Με τον πρόλογο οι θεατές μαθαίνουν για τον τόπο, τα πρόσωπα και τα βασικά στοιχεία του μύθου του έργου.

¶ ΣΚΕΥΗ:

Τα κουστούμια, η μάσκα (το προσωπείο) και ό,τι γενικά φορούσαν ή κρατούσαν οι ηθοποιοί σε μια παράσταση.

¶ ΣΤΑΣΙΜΑ:

Κατά ποσόν λυρικά μέρη της τραγωδίας. Τα τραγούδια του Xορού, όταν έχει πάρει πια τη θέση του στην ορχήστρα (στάσιμον < στάσις < ἵσταμαι). Συνήθως τα στάσιμα αποτελούνταν από στροφές, αντιστροφές και επωδούς. Yποστηρίζεται ότι τη στροφή (<στρέφ-ω/ομαι) την τραγουδούσε το ένα ημιχόριο (δηλαδή ο μισός χορός) κινούμενο προς μια κατεύθυνση, ενώ την αντιστροφή το άλλο ημιχόριο κινούμενο προς την αντίθετη. Με την επωδό τέλειωνε το στάσιμο. Σε ορισμένα στάσιμα υπάρχει κι ένα εισαγωγικό άσμα, η προωδός.

¶ ΣΤΙΧΟΜΥΘΙΑ:

Ο διάλογος ανάμεσα σε δύο πρόσωπα με μονόστιχα· ο διάλογος με δίστιχα λέγεται διστιχομυθία. Χρησιμοποιείται συνήθως όταν υπάρχουν σκηνές έντονου πάθους, διαξιφισμών, και γενικά όταν τα συναισθήματα των ηρώων είναι έντονα, ή όταν το ένα πρόσωπο προσπαθεί να αντλήσει πληροφορίες από το συνομιλητή του.

¶ ΤΡΑΓΙΚΗ ΕΙΡΩΝΕΙΑ:

Η κατάσταση κατά την οποία τα πρόσωπα (οι ήρωες, ο Xορός) αγνοούν πράγματα που γνωρίζουν τα άλλα πρόσωπα και οι θεατές ή μόνον οι θεατές της τραγωδίας, με αποτέλεσμα τα λόγια τους να παίρνουν γι’ αυτούς που γνωρίζουν την αλήθεια διαφορετικό νόημα. Όταν π.χ. η Ελένη στην ομώνυμη τραγωδία βλέπει το ρακένδυτο Μενέλαο, αγνοώντας ότι είναι ο ποθητός σύζυγός της, το βάζει στα πόδια και φωνάζει για βοήθεια· πιστεύει ότι ο Μενέλαος είναι άνθρωπος του Θεοκλύμενου. Η στάση της και τα λόγια της είναι παράδειγμα τραγικής ειρωνείας.

¶ TPAΓIKΩMΩΔIA:

Θεατρικό έργο στο οποίο αναμειγνύονται στοιχεία και τραγικά και κωμικά. Τον όρο χρησιμοποίησε πρώτος ο Λατίνος ποιητής Πλαύτος, για να χαρακτηρίσει το δράμα του Amphitryon. Κάποια έργα του Ευριπίδη, όπως η Eλένη, χαρακτηρίζονται από ορισμένους μελετητές ως τραγικωμωδίες.

¶ ΤΡΑΓΙΚΟΣ ΗΡΩΑΣ:

Ο ήρωας που πάσχει, υποφέρει. Η τραγικότητα δημιουργείται κατά κανόνα:

α. όταν ο ήρωας πάσχει εξαιτίας μιας αναπόφευκτης μοίρας, (π.χ. η Ελένη στην ομώνυμη τραγωδία υποφέρει στην Αίγυπτο, γιατί έτσι όρισαν οι θεοί, που για τους δικούς τους σκοπούς την απομάκρυναν από τη Σπάρτη)·

β. όταν υποπίπτει σε σφάλμα από λάθος υπολογισμούς (ἁμαρτία) ή από υπερβολική αυτοπεποίθηση και αλαζονεία (ὕβρις)·

γ. όταν έρχεται αντιμέτωπος με δυνάμεις υπέρτερες (π.χ. η Ελένη στην ομώνυμη τραγωδία, όταν πιέζεται να παντρευτεί παρά τη θέλησή της το Θεοκλύμενο)·

δ. όταν βρίσκεται στην ανάγκη να επιλέξει ανάμεσα σε δυο λύσεις, που και οι δυο θα τον πληγώσουν·

ε. όταν ο ήρωας μεταπίπτει από την ευτυχία στη δυστυχία (π.χ. στην Ελένη ο Μενέλαος, ο νικητής της Τροίας, παρουσιάζεται ως επαίτης ναυαγός).

¶ ΦΟΒΟΣ:

Ο φόβος που αισθάνεται ο θεατής βλέποντας τον ήρωα να πάσχει. Το συναίσθημα του φόβου επιτείνεται, γιατί ο θεατής σκέφτεται συχνά ότι θα μπορούσε να βρεθεί σε παρόμοια θέση με τους ήρωες του έργου.

¶ ΧΟΡΟΣ:

Ομάδα δώδεκα και αργότερα (από την εποχή του Σοφοκλή) δεκαπέντε ατόμων που τραγουδούσε, ενώ παράλληλα χόρευε τα χορικά (που ανήκουν στα λυρικά μέρη της τραγωδίας). Ο Αριστοτέλης πιστεύει ότι οι τραγικοί ποιητές πρέπει να παρουσιάζουν το Χορό ως ένα από τα πρόσωπα της τραγωδίας· στον Ευριπίδη όμως ο Χορός δεν έχει συνήθως ουσιαστική συμμετοχή στη δράση, αλλά με τα άσματά του αντικαθρεφτίζει τα πάθη των ηρώων και στοχάζεται με αφορμή τις περιπέτειες και τα πάθη τους για θέματα, όπως είναι η ευτυχία, ο θεός, η τύχη κ.λπ.

[ Βιβλιογραφία:

Δραματική ποίηση, Ευριπίδη Ελένη, Γ' Γυμνασίου, ΙΕΠ, "Διόφαντος",

http://ebooks.edu.gr / ]

Έξοδος (στ. 1653-1870)

Sat, 07 Sep 2024 13:05:44 +0300

Έξοδος (στ. 1653-1870)

(Συνοπτικά: στ.1653-1778, 1η Σκηνή: Ανάγνωση, Δομή - Περιεχόμενο αγγελικής ρήσης - Λειτουργία της)

(Αναλυτικά: στ. 1779-1870, 2η, 3η Σκηνή, Εξόδιο άσμα)

1η Σκηνή (στ. 1653-1778)

Ο αγγελιοφόρος: Ανώνυμο, δευτερεύον πρόσωπο, αναφέρεται μόνο με την ιδιότητά του. Ανήκει σε κατώτερη κοινωνική τάξη, λαϊκός τύπος, με πείρα βγαλμένη απ’ τη ζωή και θυμοσοφική διάθεση. Εκφέρει εκτενή λόγο με λεπτομερείς περιγραφές (επιβράδυνση). Διευθετούνται οι εκκρεμότητες σχετικά με την τύχη των ηρώων και των συντρόφων του Μενέλαου. Η αφήγηση είναι πρωτοπρόσωπη και προσδίδει ζωντάνια και παραστατικότητα. Ωστόσο, υστερεί σε αξιοπιστία και αντικειμενικότητα.

Θεοκλύμενος: Εμβρόντητος από την απρόσμενη είδηση, αδυνατεί να πιστέψει τον αγγελιοφόρο και τον ειρωνεύεται. Η απόλυτη εμπιστοσύνη στη δύναμή του και οι διαβεβαιώσεις της μάντισσας δεν τον αφήνουν να αποδεχτεί ότι εξαπατήθηκε, νικημένος από το πάθος του και την ευφυΐα μιας γυναίκας.

Μενέλαος, Ελένη: συμπληρώνεται η εικόνα των δύο ηρώων, που αναγκασμένοι να υπερασπιστούν τη ζωή και την ευτυχία τους, καταφεύγουν στον δόλο και στη βία, παραβαίνοντας τις αρχές τους. Δυναμική και μεγαλοπρεπής η Ελένη, παραμένει η ψυχή της σκευωρίας, εμψυχώνοντας τους στρατιώτες. Ο Μενέλαος θυσιάζει με ευσέβεια στους θεούς και αγωνίζεται με ηρωισμό και ανδρεία δίπλα στους στρατιώτες του. Η "αριστεία" του αποκαθιστά την τιμή του ως ομηρικού ήρωα.

Στη σκηνή της συμπλοκής ο Ευριπίδης φαίνεται να στέκεται ειρωνικά απέναντι στο ιδεολογικό στερεότυπο της υπεροχής των Ελλήνων έναντι των βαρβάρων. Οι πολιτισμένοι Έλληνες προβαίνουν σε άγρια σφαγή των ανυποψίαστων και άοπλων Αιγυπτίων, εικόνα που προκαλεί φρίκη στο θεατή και συγκλονίζει με την αντιστροφή των αξιών που έθρεψαν το στερεότυπο της ελληνικής ανωτερότητας.

2η Σκηνή – 3η Σκηνή – Εξόδιο άσμα (στ. 1779-1870)

Θεοκλύμενος: Τυφλωμένος από ντροπή και εκδικητική μανία, καταδικάζει με συνοπτικές διαδικασίες σε θάνατο τη Θεονόη, δοκιμάζοντας μάλιστα και να στηρίξει λογικά την ανόσια και εγκληματική επικείμενη πράξη του. Οχυρώνεται πίσω από τη βασιλική του εξουσία και προσπαθεί να περισώσει ό,τι απέμεινε από την καταρρακωμένη αξιοπρέπεια και τον πληγωμένο εγωισμό του, κάνοντας επίδειξη ισχύος και μονοπωλώντας το δίκαιο. Μετά την παρέμβαση των Διοσκούρων μεταστρέφεται, όχι βέβαια επειδή πείστηκε, αλλά, ως θεοφοβούμενος, υποχωρεί στη δύναμη των θεών και αποκαθιστά με ειλικρινή τρόπο την τιμή και την αξιοπρέπεια της Ελένης.

Υπηρέτης: γενναίος, ατρόμητος, με σύνεση, ελεύθερη σκέψη και αίσθημα ευθύνης. Υπερασπίζεται με σθένος και αυταπάρνηση το δίκαιο και την ηθική, επιδεικνύοντας ευγένεια και ήθος, ανώτερο απ’ αυτό του Θεοκλύμενου.

Στη δουλοκτητική κοινωνία της αρχαίας Αθήνας, ο προοδευτικός, νεωτεριστής Ευριπίδης εμφανίζει έναν δούλο με ανώτερο μυαλό, αισθήματα και ήθος από τον αφέντη του. Η στάση του ίσως σκανδάλισε κάποιους θεατές και πιθανόν προβλημάτισε ορισμένους, επηρεασμένους από τη σοφιστική αμφισβήτηση του θεσμού της δουλείας.

Ο "από μηχανής θεός" / η εμφάνιση των Διοσκούρων: Εμφανίζονται τελετουργικά, δίνοντας ιερό δέος στη σκηνή. Με την επέμβαση των Διόσκουρων διευθετείται η τελευταία εκκρεμότητα, η σωτηρία της Θεονόης και προβάλλεται το θεϊκό δίκαιο. Δικαιώνονται οι ήρωες: μελλοντική αποθέωση Ελένης, αθανασία Μενέλαου. Σύμφωνα με τους Διόσκουρους, τη ζωή των ανθρώπων καθορίζουν οι Θεοί και η Μοίρα, άποψη με την οποία συμφωνεί και ο Χορός στο εξόδιο άσμα. Το έργο όμως, στο σύνολό του, κάνει φανερή μια παράλληλη πορεία και αλληλεπίδραση θεϊκής και ανθρώπινης δράσης. Η κάθαρση (ανακούφιση, λύτρωση) από τα έντονα συναισθήματα που συγκλόνισαν το θεατή στη διάρκεια της παράστασης επέρχεται. Επιπλέον, γνωρίζοντας ότι αυτό που βλέπει δε συμβαίνει στην πραγματικότητα, ο θεατής προβληματίζεται και αποδέχεται τον πόνο και τη δυστυχία ως αναπόσπαστο τμήμα της ζωής των θνητών. Ο θεατής λυτρώνεται από την αγωνία και χαίρεται με την αίσια έκβαση που έχουν οι περιπέτειες της Ελένης και του Μενέλαου ("κάθαρση").

[ Βιβλιογραφία:

Δραματική ποίηση, Ευριπίδη Ελένη, Γ' Γυμνασίου, ΙΕΠ, "Διόφαντος"

http://ebooks.edu.gr /

http://users.sch.gr /

https://www.filologikigonia.gr / ]

Γ΄ Στάσιμο (στ. 1593-1652)

Sat, 07 Sep 2024 13:06:07 +0300

Γ΄ Στάσιμο (στ. 1593-1652)

(Συνοπτικά: Ανάγνωση, Λειτουργία, Εκφραστικά μέσα)

Α’ Στροφή: Ευχές για καλό ταξίδι.

Α’ Αντιστροφή: Ο νόστος της Ελένης.

Β’ Στροφή: Οι επιθυμίες του Χορού. "Να πέταγα σαν τους γερανούς"

Β’ Αντιστροφή: Η επίκληση στους Διόσκουρους.

Με το τέλος του Δ΄ Επεισοδίου, οι πρωταγωνιστές του δράματος, ο Μενέλαος κι η Ελένη, αποχωρούν οριστικά απ' τη σκηνή. Δε θα τους ξαναδούμε, αλλά, βεβαίως, θα ξανακούσουμε για αυτούς. Αυτό είναι απαραίτητο για τη θεατρική οικονομία του δράματος, εφόσον όλους τους ρόλους στην αρχαιότητα τους έπαιζαν τρεις ηθοποιοί, ενώ στο συγκεκριμένο δράμα οι ηθοποιοί που υποδύονται τον Μενέλαο και την Ελένη πρόκειται να υποδυθούν στην Έξοδο:

- τον Αγγελιοφόρο, υπηρέτη του Θεοκλύμενου, που τον πληροφορεί για όσα συνέβησαν εκτός σκηνής,

- τους Διόσκουρους, που θα δώσουν -ως από μηχανής θεοί- τη λύση στο δράμα,

-τον Θεράποντα, τον δούλο του Θεοκλύμενου, που τον εμποδίζει να σκοτώσει τη Θεονόη.

Στο μεταξύ ο Χορός θα τραγουδήσει το τελευταίο Στάσιμο, (όχι όμως και το τελευταίο του τραγούδι, καθώς ακολουθεί και το "εξόδιο άσμα").

Περίληψη Στάσιμου: Ο Χορός κάνει επίκληση στο πλοίο και προσευχή στη Γαλήνεια, θεά της νηνεμίας, για να οδηγήσουν με ασφάλεια την Ελένη στη Σπάρτη. Προβλέπει με χαρά ότι η Ελένη θα ξαναβρεί τη χαμένη της ευτυχία, καθώς θα βρεθεί στα αγαπημένα της μέρη, θα συναντήσει τις φίλες της, θα αγκαλιάσει την κόρη της Ερμιόνη. Στη συνέχεια, οι Ελληνίδες σκλάβες του Χορού εκφράζουν την επιθυμία τους να πετάξουν σαν τους γερανούς, να γυρίσουν πίσω στην πατρίδα τους. Καλούν τους γερανούς να διακόψουν λίγο το ταξίδι τους, να σταθούν στις όχθες του Ευρώτα και να μεταφέρουν την είδηση του γυρισμού των ηρώων. Τέλος, επικαλείται τους Διόσκουρους -οι αρχαίοι τους θεωρούσαν προστάτες των ναυτικών- να προστατέψουν το ταξίδι του ζευγαριού και να αποκαταστήσουν την τιμή της Ελένης.

Ο Χορός είναι ανιδιοτελής, ειλικρινής χαρούμενος. Οι αιχμάλωτες Ελληνίδες δε ζηλεύουν την Ελένη, αλλά εύχονται να ξαναβρεί τη χαμένη της ευτυχία, τη λύτρωση. Κυριαρχεί η νοσταλγία και η επιθυμία φυγής από τη δουλεία που βιώνουν. Αποτελούν παράδειγμα γνήσιας φιλίας. Είναι δούλες στο σώμα, αλλά ελεύθερες στην ψυχή. Η ατμόσφαιρα είναι λυρική.

Η λειτουργία του στάσιμου: Ο Χορός των Ελληνίδων, ευχόμενος καλό ταξίδι στο καράβι που μεταφέρει την Ελένη και τον Μενέλαο, εκφράζει την αγωνία του για την έκβαση του σχεδίου της ηρωίδας και την ελπίδα του από τη μια να ξεφύγουν οι δύο κι από την άλλη και οι ίδιες (Χορός) κάποια στιγμή στο μέλλον. Επιπλέον, προοικονομεί στους θεατές, που αγωνιούν για την αίσια έκβαση του δράματος, προσφωνώντας τους, τη σωτήρια εμφάνισή στην Έξοδο των Διόσκουρων, των θεοποιημένων αδελφών της Ελένης. Συγχρόνως, με την επιβράδυνση που προκαλεί, εντείνει την αγωνία των θεατών για την έκβαση του δράματος. Η ανεκπλήρωτη επιθυμία φυγής: Η επιθυμία αυτή του Χορού αγγίζει το θεατή του 412 π.Χ., που έχει βιώσει πρόσφατα την καταστροφή στη Σικελία και υποφέρει τόσα χρόνια τα δεινά του Πελοποννησιακού πολέμου.

[ Βιβλιογραφία:

Δραματική ποίηση, Ευριπίδη Ελένη, Γ' Γυμνασίου, ΙΕΠ, "Διόφαντος"

http://ebooks.edu.gr /

http://users.sch.gr /

https://www.filologikigonia.gr / ]

Δ’ Επεισόδιο (στ. 1500-1592)

Sat, 07 Sep 2024 13:06:17 +0300

Δ’ Επεισόδιο (στ. 1500-1592)

(Συνοπτικά: Ανάγνωση, Κύρια σημεία, Δίσημοι λόγοι, Φαίνεσθαι, Τραγικό - Κωμικό - Ρομαντικό)

Στη σκηνή εμφανίζεται η Ελένη. Απευθυνόμενη στο Χορό, ανακοινώνει ότι η Θεονόη κράτησε το λόγο της και δεν αποκάλυψε τον ερχομό του Μενελάου. Ανακοινώνει ότι ο Μενέλαος πια ντύθηκε και πλύθηκε, μετά από πολύ καιρό, και φέρει επάνω του χάλκινη πανοπλία, ασπίδα και δόρυ. Ζητάει από το Χορό να μη μαρτυρήσει την παρουσία του συζύγου της και προαναγγέλλει την είσοδο στη σκηνή του Θεοκλύμενου.

Ο Αιγύπτιος βασιλιάς διατάζει τους δούλους να παραταχθούν, όπως ζήτησε ο ναυαγός, για την κηδεία του νεκρού. Ωστόσο, ζητάει από την Ελένη να μην ανέβει στο πλοίο, γιατί φοβάται ότι από τη θλίψη θα επιχειρήσει να αυτοκτονήσει πέφτοντας στη θάλασσα. Η ηρωίδα τον καθησυχάζει, ενώ λαμβάνει και τη διαταγή του να υπακούν οι κωπηλάτες τυφλά στις εντολές του Μενελάου και τονίζει επανειλημμένα τον μελλούμενο γάμο, για να άρει όποιες επιφυλάξεις έχει ο Θεοκλύμενος. Αυτός εκφράζει τη χαρά του που δε σκότωσε ο ίδιος τον Μενέλαο και προετοιμάζεται για τον επικείμενο γάμο του, διατάζοντας να ειδοποιηθούν οι άρχοντες του τόπου, ενώ καλεί και το ναυαγό Μενέλαο να καθίσει στο γαμήλιο τραπέζι και μετά, αν θέλει, να φύγει ή να μείνει εκεί ευτυχισμένος.

Τέλος, ο Μενέλαος προσεύχεται στον Δία και ζητάει να τον βοηθήσει, εφόσον γεύτηκε ήδη πολλά βάσανα, ενώ καλεί τους θεούς να τον συντρέξουν, καθώς είναι ώρα πια να ορθοποδήσει.

- 1η ενότητα ( στ 1500-1523): Τα νέα από το παλάτι.

- 2η ενότητα ( στ.1524-1565): Η παρέμβαση του Θεοκλύμενου και οι αντιδράσεις της Ελένης.

3η ενότητα (στ.1566-1580): Οι οδηγίες του Θεοκλύμενου.

4η ενότητα (στ.1581-1591): Η προσευχή του Μενελάου.

Θέματα:

Η ολοκλήρωση της "μηχανής" εξαπάτησης από την Ελένη και τον Μενέλαο. Σύμμαχοι των ηρώων είναι: Η σιωπή της Θεονόης και του Χορού και η σκευή του Μενελάου.

Νέα εμπόδια είναι οι προτάσεις του Θεοκλύμενου να μην πάει η Ελένη στην ταφή και, αν πάει, να τη συνοδεύσει ο ίδιος.

Τρόποι υπέρβασης των δυσκολιών είναι τα λογικά επιχειρήματα και η δημιουργία κατάλληλου συναισθηματικού κλίματος, ώστε να πεισθεί ο Θεοκλύμενος.

Οι Αθηναίοι θεατές βλέποντας τους ήρωες να εξαπατούν το βάρβαρο αντίπαλο ίσως νιώθουν ευχαρίστηση. Άλλωστε, είναι γνωστή η άποψη που επικρατούσε σε όλη την αρχαιότητα ότι οι βάρβαροι, δηλαδή οι μη Έλληνες, θεωρούνταν και πνευματικά κατώτεροι και απολίτιστοι.

Ελένη: Είναι και πάλι δυναμική, ψύχραιμη, έξυπνη, αποφασιστική, λογική. Εξασφαλίζει τη σιωπή του χορού, αντιμετωπίζει τα εμπόδια από τις προτάσεις του Θεοκλύμενου. Χρησιμοποιεί τη φυσική γοητεία, αλλά και την εξυπνάδα της (στίχ. 1565).

Μενέλαος: Ο τόνος του έχει αλλάξει. Είναι σταθερότερος και πιο επιβλητικός. Οι θεατές αρχίζουν πια να αναγνωρίζουν τον Μενέλαο της Ιλιάδας. Δείχνει ευσεβής και πιστός στους θεούς.

Θεοκλύμενος: Εδώ παρουσιάζεται αρκετά δύσπιστος: α) ρωτάει ο ίδιος τη Θεονόη για τον Μενέλαο, β) θέλει να πείσει την Ελένη να μην πάει ή γ) αν πάει, να τη συνοδεύσει ο ίδιος. "Είναι και φαίνεσθαι": Μέχρι τώρα αυτή η αντίθεση δεν ελεγχόταν από τους ήρωες, μα ήταν μοιραία. Εδώ, όμως, η αντίθεση είναι σκηνοθετημένη από τους ίδιους. Έχουμε σαφώς ένα σκηνοθετημένο "φαίνεσθαι".

[ Βιβλιογραφία:

Δραματική ποίηση, Ευριπίδη Ελένη, Γ' Γυμνασίου, ΙΕΠ, "Διόφαντος"

http://ebooks.edu.gr /

http://users.sch.gr /

https://www.filologikigonia.gr / ]

Β' Στάσιμο (στ. 1425 – 1499)

Sat, 07 Sep 2024 13:06:42 +0300

Β' Στάσιμο (στ. 1425 – 1499)

Α' στροφή: Ο Χορός αρχίζει το άσμα του μιλώντας για την περιπλάνηση της θεάς Δήμητρας σε στεριά και θάλασσα, αναζητώντας την κόρη της, την Περσεφόνη, με συντροφιά την Άρτεμη και την Αθηνά. Ο Δίας όμως είχε καθορίσει ήδη τη μοίρα της Περσεφόνης.

Α' αντιστροφή: Η αναζήτηση ήταν μάταιη και η Δήμητρα, απογοητευμένη, πήγε στην Ίδη. Η θλίψη της επέφερε τον μαρασμό της φύσης και λιμό στους ανθρώπους, ενώ σταμάτησαν και οι θυσίες προς τους θεούς.

Β' στροφή: Ο Δίας μεσολάβησε στέλνοντας τις Χάριτες, τις Μούσες και την Αφροδίτη να ανακουφίσουν τη θεά με τα τραγούδια και τους χορούς τους.

Β' αντιστροφή: Σύμφωνα με τον Χορό, η Ελένη ευθύνεται, γιατί δοκίμασε στο σπίτι της ιερές τελετουργίες και παράλληλα δε σεβάστηκε τις θυσίες της θεάς. Τέλος, ο Χορός αναφέρεται στη δύναμη των λατρευτικών συμβόλων του Διονύσου, στην υπέρμετρη ομορφιά της Ελένης και εκφράζει την ευχή να είναι καλή η εξέλιξη των πραγμάτων.

Πλαγιότιτλοι:

- Α’ στροφή: Η περιπλάνηση της Δήμητρας προς αναζήτηση της Περσεφόνης.

- Α’ αντιστροφή: Οι ολέθριες συνέπειες της θλίψης της θεάς.

- Β’ στροφή: Η παρηγοριά της Δήμητρας.

- Β’ αντιστροφή: Η ενοχή της Ελένης και ο ρόλος των λατρευτικών τελετών.

Θέματα:

Ο μύθος της Περσεφόνης: Η Περσεφόνη, κόρη της Δήμητρας και του Δία, συνήθιζε να παίζει με τις φίλες της, τις Νύμφες, στην Έννα, περιοχή στο κέντρο της Σικελίας. Μια μέρα, ενώ έτρεχε στο δάσος και έπαιζε, την είδε ο Πλούτωνας και την ερωτεύτηκε παράφορα. Σε συνεννόηση με το Δία άρπαξε την Περσεφόνη, την πήγε στον Κάτω Κόσμο και την έκανε γυναίκα του. Η Δήμητρα, που είχε μεγάλη αδυναμία στην κόρη της, γύρισε όλη τη γη για να τη βρει. Μεταμορφωμένη σε γριά, για να μην την αναγνωρίσουν, πήγαινε σε πόλεις και χωριά και ρωτούσε όποιον έβρισκε στο δρόμο της μήπως ήξερε πού ήταν η μονάκριβή της Περσεφόνη. Λέγεται ότι όσο περνούσε ο καιρός υπέφερε τόσο πολύ από την απώλεια της Κόρης, που δεν επέτρεπε στη γη να ανθίσει, να βγάλει λουλούδια και καρπούς, για να τραφούν οι άνθρωποι. Έτσι, ο Δίας έστειλε τον Ερμή να πείσει τον Πλούτωνα να στείλει την Περσεφόνη πίσω στη μητέρα της. Ο θεός του Κάτω Κόσμου δέχτηκε να την αφήσει, αλλά, πριν την αποχαιρετήσει, της έδωσε να φάει μερικούς σπόρους από ρόδι. Οι σπόροι αυτοί ήταν μαγικοί, με αποτέλεσμα η Περσεφόνη να δεθεί άρρηκτα με το βασίλειό του. Την οριστική λύση έδωσε ο Δίας, που τελικά κατόρθωσε να συμβιβάσει τον Πλούτωνα και τη Δήμητρα. Τους έξι μήνες του έτους η Περσεφόνη ζούσε με τη μητέρα της, οπότε η γη ήταν ανθισμένη και δεχόταν με ευχαρίστηση τους καρπούς των ανθρώπων. Τον υπόλοιπο χρόνο η Κόρη κατέβαινε στα έγκατα της γης και περνούσε τον καιρό της με τον άντρα της. Η Δήμητρα τότε δεν επέτρεπε σε κανέναν ανθό να ξεπροβάλει, δείχνοντας έτσι τον καημό της για την απώλεια της κόρης της.

Έμμεσα ίσως οι Αθηναίοι παροτρύνονται να ελπίζουν σε ένα καλύτερο μέλλον, μια που στη ζωή ο πόνος και η χαρά εναλλάσσονται. Η Ελένη και η Περσεφόνη έχουν κοινά στοιχεία (αρπαγή, αναζήτηση από αγαπημένα πρόσωπα, σωτηρία).

[ Βιβλιογραφία:

Δραματική ποίηση, Ευριπίδη Ελένη, Γ' Γυμνασίου, ΙΕΠ, "Διόφαντος" http://ebooks.edu.gr /

http://users.sch.gr /

https://www.filologikigonia.gr / ]

Γ' Επεισόδιο (στ.1286-1424)

Sat, 07 Sep 2024 13:06:59 +0300

Γ' Επεισόδιο (στ.1286-1424)

Επί σκηνής βρίσκονται ο Θεοκλύμενος, η Ελένη και ο Μενέλαος.

Θεοκλύμενος:

Οι πληροφορίες ως τώρα μας τον παρουσίασαν ασεβή ως προς τις ιερές υποχρεώσεις του πατέρα του απέναντι στην Ελένη, εφόσον επιμένει να τη διεκδικεί με τη βία. Αντίθετα, η πρώτη ενέργειά του, ο χαιρετισμός που απευθύνει στον τάφο του πατέρα του, δείχνει ευσέβεια, σεβασμό, ευαισθησία και εκτίμηση. Αυτή η συμπεριφορά είναι απρόσμενη και γεννά προσδοκίες για μελλοντική ευσεβή στάση και απόδοση του χρέους με το οποίο είχε επιφορτιστεί ο Πρωτέας. Ωστόσο, ο φόβος του μήπως χάσει την Ελένη τον οδηγεί σε πράξεις απελπισίας, που όμως δείχνουν πως εκμεταλλεύεται τη δύναμη που διαθέτει και εδώ εντοπίζεται η βαρβαρότητά του. Έτσι, γίνεται καχύποπτος και επιθετικός, ενώ οι διαταγές του για την αναζήτηση της Ελένης φαντάζουν κωμικές.

Στον διάλογο με την ηρωίδα παρουσιάζεται αφελής, αλλά παράλληλα δύσπιστος και καχύποπτος. Δείχνει ιδιαίτερο ενδιαφέρον για την ταφή του Μενέλαου, ίσως και ως ένδειξη ευσέβειας προς το νεκρό, προς τα ταφικά έθιμα των Ελλήνων ή και θέλοντας να ευχαριστήσει την αγαπημένη του. Με απανωτές ερωτήσεις προσπαθεί να διαλευκάνει την κατάσταση, όμως δεν ικανοποιείται και δεν αποδέχεται εύκολα τις απαντήσεις που του δίνονται. Από την άλλη, ο Θεοκλύμενος παρουσιάζεται χαρούμενος με τις εξελίξεις, αλλά και πολύ ανήσυχος. Χαίρεται γι'αυτές, αλλά έστω και πρόσκαιρα δείχνει ανασφαλής, όπως προκύπτει με τις ερωτήσεις που θέτει, προσπαθώντας να ξεκαθαρίσει τα πράγματα. Είναι δέσμιος του πάθους του, το οποίο, όμως, παρά την καχυποψία του, τον οδηγεί να δεχτεί το αίτημά της.

Ελένη:

Η πένθιμη εμφάνισή της είναι η αρχή της προσπάθειας εξαπάτησης του βασιλιά. Η προσποιητή λύπη της για το χαμό του Μενέλαου προκαλεί την προσοχή του και ο ίδιος μοιάζει να ανακουφίζεται. Η Ελένη αλλάζει τη στάση της με την προσφώνηση "αφέντη" και με τη διάθεση υποταγής της σε αυτόν. Η πλαστή είδηση του θανάτου του Μενέλαου αξιοποιείται με όλους τους δυνατούς τρόπους. Είναι μια πανέξυπνη, ευρηματική και ετοιμόλογη γυναίκα, εφόσον απαντά αμέσως και με ευκολία στις αλλεπάλληλες ερωτήσεις του Θεοκλύμενου.. Στη σκηνή αυτή πλησιάζει την παραδοσιακή εικόνα της με τα χαρακτηριστικά της παραπλάνησης και της απιστίας, για τα οποία φημίζεται.

Η Ελένη επιστρατεύει όλα τα μέσα, για να πείσει τον Θεοκλύμενο. Του δηλώνει υποταγή (προσφώνηση), επικαλείται την αξιοπιστία της Θεονόης, ζητά να ετοιμάσει το γάμο τους (ψεύτικη υπόσχεση), τον καλοπιάνει, πέφτει στα γόνατά του, για να τον συγκινήσει, υποκρίνεται. Είναι οξύνους, επινοητική, δυναμική, αδίστακτη. Ξέρει το πάθος του για αυτή και το εκμεταλλεύεται στο έπακρο, κυρίως με την ψεύτικη υπόσχεση του επικείμενου γάμου τους και της εντιμότητάς της ως συζύγου του.

Μενέλαος:

Δεν έχει ρόλο πρωταγωνιστικό στη σκηνή αυτή, απλώς ολοκληρώνει το σχέδιο της Ελένης. Διαθέτει πειστικότητα και αληθοφάνεια, στοιχεία απαραίτητα για το ρόλο που υποδύεται. Συμβουλεύοντας (υποκριτικά) την ηρωίδα να αγαπά τον βασιλιά και να ξεχάσει τον πρώτο της άνδρα, γίνεται πιστευτός από αυτόν και αυξάνει τις πιθανότητες απόδρασης.

Η αντίθεση ''φαίνεσθαι-είναι'' εντοπίζεται:

-Στην εμφάνιση του Μενέλαου: Φαίνεται ένας κουρελής αγγελιαφόρος, ενώ είναι ο βασιλιάς της Σπάρτης.

- Στη συμπεριφορά του: Φέρεται υποκριτικά στον θεοκλύμενο, ενώ άλλα είναι τα πραγματικά του αισθήματα.

- Στη στάση του απέναντι στο λατρευτικό έθιμο της ταφής: Αξιοποιεί ως μέσο δόλου το ταφικό έθιμο (φαίνεσθαι), για να πετύχει το σχέδιο απόδρασης (είναι).

Ο Eυριπίδης στήνει και στο επεισόδιο αυτό ένα παιχνίδι ανάμεσα στην άγνοια και τη γνώση, ανάμεσα στο ''είναι'' και το ''φαίνεσθαι''. Το παιχνίδι αυτό γίνεται φανερό τόσο στους σκόπιμα δίσημους λόγους του Mενέλαου και της Eλένης, όσο και στην τραγική ειρωνεία, που προκύπτει από τα λόγια του ανυποψίαστου Θεοκλύμενου: λόγια που διαφορετικά ερμηνεύονται από όσους γνωρίζουν την αλήθεια και διαφορετικά από όσους την αγνοούν.

-- Δίσημοι λόγοι: στίχοι 1321, 1345, 1409-1417, 1418-1424.

-- Τραγική ειρωνεία: στίχοι 1325-1329, 1349, 1369-1371, 1392-1393, 1401-1402, 1409-1410.

Κωμικά στοιχεία:

- Η διαταγή του Θεοκλύμενου να κυνηγήσουν την Ελένη, ενώ την ίδια στιγμή η Ελένη βγαίνει από το παλάτι.

- Η προσποιητή υποταγή της Ελένης στο Θεοκλύμενο.

- Η αντίδραση του Θεοκλύμενου, μόλις αντιλαμβάνεται την παρουσία του Μενέλαου.

- Η γελοιοποίηση του Θεοκλύμενου, καθώς οι δύο ήρωες τον απομακρύνουν από την αλήθεια.

Βέβαια, μέσα σε όλα αυτά, ο Ευριπίδης δε χάνει την ευκαιρία να προβάλει και πάλι το αντιπολεμικό του μήνυμα: "Πρίαμε, Τροία, του κάκου σάς χαλάσαν" (στ. 1340).

[ Βιβλιογραφία:

Δραματική ποίηση, Ευριπίδη Ελένη, Γ' Γυμνασίου, ΙΕΠ, "Διόφαντος"

http://ebooks.edu.gr /

http://users.sch.gr /

https://www.filologikigonia.gr / ]

Α' Στάσιμο (στ. 1220-1285)

Sat, 07 Sep 2024 13:07:28 +0300

Α' Στάσιμο (στ. 1220-1285)

Θέματα:

- Η φύση και ο ρόλος των θεών.

- Ο πόλεμος.

Αποτελείται από δύο στροφικά ζεύγη. Ο Χορός θρηνεί τους Τρώες και τους Αχαιούς. Αναφέρεται στους θεούς και καταδικάζει τον πόλεμο. Φυσικά, δεν προωθείται η εξέλιξη του δράματος. Όμως, το στάσιμο:

- Συνοψίζει το θέμα φύση - ρόλος των θεών και προβάλλει την άποψη του Χορού.

- Θίγει το θέμα "είναι - φαίνεσθαι"(Ελένη - είδωλο).

- Αναφέρεται στον δόλο και σε ό,τι ακολουθεί στην εξέλιξη του δράματος σε σχέση με αυτόν.

- Επιβραδύνει, εξασφαλίζοντας τον αναγκαίο χρόνο, ώστε να ετοιμαστεί αυτός που υποκρίνεται την Ελένη.

Α' στροφή και αντιστροφή: θρηνητικός χαρακτήρας. Η αηδόνα είναι σύμβολο πένθους και θρήνου. Τα γεγονότα που υποβάλλονται είναι η αρπαγή της Ελένης, το είδωλο που προκάλεσε τον Τρωικό πόλεμο, οι συμφορές αυτού.

Β' στροφή: αναφορά στο θείο γενικά και ειδικά στις ασταθείς γνώμες των θεών, χωρίς λογική. Τονίζεται το απρόβλεπτο της επέμβασής τους στα ανθρώπινα, όπως και η αβεβαιότητα των ανθρωπίνων πραγμάτων.

Β' αντιστροφή: ο Χορός πιστεύει ότι ο Τρωικός πόλεμος και το θέμα με την Ελένη θα μπορούσε να ρυθμιστεί ειρηνικά (αντιπολεμικό μήνυμα - φιλειρηνική στάση του Ευριπίδη).

[ Βιβλιογραφία:

Δραματική ποίηση, Ευριπίδη Ελένη, Γ' Γυμνασίου, ΙΕΠ, "Διόφαντος"

http://ebooks.edu.gr /

http://users.sch.gr /

https://www.filologikigonia.gr / ]

Β' Επεισόδιο: Επιπάροδος (στ. 576-587), 1η, 2η σκηνή (στ. 588-840)

Sat, 07 Sep 2024 13:07:55 +0300

Β' Επεισόδιο: Επιπάροδος (στ. 576-587), 1η, 2η σκηνή (στ. 588-840)

Επιπάροδος (στ. 576-587)

1η, 2η Σκηνή ( στ. 588-840)

(Αναλυτικά στ. 576-730)

(Συνοπτικά στ. 731-941, Ανάγνωση, Κύρια σημεία, Πνευματικό & Πολιτικό κλίμα εποχής, Ρόλος θεών, Ρόλος αγγελιαφόρου, Μαντική, Διάνοια, Συναισθηματικές διακυμάνσεις - Τραγικότητα ηρώων, Ηρωικός κώδικας, Όρκος, Ρομαντικά στοιχεία)

ΕΠΙΠΑΡΟΔΟΣ (στ. 576-587):

Είναι το τραγούδι που τραγουδά ο Χορός, όταν επανέρχεται στην ορχήστρα μετά τη μετάστασή του (την αποχώρησή του από αυτήν). Ο Χορός, που είχε αποχωρήσει, για να ακολουθήσει την Ελένη στο ανάκτορο και να ακούσει τις μαντείες της Θεονόης, βγαίνει πρώτος από το παλάτι. Αρχικά, σχολιάζει τον χρησμό της Θεονόης, λέγοντας ότι ο Μενέλαος δεν έχει πεθάνει, αλλά περιπλανιέται στα πελάγη ψάχνοντας την πατρίδα του. Δημιουργεί ένα χαρμόσυνο κλίμα παρά τη συσσώρευση των μελαγχολικών εικόνων (στ. 579-587).

1η Σκηνή (στ. 588-658):

Ελένη - Μενέλαος. Η Ελένη μπαίνει στη σκηνή χαρούμενη και ευτυχισμένη χάρη στις ευχάριστες ειδήσεις που έμαθε από τη Θεονόη. Στέκεται στην πύλη του παλατιού. Δείχνει τον τάφο του Πρωτέα, που αποτελεί άσυλο για την ίδια, αλλά δεν τον έχει ακόμα πλησιάσει. Μόλις αντιλαμβάνεται την παρουσία του Μενέλαου, τρέχει τρομαγμένη προς τον τάφο, ενώ δυσκολεύεται να τον προσεγγίσει, γιατί εκείνος της κλείνει τον δρόμο. Ο ίδιος, κρυμμένος πίσω από τον τάφο, παραμένει σιωπηλός σε όλο το τραγούδι του Χορού. Αποκαλύπτεται μόνο όταν τον επικαλείται η Ελένη με τόση λαχτάρα. Σαστίζει μόλις τη βλέπει και προσπαθεί να της κόψει το δρόμο προς τον τάφο.

Η σκηνή της αναγνώρισης:

Οι δύο σύζυγοι συναντιούνται και αιφνιδιάζονται. Η Ελένη φοβάται μήπως ο ρακένδυτος άντρας είναι δούλος σταλμένος από τον Θεοκλύμενο, για να την πάρει με τη βία και να την αναγκάσει να τον παντρευτεί (στ. 602-603), ενώ ο Μενέλαος αρνείται να δεχτεί ότι η γυναίκα που βλέπει είναι η Ελένη (στ. 610). Και οι δύο ήρωες μένουν προσκολλημένοι σε αυτό που βλέπουν (φαίνεσθαι), δημιουργείται επιβράδυνση, μειώνεται η δραματική ένταση και παγώνουν τα ευχάριστα συναισθήματα που είχε προκαλέσει η προηγούμενη είδηση.

Η αναγνώριση επιτυγχάνεται, όταν παύει να υπάρχει η αντίθεση αυτή και μετατρέπεται σε ταυτότητα (είναι=φαίνεσθαι). Αυτό που καταφέρνει ο Ευριπίδης είναι να εντείνει δραματικά την ατμόσφαιρα και να επηρεάσει συναισθηματικά τους θεατές. Η αναγνώριση του Μενέλαου από την Ελένη προηγείται από αυτή της Ελένης από τον Μενέλαο. Ενδεχομένως, και οι δύο αισθάνονται αμήχανοι από αυτή τη συνάντηση, ωστόσο η Ελένη έχει στη διάθεσή της κάποια στοιχεία για την αναγνώριση.

Πιο συγκεκριμένα:

α) Η Ελένη γνωρίζει ότι Μενέλαος είναι ζωντανός και ότι θα έρθει στην Αίγυπτο, μόλις τελειώσουν οι περιπλανήσεις του(στ.592-594). Είναι μια πληροφορία που πήρε από τη Θεονόη. Η Ελένη, όμως, νομίζει ότι ο ρακένδυτος άντρας που έχει μπροστά της είναι κάποιος δούλος που θέλει να την πιάσει, για να την πάει στο βασιλιά.

β) Η ομοιότητα του ανθρώπου που στέκεται μπροστά στην ηρωίδα με το Μενέλαο (στ. 624)

γ) Η ομολογία του πως είναι ο Μενέλαος (στ. 627).

Κι ο Μενέλαος έχει στη διάθεσή του σχεδόν τα ίδια στοιχεία με την Ελένη, δηλαδή:

α) Τη μαρτυρία της Γερόντισσας ότι στην Αίγυπτο υπάρχει κάποια Ελένη.

β) Την ομοιότητα της Ελένης της Αιγύπτου με αυτήν της Τροίας.

γ) Την ομολογία της γυναίκας που στέκεται μπροστά του για την ταυτότητά της.

Εντούτοις, αρνείται να δεχτεί το αυτονόητο. Η διαφορετική μεθόδευση των αντιδράσεων των δύο προσώπων εξυπηρετεί την οικονομία του δράματος. Την εμφάνιση της αντίθεσης είναι- φαίνεσθαι εντοπίσαμε ήδη στον Πρόλογο και στο Α΄επεισόδιο. Την εντοπίζουμε και πάλι στη στιχομυθία Ελένης –Μενέλαου του Β’επεισοδίου: Στ. 625: «Όμοια, απαράλλαχτη με την Ελένη» Στ.633: «Κι εγώ δεν έχω πάρει δύο γυναίκες» Στ. 644: «Στην Τροία πήγε μόνο το είδωλό μου» Στ. 650: «Τ’ όνομα ολούθε πάει, όχι το σώμα». Οι ψευδείς γνώσεις για την Ελένη του στερούν τη δυνατότητα να πιστέψει στην αλήθεια (στ. 643). Μένει προσκολλημένος στο φαίνεσθαι λόγω της απλοϊκότητας των σκέψεών του και της άγνοιάς του.

Χαρακτηρισμός προσώπων:

¥ Μενέλαος:

Από τη συμπεριφορά του φαίνεται πως είναι πολύπειρος. Φαντάζει επιπόλαιος στην αξιολόγηση των στοιχείων που έχει στη διάθεσή του, ενώ συνάμα, αν και ταλαιπωρημένος, είναι αποφασισμένος να επιβιώσει και να βοηθήσει τους δικούς του. Παρουσιάζεται αφοσιωμένος και πιστός σύζυγος. Είναι δύσπιστος και μένει προσκολλημένος στην πίστη πως η πραγματική γυναίκα του είναι κλεισμένη στη σπηλιά.

¥ Ελένη:

Είναι καχύποπτη με τον άντρα που βλέπει μπροστά της, θεωρώντας πως εξυπηρετεί τα συμφέροντα του βασιλιά Θεοκλύμενου και θέλει να τη συλλάβει, για να την πάει σε εκείνον. Κυρίως η Ελένη εμφανίζεται στη σκηνή αυτή ως ευαίσθητη γυναίκα και αφοσιωμένη σύζυγος, πλήρως απενοχοποιημένη. Απορρίπτει ακόμα και τη σκέψη να ζήσει με τον Θεοκλύμενο και εκφράζει έντονα τη λαχτάρα της να ξαναδεί τον Μενέλαο. Η χαρά που εκφράζει βλέποντάς τον δείχνει την αγάπη της και την πίστη της σε αυτόν. Είναι χαρούμενη για τα ευχάριστα νέα που άκουσε από τη Θεονόη. Πρόκειται για μια χαρά που γίνεται πιο έντονη από το γεγονός ότι ήρθε μετά την απόγνωση στην οποία την είχε οδηγήσει η πληροφορία του Τεύκρου πως ο Μενέλαος είχε χαθεί. Η ίδια αποκαλύπτει την λαχτάρα της να δει τον άντρα της. Όμως η κατάσταση αλλάζει, όταν αντικρίζει τον ρακένδυτο άντρα που τη φοβίζει. Κυρίαρχο συναίσθημα είναι η έκπληξη και η απορία για την ταυτότητα του ανθρώπου με τον οποίο συζητά. Μετά την αναγνώριση του Μενέλαου από την Ελένη η ευτυχία επανέρχεται.

Τα συναισθήματα της ηρωίδας παρουσιάζουν μεταπτώσεις, που τονίζουν την τραγικότητά της. Η τραγική ειρωνεία κυριαρχεί, όπως στον στ. 600-601, όπου η Ελένη πιστεύει ότι ο Μενέλαος θα φτάσει στην Αίγυπτο, όταν τελειώσουν οι περιπέτειές του. Οι θεατές όμως ξέρουν ότι ο Μενέλαος είναι ήδη εκεί. Η αδυναμία της να καταλάβει την αλήθεια την οδηγεί σε σκέψεις που την απομακρύνουν όλο και περισσότερο από αυτήν. Έτσι, στο στ. 605-606 η Ελένη θεωρεί τον Μενέλαο όργανο του βασιλιά, που θέλει το κακό της, ενώ οι θεατές γνωρίζουν ότι είναι το πρόσωπο που λαχταρά να δει και περιμένει. Στο στ. 611-614 η Ελένη τονίζει την υποψία της πως ο Μενέλαος θέλει να την πάρει και να την οδηγήσει στον Θεοκλύμενο, για να την παντρευτεί, ενώ οι θεατές γνωρίζουν ότι ο Μενέλαος είναι αυτός που πρωτίστως δε θέλει τον εν λόγω γάμο.

Μενέλαος βλέπει την Ελένη και αδυνατεί να καταλάβει ότι αυτή είναι η γυναίκα του, θεωρώντας μοναδική την ομοιότητά της με εκείνη (στ. 621), ενώ οι θεατές ξέρουν την ταυτότητά της. Στο στ. 653 ο Μενέλαος εύχεται στην ηρωίδα να είναι ευτυχισμένη, μια και μοιάζει στην Ελένη, αγνοώντας ότι ο ίδιος με τη στάση του τη ρίχνει στην πιο μεγάλη δυστυχία, ενώ το κοινό γνωρίζει.

Όσα γνωρίζουν οι τραγικοί ήρωες έρχονται σε αντίθεση με αυτά που βλέπουν, ενώ αυτά που αγνοούν παρουσιάζονται μπροστά τους ως πραγματικότητα. Βλέπουμε δηλαδή ότι η πορεία προς την αλήθεια και τη γνώση καλύπτεται από την επιφάνεια, με αποτέλεσμα να συνεχίζεται το παιχνίδι ανάμεσα στη γνώση και την άγνοια.

2η Σκηνή (στ. 659-840):

Αγγελιαφόρος- Μενέλαος, Ελένη - Χορός

Απαραίτητο για την εξέλιξη του δράματος είναι ένα απρόσμενο γεγονός και φορέας αυτού, μιας είδησης, είναι ο Αγγελιαφόρος. Έτσι, μπαίνει στη σκηνή και αμέσως μαθαίνουμε ποιος είναι (στ. 661). Ο Αγγελιαφόρος ανακοινώνει πως μεταφέρει μια πληροφορία πολύ σημαντική για τον ίδιο τον Μενέλαο, ένα «θαύμα τρανό», που δεν έχει λόγια να το εκφράσει. Διστάζει να το αναγγείλει, γιατί το θεωρεί θλιβερή είδηση για τον κύριό του. Η καθυστέρηση αυτή αυξάνει συνεχώς την αγωνία των θεατών. Αμέσως μετά ξεκινά τη ρήση του σε ευθύ λόγο, μπαίνοντας κατευθείαν στο θέμα (στ. 667-668 «Εχάθηκε η γυναίκα σου πετώντας μες στον αιθέρα»). Τα λόγια του ειδώλου πριν εξαφανιστεί μεταφέρονται αυτούσια, δίνοντας στη σκηνή ζωντάνια και αμεσότητα. Όλοι πρέπει να μάθουν για την εξαφάνιση του ειδώλου. Είναι σημαντική η πληροφορία αυτή, γιατί οδηγεί στη δεύτερη αναγνώριση.

Η εμφάνιση του Αγγελιαφόρου είναι απροσδόκητη, όπως και των από μηχανής θεών. Το απροσδόκητο είναι συνηθισμένο στοιχείο τεχνικής στις τραγωδίες του Ευριπίδη, καθώς οι ανατροπές της τύχης δε συμβαίνουν μόνο στο θέατρο, αλλά και στην καθημερινότητα.

Η σκηνή της αναγνώρισης:

Στην αναγνώριση της Ελένης από το Μενέλαο συνέβαλαν η μαρτυρία της Γερόντισσας, ο ισχυρισμός της γυναίκας που βλέπει μπροστά του ο Μενέλαος ότι είναι η σύζυγός του, η μαρτυρία του Αγγελιαφόρου ότι η Ελένη της σπηλιάς έφυγε στον ουρανό και εξαφανίστηκε. Ο Ευριπίδης σκοπίμως επιβραδύνει την β΄αναγνώριση, γιατί θέλει να τονίσει την ιδέα του ειδώλου.

Μετά την αναγνώριση της Ελένης από τον Μενέλαο, ο τελευταίος την αναγκάζει να επιστρέψει στο παρελθόν, που μόνο πόνο τους έχει προκαλέσει, και να του περιγράψει τον τρόπο που έφτασε στην Αίγυπτο και ποια ήταν η μοίρα της οικογένειάς τους (στ.728, 731, 734-735). Στόχος αυτής της αναδρομής στο παρελθόν, όπου επανέρχονται τα συναισθήματα της μελαγχολίας και της λύπης, είναι να τονιστεί η αντίθεση με τα συναισθήματα της χαράς στην προηγούμενη σκηνή της αναγνώρισης. Η κίνηση αυτή προς τα πίσω είναι δικαιολογημένη από την πλευρά του Μενέλαου, ο οποίος θέλει να καλύψει τα κενά που δημιούργησε η πλάνη και η παρουσία του ειδώλου. Προτρέπει την Ελένη να μιλήσει και αυτή αντιδρά, γιατί ασφαλώς δε θέλει να επισκιάσει τη χαρά της, μα ο Μενέλαος επιμένει να ενημερωθεί, πιστεύοντας ότι έτσι η σύντροφός του θα ανακουφιστεί. Ακούγοντας ο Μενέλαος ότι η γυναίκα του δεν τον ατίμασε και νιώθοντας ανακούφιση γι’αυτό, την απαλλάσσει από την ενοχή της, αποδίδοντας το φταίξιμο στη μοίρα ή τους θεούς (στ. 739). Τελικά, αυτή η τόσο οδυνηρή επιστροφή στο παρελθόν λειτουργεί σαν καθαρτήριος λόγος για την Ελένη, που τόσο κακολογήθηκε, χωρίς να φταίει. Με το είδωλο ο ποιητής τονίζει τη ματαιότητα του Τρωικού πολέμου και κατ’ επέκταση όλων των πολέμων και προβάλλει τον φιλειρηνικό του πνεύμα, εξιλεώνει την Ελένη αποκαθιστώντας τη στη συνείδηση των Ελλήνων και των ανθρώπων και την παρουσιάζει θύμα του ανθρωπομορφισμού των θεών και της βούλησής τους.

O ρόλος του Αγγελιαφόρου:

Μετά την αγγελική ρήση στην αρχή της 2ης σκηνής (στ.667-686), ο Αγγελιαφόρος παραμένει σιωπηλός μάρτυρας της αναγνώρισης των δύο συζύγων. Η τυπική στάση ενός κλασικού Αγγελιαφόρου θα ήταν να αποχωρήσει από τη σκηνή. Ο Ευριπίδης όμως διευρύνει τον ρόλο του: ζητά από το ζευγάρι να μοιραστεί τη χαρά τους και πλησιάζει προς το κέντρο, διακόπτοντας μια σκηνή τρυφερότητας. Επομένως, συμπεραίνουμε πως η σχέση του συγκεκριμένου με τον Μενέλαο είναι πιο οικεία, εξαιτίας της περασμένης του ηλικίας, της συντροφικότητάς τους στον πόλεμο και της μακροχρόνιας γνωριμίας τους. Ο Μενέλαος ανταποκρίνεται με χαρά. Ο παλαίμαχος αυτός στρατιώτης αντιπροσωπεύει όλους εκείνους τους ανώνυμους Έλληνες στρατιώτες που πολέμησαν στην Τροία για το είδωλο της Ελένης και τώρα νιώθουν την απογοήτευση για το μάταιο των κόπων τους. Πρόκειται για ένα σαφές και ηχηρό αντιπολεμικό μήνυμα στα χρονικά πλαίσια του Πελοποννησιακού πολέμου.

[ Βιβλιογραφία:

Δραματική ποίηση, Ευριπίδη Ελένη, Γ' Γυμνασίου, ΙΕΠ, "Διόφαντος"

http://ebooks.edu.gr /

http://users.sch.gr /

https://www.filologikigonia.gr / ]

Α' Επεισόδιο: 1η Σκηνή (στ.437-494), 2η Σκηνή (στ.495-541), 3η Σκηνή (στ.542-575)

Sat, 07 Sep 2024 13:08:03 +0300

Α' Επεισόδιο: 1η Σκηνή (στ.437-494), 2η Σκηνή (στ.495-541), 3η Σκηνή (στ.542-575)

Σ'αυτό το σημείο εμφανίζεται ο Μενέλαος, ρακένδυτος, ναυαγός και ψωμοζήτης, ο οποίος δεν ξέρει πού βρίσκεται και σ'έναν εκτενή λόγο διηγείται τις συμφορές του μετά την άλωση της Τροίας. Αποκαλύπτει ότι έκρυψε τη γυναίκα του (είδωλο) στο βάθος μιας σπηλιάς μαζί με τους συντρόφους του, μέχρι να βρει βοήθεια. Πλησιάζει το παλάτι του Θεοκλύμενου, όπου μια γριά θυρωρός τον κακοδέχεται και τον προτρέπει να φύγει γρήγορα, καθώς κινδυνεύει από τον βασιλιά, που μισεί τους Έλληνες εξαιτίας της Ελένης. Ο Μενέλαος ταράζεται στο άκουσμα του ονόματος της γυναίκας του και τελικά βρίσκεται σε σύγχυση, αφού δε γνωρίζει ότι η Ελένη της σπηλιάς είναι το φαίνεσθαι (το είδωλο) και όχι η πραγματική (το είναι). Τελικά, αποφασίζει να παραμείνει στην Αίγυπτο, για να εξασφαλίσει τα απαραίτητα για τους συντρόφους του ως φιλέταιρος, πραγματικός ηγέτης και θαρραλέος, ενώ προετοιμάζεται και για τη θετική και για την αρνητική αντίδραση του βασιλιά.

1η Σκηνή (στ. 437-494)

Ο λόγος του Μενέλαου διαρθρώνεται σε δύο άξονες: Ο Μενέλαος κάποτε... ο Mενέλαος τώρα…

Ο Μενέλαος ναυαγός φτάνει στην Αίγυπτο. Η εμφάνισή του προκαλεί τον οίκτο και τη θλίψη στους θεατές, διότι δεν είναι πλέον ο περίλαμπρος και νικηφόρος βασιλιάς της Σπάρτης, αλλά ένας δυστυχής ρακένδυτος ψωμοζήτης ζητιάνος. Συστήνεται και αναφέρεται στο παρελθόν και στο παρόν του. Ο Ευριπίδης τον απομυθοποιεί. Μάλιστα, προσθέτει στην εμφάνισή του και κωμικά στοιχεία. Ο μονόλογος του Μενελάου μοιάζει με αυτόν της Ελένης στον Πρόλογο της τραγωδίας, αφού συμπληρώνει την προϊστορία της δράσης και παρουσιάζει την τωρινή ελεεινή του κατάσταση. Είναι ένας τραγικός ήρωας, εφόσον μεταπίπτει απότομα από την ευτυχία στη δυστυχία, υποφέρει αναίτια, παλεύει με υπέρτερες δυνάμεις (με τους θεούς και κατόπιν με τον Θεοκλύμενο). Έτσι, μέσα από την απομυθοποίησή του και την τραγικότητά του ο Ευριπίδης δίνει στον πόλεμο αντιηρωική διάσταση (αντιπολεμικό μήνυμα).

Ήθος Μενέλαου: Είναι ένας άνθρωπος που έχει περάσει πολλά στη ζωή του. Έχει συναίσθηση πως έπαιξε σημαντικό ρόλο στον πόλεμο στην Τροία γι’ αυτό μιλάει γι’ αυτά σε πρώτο πρόσωπο (στ. 445-449). Δε διστάζει να καταλογίσει ευθύνες στη γυναίκα του για τα δεινά που προκάλεσε στην Ελλάδα ο πόλεμος αυτός (στ.483). Είναι αξιοπρεπής, ντρέπεται για την άθλια κατάστασή του και αποφεύγει να ζητήσει πληροφορίες από τους ντόπιους για τη χώρα στην οποία βρίσκεται (στ.472-473). Ενδιαφέρεται όμως για τους συντρόφους του και προσπαθεί να εξασφαλίσει τα απαραίτητα για την επιβίωσή τους (στ.485-487) (βλ. και συμπεριφορά Οδυσσέα).

Συναισθήματα Μενέλαου: Στην αρχή εκδηλώνει απογοήτευση και απέχθεια για τη ζωή του, εύχεται να μην είχε καν γεννηθεί (στ.442-443). Στη συνέχεια, όμως, εκφράζει υπερηφάνεια και αναλογίζεται πως υπήρξαν ξακουστοί αυτός και ο αδελφός του Αγαμέμνονας και ότι ο ίδιος οδήγησε τους Έλληνες στην Τροία (στ.444-449). Αισθάνεται τώρα ντροπή για την άθλια κατάσταση στην οποία βρίσκεται, δυστυχία και οδύνη για τον ίδιο και τους συντρόφους του (στ.465-466, 473, 485-487)

Αντιθέσεις 1ης σκηνής:

1η: Αντίθεση ανάμεσα στην προηγούμενη λαμπρότητα του Μενέλαου και στην τωρινή του ταπείνωση και εξευτελισμό. Η υπερηφάνεια και η καυχησιολογία του ότι αυτός οδήγησε το στρατό των Αχαιών στην Τροία έρχεται σε αντίθεση με τη στάση του επαίτη (=ζητιάνου) που τηρεί τώρα.

2η: Αντίθεση ανάμεσα σε εκείνους που χάθηκαν στην Τροία και αυτούς που σώθηκαν, ανάμεσα σε αυτούς που γύρισαν στην πατρίδα τους και σε αυτούς, όπως ο Μενέλαος, που περιπλανώνται ακόμα.

3η: Αντίθεση ανάμεσα στον πλούτο και την ευμάρεια της Αιγύπτου και την καταστροφή της Τροίας.

Το κωμικό στοιχείο της σκηνής: Πολλοί μελετητές δε θεωρούν την «Ελένη» τραγωδία, αλλά την κατατάσσουν στις κωμικοτραγωδίες. Ένα από τα επιχειρήματα που επικαλούνται είναι η γενικότερη συμπεριφορά του Μενέλαου και η εμφάνισή του στη σκηνή αυτή. Πράγματι, τα κουρέλια και το καραβόπανο με το οποίο είναι ντυμένος ο αρχηγός της τρωικής εκστρατείας θα μπορούσε να προκαλέσει το χαμόγελο των θεατών. Είναι όμως δυνατόν να προκαλέσει και τον οίκτο και τη συμπάθεια, αφού ο αρχηγός της τρωικής εκστρατείας έχει καταντήσει σε αυτή την άθλια κατάσταση.

Ο μονόλογος του Μενέλαου έχει όλα τα χαρακτηριστικά ενός προλόγου:

- Όταν ο Μενέλαος εισέρχεται, η ορχήστρα και η σκηνή είναι άδειες.

- Αναφέρεται στο γενεαλογικό του δέντρο και αυτοσυστήνεται.

- Αφηγείται τις περιπέτειές του και γνωστοποιεί την προϊστορία του.

- Εξηγεί πώς βρέθηκε σε άγνωστη χώρα και ποιο πρόβλημα αντιμετωπίζει τώρα.

Συμπέρασμα: Από όλα αυτά φαίνεται ότι ο μονόλογος του Μενέλαου μοιάζει με τον πρώτο πρόλογο της Ελένης.

Σκοπιμότητα δευτέρου προλόγου:

- Εισάγει ένα νέο πρόσωπο, το Μενέλαο, στην εξέλιξη του δράματος. Μην ξεχνάμε πως για το πρόσωπο αυτό υπήρχαν αντιφατικές πληροφορίες. Άλλωστε, εμφανίστηκε τη στιγμή που η Ελένη πήγε να ζητήσει πληροφορίες γι’ αυτόν. Προετοιμάζεται έτσι η συνάντηση. Ελένης-Μενέλαου.

- Τονίζει την τραγικότητα του Μενέλαου (μην ξεχνάμε πως είναι νικητής του πολέμου της Τροίας) και διευκολύνει τον ποιητή να καταδικάσει τον πόλεμο.

- Δημιουργεί έντονη τραγική ειρωνεία: ο Μενέλαος θα μάθει πως η Ελένη που φέρνει μαζί του δεν είναι η πραγματική, η Ελένη θα βρει το σύζυγό της χωρίς να το περιμένει, ενώ οι θεατές γνωρίζουν.

Μπορεί να χαρακτηριστεί ως τραγικός ήρωας επειδή:

Α) η κατάστασή του έχει μεταβληθεί προς το αντίθετο: πρώτα ήταν ένας λαμπρός και δυνατός βασιλιάς, νικητής της Τροίας στην άλωση της οποίας πρωταγωνίστησε (στ. 456), ενώ τώρα περιπλανιέται άθλιος και ρακένδυτος, χωρίς να μπορεί να φροντίσει ούτε τους ναύτες του (μεταπίπτει από την ευτυχία στη δυστυχία).

Β) νομίζει πως έχει την Ελένη, αλλά δε γνωρίζει πως αυτό είναι μόνο το είδωλό της (στ. 482-483) (επέμβαση υπέρτερων δυνάμεων, των θεών και το αναπόφευκτο της τύχης)

Γ) αναγκάζεται να ζητήσει βοήθεια από αυτόν από τον οποίο κυρίως κινδυνεύει, υποτάσσεται στη δύναμη της ανάγκης (στ. 477), αδυνατεί να επιστρέψει στην πατρίδα του.

Γνωμικά: στ. 474-476 και 491-492

2η Σκηνή (στ. 495-541)

Στις φωνές του ήρωα ανταποκρίνεται η Γερόντισσα, η θυρωρός του ανακτόρου. Ο ρόλος της εξυπηρετεί την εξέλιξη του μύθου, εφόσον πληροφορεί τον Μενέλαο για τον τόπο που βρίσκεται, για την παρουσία της Ελένης σ'αυτόν και για την εχθρική συμπεριφορά του Θεοκλύμενου προς κάθε Έλληνα. Ο Μενέλαος την αντιμετωπίζει ήρεμα, ενώ στη στιχομυθία τους ο δραματουργός προσθέτει και πάλι κωμικές πινελιές στον Μενέλαο (με την αστεία ένταση και τα αλληλοσπρωξίματα). Ο ήρωας δεν μπορεί να διαχειριστεί τις αποκαλύψεις της γερόντισσας για την Ελένη και περιέρχεται σε σύγχυση. Η θυρωρός στην αρχή εμφανίζεται σκληρή και αφιλόξενη, όμως κατόπιν φαίνεται απλή, υποταγμένη, ένα εκτελεστικό όργανο των αποφάσεων του βασιλιά, ενώ συγχρόνως συμπονά τον Μενέλαο για τα βάσανά του. Ο Ευριπίδης την επιλέγει ως φύλακα του παλατιού εξυπηρετώντας τη θεατρική οικονομία: αν ήταν άνδρας, πιθανόν η συνάντηση με τον ήρωα θα κατέληγε σε σύγκρουση και δε θα δίνονταν οι συγκεκριμένες πληροφορίες για την παρουσία της Ελένης.

Το πιο σημαντικό στοιχείο για την εξέλιξη του μύθου στη σκηνή αυτή είναι η πληροφορία της Γερόντισσας στο Μενέλαο αναφορικά με την ύπαρξη στο παλάτι μιας άλλης Ελένης, εκτός από εκείνης που κρατά ο Μενέλαος στη σπηλιά (στ. 528). Αποκτά ιδιαίτερη σημασία, γιατί η πληροφορία αυτή συνοδεύεται κι από άλλες ειδικότερες πληροφορίες και, πιο συγκεκριμένα, η Ελένη για την οποία γίνεται λόγος α) είναι κόρη του Δία β) είναι κόρη του Τυνδάρεω από τη Σπάρτη γ) έχει φτάσει στην Αίγυπτο από τη Σπάρτη δ) έφτασε στην Αίγυπτο πριν πάνε οι Αχαιοί στην Τροία.

Είναι σημαντικές πληροφορίες αυτές, γιατί ανατρέπουν την κατάσταση, δημιουργούν στον Μενέλαο σύγχυση και αμηχανία και έτσι εκείνος πιστεύει πως κάποιος έκλεψε την Ελένη από τη σπηλιά.

Θεσμός φιλοξενίας: στ. 507 και 539

ΗΘΟΣ ΜΕΝΕΛΑΟΥ: Εμφανίζει τα ίδια ακριβώς γνωρίσματα που έδειξε και στην προηγούμενη σκηνή. Προσπαθεί να πετύχει τον στόχο του και αντιδρά επίμονα στην προσπάθεια της Γερόντισσας να τον εμποδίσει (στ. 499-500, 503, 505, 509). Θυμάται την παλιά του δόξα και αναπολεί το ένδοξο παρελθόν του (στ.511,513, 515). Αναστατώνεται, όταν ακούει για την παρουσία της Ελένης στο παλάτι (στ.529). Στην αρχή είναι ήπιος απέναντι στη Γερόντισσα. Αντιδρά με βία, δυσφορία και αγανάκτηση εξαιτίας της αφιλόξενης στάσης της απέναντί του. Πικραμένος για το ελεεινό παρόν σε σχέση με το παρελθόν, έκπληκτος με την πληροφορία που του αποκαλύπτει η Γερόντισσα (το δείχνουν οι τρεις ερωτήσεις που κάνει στον ίδιο στίχο, στ. 529).

ΗΘΟΣ ΓΕΡΟΝΤΙΣΣΑΣ: Αποκαλύπτει τον ρόλο της λέγοντας πως δουλειά της είναι να διώχνει τους Έλληνες από το παλάτι και τον υπηρετεί υπεύθυνα. Την ανησυχεί η ταυτότητά του ήρωα και ο λόγος παρουσίας του, μα η επιμονή του της προκαλεί δυσαρέσκεια και οργή. Πρόθυμα παρέχει τις πληροφορίες που ζητά ο Μενέλαος και τέλος του αποκαλύπτει την αγάπη της για τους Έλληνες. Άρα, στην αρχή εμφανίζεται σκληρή και αφιλόξενη, όμως κατόπιν φαίνεται απλή, υποταγμένη, ένα εκτελεστικό όργανο των αποφάσεων του βασιλιά, ενώ συγχρόνως συμπονά τον Μενέλαο για τα βάσανά του. Απομακρύνοντας τον Μενέλαο από το παλάτι και το καθήκον της εκπληρώνει και τον Μενέλαο σώζει από τον θάνατο.

Ο ρόλος της σκηνής με τη Γερόντισσα εξυπηρετεί δραματικούς σκοπούς:

– προβάλλει την αθλιότητα του Μενέλαου.

– τον παρουσιάζει να υποτάσσεται αυτός, ο πορθητής της Τροίας, στη βάναυση συμπεριφορά μιας γυναίκας και δη περασμένης ηλικίας.

– αποκαλύπτει στον Μενέλαο την ύπαρξη μιας άλλης Ελένης, εκτός από εκείνης που μεταφέρει ο ίδιος και αυτό του προκαλεί σύγχυση και αμηχανία.

– αντιπαραβάλλει το παλιό μεγαλείο του Μενέλαου με την τωρινή του κατάσταση, τονίζοντας Επιλογή μιας γυναίκας για τη θέση του θυρωρού: Είναι μια συνειδητή επιλογή του ποιητή και εξυπηρετεί τη δραματική οικονομία του έργου, την ίδια δηλαδή την εξέλιξη της υπόθεσης.

– Αν ο θυρωρός ήταν κάποιος άντρας φύλακας, δε θα είχε δείξει την ίδια συμπεριφορά στον Μενέλαο και ίσως να τον συνελάμβανε αμέσως, αναγνωρίζοντας ότι είναι Έλληνας.

– Η γυναίκα θυρωρός, αντίθετα, παρά την αυστηρότητα που δείχνει στην αρχή, στη συνέχεια υποχωρεί, δείχνοντας τη συμπάθειά της. Αυτού του είδους η συμπεριφορά (σκληρή στην αρχή και πιο μαλακή μετά ) είναι πιο φυσιολογική για μια γυναίκα παρά για έναν άντρα.

– Αποσκοπεί ίσως και στο να γίνει πιο διασκεδαστικός ο διάλογος ανάμεσα στους δύο και να τονιστεί η δύσκολη θέση στην οποία βρίσκεται ο Μενέλαος.

Και τα δύο αυτά πρόσωπα παρουσιάζονται ως τραγικά πρόσωπα.

– Ο Μενέλαος πηγαίνει να ζητήσει βοήθεια από εκείνον που, αν τον συλλάβει, θα τον θανατώσει.

– Βιώνει μια κατάσταση που του φέρνει στο νου την προηγούμενη ευτυχία του κι αυτό τον πονά.

– Ενώ πιστεύει πως θα βρει ανακούφιση πια από τα δεινά που τον βρήκαν, η πληροφορία που παίρνει από την Γερόντισσα για την ύπαρξη μιας Ελένης που φέρνει αναστάτωση και σύγχυση. Ο Μενέλαος περνά εκείνο που στην τραγωδία ονομάζουμε περιπέτεια, η κατάστασή του δηλαδή μεταβάλλεται στο αντίθετο από εκείνο που ο ήρωας επιδιώκει με τις ενέργειές του.

– Η Γερόντισσα βρίσκεται μπροστά σε ένα δίλημμα: να μείνει πιστή στο χρέος της και να αποκαλύψει την παρουσία του ξένου στο βασιλιά ή να αποκρύψει την ταυτότητα του ξένου και να τον σώσει υπακούοντας στη φωνή της καρδιάς της;

– Επιπλέον, ενώ οι πληροφορίες της Γερόντισσας απαντούν στα ερωτήματα του Μενέλαου και τον λυτρώνουν από το αβέβαιο και το άγνωστο, στην ουσία δυσχεραίνουν ακόμα περισσότερο τη θέση του κι αυτό είναι κάτι που η Γερόντισσα δεν το συνειδητοποιεί.

3η Σκηνή (στ. 542-575)

Ο Μενέλαος μένει μόνος του στη σκηνή και βρίσκεται σε απόλυτη σύγχυση. Δεν είναι σε θέση να κατανοήσει τα λόγια της γερόντισσας, εφόσον δεν γνωρίζει τι πραγματικά συνέβη με την Ελένη (την αρπαγή της από τον Ερμή, το γεγονός του ειδώλου). Έτσι, σε μία έντονη κωμικά σκηνή αναρωτιέται για την ύπαρξη πολλών ίδιων θεών, μιας άλλης Ελένης, μιας άλλης Σπάρτης. Παρόλα αυτά, αποφασίζει να παραμείνει στην Αίγυπτο παρά τις συμβουλές της γερόντισσας και να αντιμετωπίσει τον Θεοκλύμενο με θάρρος και αισιοδοξία. Η σκηνή αυτή αποτελεί και πάλι ένα μονόλογο του ήρωα, στον οποίο φαίνεται η δύναμη του χαρακτήρα του, η ηγετική του φυσιογνωμία και η αποφασιστικότητά του στην προσπάθειά του να σώσει τους συντρόφους του, τον ίδιο, αλλά και το είδωλο (που ο ίδιος θεωρεί ως την πραγματική Ελένη).

Ο Μενέλαος προβληματίζεται, αξιολογεί την κατάσταση θέτει ερωτήματα και δίνει απαντήσεις. Πρόκειται για τακτική γνωστή ήδη από τον Όμηρο. Γενικά, μιλά κανείς στον εαυτό του, όταν βρίσκεται σε αδιέξοδο, όταν νιώθει μοναξιά και δεν έχει κανέναν να μοιραστεί τις σκέψεις και τον πόνο του.

Κωμικά στοιχεία σκηνής:

– Η περιορισμένη κρίση του ήρωα και η επιπόλαιη αξιολόγηση των πληροφοριών που του έδωσε η Γερόντισσα, κάτι που δεν ταιριάζει με τον αρχηγό της Τρωικής Εκστρατείας.

– Η αντιφατική συμπεριφορά του. Ενώ πριν από λίγο καυχιόταν ότι υπήρξε αρχηγός της τρωικής εκστρατείας και ότι κούρεψε την Τροία, τώρα είναι έτοιμος να το βάλει στα πόδια μπροστά στην πιθανή σκληρότητα του Θεοκλύμενου.

-- Σκηνοθετικά στοιχεία (κινήσεις, χειρονομίες κ.λπ., δηλαδή εξωγλωσσικά στοιχεία).

ΗΘΟΣ ΜΕΝΕΛΑΟΥ:

Είναι απλοϊκός, επιπόλαιος στη σκέψη και την κρίση. Δεν αξιολογεί σωστά τα δεδομένα, βέβαια δικαιολογημένα, με αποτέλεσμα να καταλήξει σε λανθασμένα συμπεράσματα. Επιπλέον, είναι αντιφατικός. Από τη μια τονίζει τη δόξα που απέκτησε στον Τρωικό Πόλεμο και τον κυρίαρχο ρόλο που έπαιξε στην άλωση της Τροίας κι από την άλλη δείχνει προς στιγμήν αδυναμία να αντιμετωπίσει έναν πιθανόν σκληρό βασιλιά. Τέλος, εν μέρει φαίνεται μοιρολάτρης, εφόσον πιστεύει ότι η μοίρα του έχει προδιαγραφεί από την ανάγκη και υποτάσσεται σε αυτή. Από την άλλη, στην πραγματικότητα ο Μενέλαος είναι φαινομενικά μόνο αφελής και απλοϊκός, διότι, τελικά, μελετά τα δεδομένα και προσπαθεί να καταλήξει σε λογικά συμπεράσματα. Η φαινομενική του αφέλεια οφείλεται στο γεγονός ότι έχει βιώσει πολλές περιπέτειες που τον έχουν κάνει επιφυλακτικό. Για τον λόγο αυτό και δεν αποδέχεται εύκολα ό,τι του παρουσιάζουν οι άλλοι ως αλήθεια. Διακατέχεται από αμηχανία, σύγχυση και ταραχή. Μετά τους συλλογισμούς του (στ. 548 κ.ε) φαίνεται πως απαλλάσσεται από την απορία και τον φόβο, αν και κάποια δειλία διαφαίνεται ακόμα στα λόγια του, και αναθαρρεί (στ. 568-570).

[ Βιβλιογραφία:

Δραματική ποίηση, Ευριπίδη Ελένη, Γ' Γυμνασίου, ΙΕΠ, "Διόφαντος"

http://ebooks.edu.gr /

http://users.sch.gr /

https://www.filologikigonia.gr / ]

Πάροδος (στ. 192-436)

Sat, 07 Sep 2024 13:08:13 +0300

(Συνοπτικά: Ανάγνωση, Χαρακτηριστικά Χορού)

Περίληψη στίχων 192 - 436:

Μετά την αποχώρηση του Τεύκρου η Ελένη ξεσπά σε θρήνο για τις συμφορές της. Οι κραυγές πόνου κάνουν τις γυναίκες του χορού να παρατήσουν το πλύσιμο των ρούχων στη θάλασσα και να έρθουν προς την Ελένη, για να μάθουν το λόγο του θρήνου της. Η Ελένη μεταφέρει στις γυναίκες του χορού τις ειδήσεις που έφερε ο Τεύκρος, καταριέται την τύχη της και δηλώνει ότι αποφάσισε να αυτοκτονήσει. Ο χορός τότε προσπαθεί να αποτρέψει την Ελένη από την απόφασή της, λέγοντας ότι δε θα πρέπει να θεωρήσει τις ειδήσεις αληθινές και τη συμβουλεύει να ρωτήσει τη μάντισσα Θεονόη αν ζει ο Μενέλαος. Η Ελένη δέχεται και μαζί με τις γυναίκες μπαίνει στο παλάτι, για να βρει τη Θεονόη.

Ατμόσφαιρα πένθιμη, που επιβάλλεται όχι μόνο από τις θρησκευτικές καταβολές της τραγωδίας, αλλά και από το θρήνο της Ελένης για το χαμό των αγαπημένων προσώπων. Εξάλλου, η Αθήνα του 412 π.Χ θρηνεί για το χαμό της αθηναϊκής νεολαίας στη Σικελία.

Δομή – πλαγιότιτλοι

Προωδός: Η Ελένη ξεσπά σε θρήνο

Κομμός, α΄στροφή: Η Ελένη προσκαλεί τις Σειρήνες- Περσεφόνη να συνοδέψουν το θρήνο της.

α΄ αντιστροφή: Οι γυναίκες του Χορού δικαιολογούν τον ερχομό τους.

β΄στροφή: Η Ελένη μεταφέρει τα δυσάρεστα νέα στις γυναίκες.

β΄αντιστροφή:: Οι γυναίκες του Χορού συμπονούν την Ελένη.

Επωδός: Η Ελένη υπενθυμίζει τους υπεύθυνους για τα δεινά της.

Η ταυτότητα του Χορού:

Γυναίκες, Ελληνίδες, αιχμάλωτες. Κατανοούν τα πάθη της, τη νοσταλγία για την πατρίδα και τον πόθο της ελευθερίας, βιώνουν και εκδηλώνουν εντονότερα με θρήνους τα συναισθήματα του πόνου, από πατριωτική αλληλεγγύη θα συναινέσουν αργότερα στη εξαπάτηση του Αιγύπτιου βασιλιά.

Η τραγικότητα της ηρωίδας:

Νιώθει ενοχές για το χαμό των οικείων της και το θάνατο Ελλήνων και Τρώων.

Η ευτυχισμένη ζωή της στη Σπάρτη μεταστράφηκε σε δυστυχία με το ερχομό του Πάρη.

Υποφέρει αναίτια εξαιτίας της βουλής των θεών.

Συγκρούεται με την υπέρτερη θέληση του βασιλιά που την κρατάει αιχμάλωτη.

Η ομορφιά της από ευλογία κατάντησε κατάρα για την ίδια και τους άλλους.

Γύρω από το όνομά της έχει δημιουργηθεί η χειρότερη φήμη, χωρίς η ίδια να φταίει.

ΔΙΑΛΟΓΙΚΗ ΣΚΗΝΗ (στ. 289-371),

ΑΜΟΙΒΑΙΟ (στ. 372-436)

Η ρητορική διαμαρτυρία της Ελένης/ η συναισθηματική της κατάσταση

Διάρθρωση:

Προοίμιο (στ. 291-303) – Μια ζωή αλλόκοτη

Απόδειξη (στ. 303-331) – Γιατί η ζωή της είναι αλλόκοτη.

Επίλογος (στ. 332-345) – Μόνη λύτρωση η αυτοκτονία.

Ο θρήνος που προηγήθηκε μαλάκωσε την ένταση και τώρα είναι σε θέση να εκλογικεύσει τα αίτια των συμφορών της, αλλά και να ερμηνεύσει τα συναισθήματά της. Με ψυχραιμία ανακοινώνει την απόφασή της να αυτοκτονήσει και με ωμό ρεαλισμό αναζητά το κατάλληλο φονικό μέσο.

Η παρέμβαση – ο ρόλος του Χορού (στ.346-371):

Λειτουργεί ως υποκριτής: παρεμβαίνει ως ψύχραιμος παρατηρητής βάζοντας φραγμό στα απαισιόδοξα συναισθήματα της Ελένης. Αμφισβητεί τη γνώση που προέρχεται από λόγια και φήμες, δείχνει ένα δρόμο εξόδου από το αδιέξοδο, προωθεί τη δράση και συμμετέχει σ’ αυτή.

Η μετάσταση του χορού / ο ρόλος της:

Με την πρόφαση της γυναικείας αλληλεγγύης – ηθικής συμπαράστασης, οι γυναίκες του χορού αποχωρούν μαζί με την Ελένη από την ορχήστρα. Για λόγους δραματικής οικονομίας ο Χορός αφήνει κενό το σκηνικό χώρο, για να να μην πληροφορηθεί την ταυτότητα του Μενέλαου, που θα εισέλθει σε λίγο. Η σκηνή της αναγνώρισης των δύο συζύγων, κεντρικό θέμα της τραγωδίας θα έχανε έτσι το νόημά της.

Το αμοιβαίο/ η συναισθηματική κατάσταση της Ελένης:

Στ. 372-389 – οι νέοι φόβοι της Ελένης

Στ. 390-404 – ο όρκος

Στ. 405-421 – θρήνος για τους νεκρούς, θύματα της ολέθριας ομορφιάς της

Στ. 422-435 – βίοι παράλληλοι!

Η Ελένη διστάζει να προσφύγει στη Θεονόη, αγωνιά και φοβάται μήπως επιβεβαιώσει το θάνατο του Μενέλαου και ξεσπά σε νέο θρήνο επιβραδύνοντας την εξέλιξη του μύθου, αλλά και ταυτόχρονα επαναφέροντας το θεατή στην πένθιμη ατμόσφαιρα του κομμού, στο «φόβο» για την απάντηση της μάντισσας και στον «έλεο» για την τραγική μοίρα της ηρωίδας.

[ Βιβλιογραφία:

Δραματική ποίηση, Ευριπίδη Ελένη, Γ' Γυμνασίου, ΙΕΠ, "Διόφαντος"

http://ebooks.edu.gr /

http://users.sch.gr /

https://www.filologikigonia.gr /

Γ. Δημητροπούλου ]

Πρόλογος (1η σκηνή στ. 1-82, 2η σκηνή στ. 83-191)

Sat, 07 Sep 2024 13:08:24 +0300

Πρόλογος (1η σκηνή στ. 1-82, 2η σκηνή στ. 83-191)

1η σκηνή (στ. 1-82): Μονόλογος Ελένης,

2η σκηνή (στ. 83-191): Διάλογος Τεύκρου-Ελένης

Ο ρόλος του Προλόγου με τον μονόλογο της Ελένης και τη συνάντησή της με τον Τεύκρο είναι πολύ σημαντικός:

Οι θεατές αντλούν τις απαραίτητες πληροφορίες για τον τόπο, τα πρόσωπα, τη ταυτότητα της Ελένης, τα βάσανά της, παλιά (προϊστορία της δράσης) και τωρινά, και είναι έτοιμοι να δεχτούν την εξέλιξη της δράσης. Συγχρόνως, ο Ευριπίδης προβάλλει τα βασικά του θέματα και τους προβληματισμούς του, όπως την καινή Ελένη, την τραγικότητα των προσώπων (θύματα της βούλησης των θεών), την απομυθοποίηση των ηρώων μέσω του πολέμου, τη ματαιότητα αυτού, την αντίθεση ανάμεσα στο είναι (πραγματικότητα) και στο φαίνεσθαι (φαινόμενο, επιφάνεια), την καταστροφικότητα της ανθρώπινης εξωτερικής ομορφιάς (όπως της Ελένης), την απενοχοποίηση της γυναίκας (η Ελένη δε φταίει για τον πόλεμο), την αμφισβήτηση των μυθολογικών παραδόσεων (π.χ της θεϊκής καταγωγής της), τον ορθολογισμό (λογική). Με όλα αυτά τα θέματα αποκαλύπτεται ο γενικότερος προβληματισμός του δραματουργού. Παράλληλα, προσπαθεί μαζί με το αντιπολεμικό του μήνυμα (οι νικητές και νικημένοι) να δώσει μια ελπίδα σωτηρίας στους Αθηναίους του 412 π.Χ., στρέφοντάς τους προς την Κύπρο για στήριξη (μέσω του Τεύκρου).

Αναλυτικά:

Η τραγωδία αρχίζει με την Ελένη ικέτιδα στο μνήμα του Πρωτέα να εξιστορεί τα δεινά της και να προσπαθεί να αποφύγει τον Θεοκλύμενο, που την πιέζει να τον παντρευτεί. Εκεί τη συναντά ο Τεύκρος, που την πληροφορεί για τις ευθύνες που της επιρρίπτουν όλοι οι Έλληνες, θεωρώντας την υπαίτια του πολέμου, για την τύχη της οικογένειάς της και για τις φήμες ότι ο άνδρας της έχει πεθάνει. Επιβεβαιώνει τους χειρότερους φόβους της και εξανεμίζει τις ελπίδες της να επιστρέψει ζωντανή με τον Μενέλαο στη Σπάρτη.

Στο πρώτο τμήμα (στ. 1-82) του προλόγου μαθαίνουμε από την ίδια την Ελένη για:

– τον τόπο: «Να ο Νείλος/ τους κάμπους της Αιγύπτου/ στο νησί Φάρος / μες στα παλάτια αυτά /στου Πρωτέα εδώ τα σπίτια/ στου Πρωτέα το μνήμα τούτο ικέτισσα προσπέφτω»,

– τα πρόσωπα: Ελένη, Θεοκλύμενος (γιος του βασιλιά Πρωτέα), Θεονόη (κόρη του βασιλιά Πρωτέα, μάντισσα), Μενέλαος (ο σύζυγος της Ελένης, στον οποίο επιθυμεί να παραμείνει πιστή)

– την ταυτότητά της, το παρελθόν της, πώς άρχισαν τα βάσανά της και πώς βρέθηκε στην Αίγυπτο («κρίσις περί της καλλίστης», οργή και εντολή της Ήρας).

Περιπέτειες της Ελένης στο παρελθόν:

- οργή της Ήρας για την εκλογή του Πάρη → ο Πάρης μεταφέρει το είδωλο της Ελένης στην Τροία

- πόλεμος Ελλήνων - Τρώων εξαιτίας της Ελένης

- μεταφορά της Ελένης στην Αίγυπτο από τον Ερμή μέσα σε μια νεφέλη

Προβλήματα της Ελένης στο παρόν:

- το κακό όνομα της Ελένης και το μίσος για αυτήν ανάμεσα στους Έλληνες (τη θεωρούν αιτία του πολέμου / αιτία του θανάτου πολλών ανδρών / άπιστη σύζυγο)

- ο Θεοκλύμενος την πιέζει για να την παντρευτεί → ικεσία Ελένης

- Αποτέλεσμα: απελπισία («Τι να την κάνω τη ζωή πια;»), προκαλώντας στους θεατές έλεο και φόβο (≠ προφητική ρήση Ερμή για την αποκατάσταση της Ελένης -προοικονομία - → ελπίδα).

Στο δεύτερο τμήμα (στ. 83-191) καλύπτονται τα κενά της προϊστορίας και δημιουργείται στην Ελένη η ψευδής εντύπωση ότι ο Μενέλαος έχει πεθάνει.

Ο Τεύκρος δίνει σημαντικές πληροφορίες στην Ελένη για την οικογένειά της και τον Μενέλαο, οι οποίες επηρεάζουν βαθύτατα τη συναισθηματική της κατάσταση και τη δράση της.

Η επιλογή του Τεύκρου από τον ποιητή είναι οπωσδήποτε συνειδητή: πληροφορεί την Ελένη για το μίσος των Ελλήνων και την καταστροφή που έχει επέλθει, της δίνει τις απαραίτητες πληροφορίες για το τέλος του πολέμου και για την τύχη του Μενελάου και οδηγεί τη σκέψη των συγχρόνων του στην αναζήτηση συμμαχίας με την Κύπρο, όπου ο ίδιος κατευθύνεται. Συνάμα, φαίνεται πως έχει πολλά κοινά με την Ελένη ως προς την τραγικότητά του:

α) Βρίσκονται και οι δύο εξόριστοι και ταπεινωμένοι μακριά από την πατρίδα τους για μεγάλο χρονικό διάστημα (περίπου 10 χρόνια).

β) Είναι και οι δύο ακούσια θύματα μιας κρίσης. Η Ελένη της «κρίσης περί της καλλίστης» και ο Τεύκρος της «κρίσης των όπλων».

γ) Και οι δύο είναι μισητοί από τους ανθρώπους. Ο πόλεμος είναι ο βασικός άξονας της μοίρας τους.

δ) Έχουν πάρει και οι δύο χρησμό (η Ελένη από τον Ερμή και ο Τεύκρος από τον Απόλλωνα).

Οι σημαντικές πληροφορίες του Τεύκρου:

- ανακοίνωση του τέλους του Τρωικού πολέμου και της καταστροφής της Τροίας.

- θάνατος Αχιλλέα και Αίαντα.

- φήμη για θάνατο Μενέλαου.

- επιβεβαίωση του μίσους των Ελλήνων για την Ελένη.

- πληροφορία για το θάνατο της μητέρας της Ελένης και των αδερφών της εξαιτίας της.

Καινοτομίες του Ευριπίδη:

- Η «καινή» Ελένη στην Αίγυπτο.

- Ο ρόλος των θεών στη μοίρα της Ελένης (η Ήρα οργίζεται με την εκλογή του Πάρη, οπότε στην Τροία στέλνει το είδωλο της Ελένης και όχι την ίδια).

- Ο Πρωτέας βασιλιάς της Αιγύπτου, με παιδιά το Θεοκλύμενο και τη Θεονόη.

Αμφισβήτηση - ορθολογισμός του Ευριπίδη:

Προτιμά τις ορθολογικές ερμηνείες των φαινομένων και επηρεάζεται από τις ιδέες των Σοφιστών:

- για τις πλημμύρες του Νείλου (=φυσική, λογική εξήγηση)

- οι λέξεις «φήμη», «τάχα», «αν είναι αλήθεια» εκφράζουν την αμφισβήτηση της ηρωίδας για τη θεϊκή καταγωγή της

Η αντίθεση είναι - φαίνεσθαι:

- το θέμα της ομορφιάς: θεωρείται πηγή ευτυχίας που, όμως, φέρνει δυστυχία στην ηρωίδα

- το όνομα / το σώμα

- Πρόφαση για την πρόκληση του Τρωικού πολέμου: η αρπαγή της «Ελένης» ≠ Αιτία του πολέμου: η απόφαση του Δία να μειώσει τον πληθυσμό των ανθρώπων και να τιμήσει τον Αχιλλέα

- Ο Τεύκρος, που είναι νικητής και φαινομενικά θα έπρεπε να είναι ευτυχισμένος, είναι δυστυχής.

Η τραγικότητα της ηρωίδας:

Μετάπτωση από την ευτυχία στη δυστυχία, η ηρωίδα θύμα των θεών, δεν ελέγχει τη μοίρα της, πιέζεται από υπέρτερες δυνάμεις (θεοί, Θεοκλύμενος).

-προκάλεσε χωρίς να φταίει την οργή της Ήρας στο διαγωνισμό ομορφιάς των θεαινών κι έγινε ένα απλό πιόνι στα χέρια των θεών.

-είναι εγκλωβισμένη ανάμεσα στο φόβο (Θεοκλύμενος) και στην ελπίδα (προφητεία Ερμή)

το άδικο την πνίγει, γιατί ξέρει ότι είναι αθώα για όσα της καταμαρτυρούν, αλλά πώς να το αποδείξει.

-το μέλλον της είναι αβέβαιο και δεν ξέρει τι να κάνει (αδιέξοδο)

-η ομορφιά της ήταν καταστροφική και για την ίδια και για τους Έλληνες και Τρώες που πολέμησαν γι’ αυτήν μάταια.

Έτσι, μοιραία η σκέψη της οδηγείται στην έσχατη (= τελευταία) λύση, στην αυτοκτονία (στ.68-69)

Τραγική ειρωνεία

Άγνοια ≠ γνώση: οι θεατές γνωρίζουν ότι ο Τεύκρος μιλά με την Ελένη, ενώ ο ίδιος ο ήρωας το αγνοεί, βρίσκεται σε πλάνη → τραγικός ήρωας

Αφηγηματικές τεχνικές - τρόποι

Αφηγηματικός μονόλογος: στο πρώτο τμήμα (στ. 1-82) του προλόγου.

Διάλογος, Στιχομυθία: στο δεύτερο τμήμα (στ. 83-191) του προλόγου.

( Στιχομυθία: γρήγορος διάλογος ανά στίχο (εναλλαγή προσώπων), που εκφράζει τη συναισθηματική ένταση - αγωνία των ηρώων και τη μεταφέρει στον θεατή με γοργό ρυθμό πληροφορίες)

Ο αντιπολεμικός χαρακτήρας του έργου:

Ο Ευριπίδης ζει τον Πελοποννησιακό πόλεμο, το έργο παρουσιάζεται στους Αθηναίους το 412 π. Χ., ένα χρόνο μετά την καταστροφή του στόλου τους στη σικελική εκστρατεία.

Ο νικητής του πολέμου Τεύκρος είναι στην ουσία ‘χαμένος’. Ο πόλεμος φέρνει δυστυχία σε όλους, νικητές και ηττημένους (αντι-ηρωική, αντι-επική διάσταση του πολέμου).

- Αντίθεση φαίνεσθαι / είναι: αυτός που είναι νικητής και φαινομενικά θα έπρεπε να είναι ευτυχισμένος είναι δυστυχής.

Οι καινοτομίες του Ευριπίδη:

- αλλαγή του μύθου της Ελένης

- επίσκεψη του Τεύκρου στην Αίγυπτο (δεν αναφέρεται σε άλλες πηγές)

- θάνατος της Λήδας και των αδερφών της Ελένης εξαιτίας της

-απομυθοποίηση των ηρώων (καθημερινοί άνθρωποι, π.χ. Τεύκρος)

Χαρακτήρες (ήθος)

Ελένη του Ευριπίδη: συζυγική πίστη - ομοιότητα Ελένης και Πηνελόπης (πιστές σύζυγοι / οι άνδρες για χρόνια μακριά λόγω του Τρωικού πολέμου / μνηστήρες πιέζουν / καθυστερούν τον γάμο με τέχνασμα: αργαλειός - ικεσία) - ηθικός κώδικας τιμής.

Η Ελένη στη δεύτερη σκηνή εκπλήσσεται. Δείχνει κατανόηση για την απρεπή συμπεριφορά του Τεύκρου απέναντί της και επιθυμεί να ακούσει όσα σχετίζονται με την Τροία, τους Έλληνες ήρωες και την οικογένειά της. Αγωνιά και πονά για το κακό της όνομα. Φέρει ενοχές, αλλά παρουσιάζεται ψύχραιμη και αντιμετωπίζει κόσμια τις πληροφορίες τόσο για τους οικείους της όσο κι εκείνες για τη γνώμη που έχουν σχηματίσει οι Έλληνες γι’ αυτήν, αλλά καταρρακώνεται ψυχικά. Παράλληλα, είναι φιλάνθρωπη και παρέχει πρόθυμα τη βοήθεια που μπορεί στον Τεύκρο.

Τεύκρος: Παρουσιάζεται εκδικητικός, εμπαθής και ευερέθιστος. Η έκπληξη και η ταραχή για την ομοιότητα της γυναίκας που βλέπει με την Ελένη είναι εμφανείς: η κίνηση που κάνει να σκοτώσει την Ελένη (στ. 94) και λέξεις όπως «πολυμίσητη», στ.89, εκφράζουν τα συναισθήματά του (θυμός, οργή, μίσος). Καταριέται την Ελένη για τα κακά που προξένησε, είναι, όμως, πρόθυμος να αναγνωρίσει το σφάλμα του και να ζητήσει συγγνώμη για τη στάση του απέναντι σε μια άγνωστη γυναίκα. Παράλληλα, νιώθει θλίψη και πικρία για την εξορία του, μα δέχεται στωικά την τιμωρία που του επέβαλε ο πατέρας του. Δεν υποψιάζεται την ταυτότητα της Ελένης, μολονότι αυτή του κάνει κάποιους υπαινιγμούς. Τέλος, φαίνεται περήφανος που συνετέλεσε στην άλωση της Τροίας (στ. 130), ευσεβής (ακολουθεί τις εντολές του Φοίβου) και ευγνώμων στην Ελένη για τη στάση της.

Ευριπίδης και πόλεμος:

Ο πόλεμος στον Ευριπίδη έχει χάσει την ηρωική-επική του διάσταση και είναι απλά η αιτία των συμφορών που πλήττουν όλους τους ανθρώπους, νικητές και ηττημένους. Ο ποιητής στο έργο «Ελένη» τηρεί αρνητική στάση απέναντι στον πόλεμο, τον καταδικάζει και προβάλλει τα φιλειρηνικά του αισθήματα. Αυτό φαίνεται από τους:

α) στ. 39-42, όπου παρουσιάζεται ο Τρωικός πόλεμος να γίνεται για μια σκιά, για μια νεφέλη, για το είδωλο της Ελένης.

β) στ. 105,106 και εξής, όπου περιγράφονται οι περιπέτειες του Τεύκρου, του πρωταγωνιστή της άλωσης της Τροίας.

γ) στ. 116-129, 130, 133 όπου αναφέρεται η απώλεια σημαντικών ηρώων, που έλαβαν μέρος σε αυτόν τον πόλεμο.

δ) στ. 131, όπου αναφέρονται οι υλικές καταστροφές

ε) στ. 134 και 140, όπου αναφέρονται τα δεινά του πολέμου σε ανθρώπινες ζωές και η αιχμαλωσία των αθώων.

στ) στ. 90-91, 112, 114, όπου εντοπίζουμε τα ίχνη απαξίωσης ενός πολιτισμού και ανατροπή των ηθικών αξιών που επέφερε ο πόλεμος.

Δεν είναι τυχαία αυτή η αντιηρωική και αντιεπική διάσταση που δίνει ο Ευριπίδης στον πόλεμο. Η απογοήτευσή του έτσι όπως εκφράζεται το έργο συνδέεται ασφαλώς με το ιστορικό πλαίσιο της εποχής του: η Σικελική Εκστρατεία που είχαν απερίσκεπτα πραγματοποιήσει οι Αθηναίοι το 415-413 π.Χ. είχε καταλήξει σε πανωλεθρία. Ο Ευριπίδης έκρινε πως ο πόλεμος αυτός ήταν μάταιος και άσκοπος και τους προβληματισμούς του θέλησε να τους εκθέσει από τη σκηνή στους συμπατριώτες του το 412 π.Χ. με το έργο του «Ελένη».

[ Βιβλιογραφία:

Δραματική ποίηση, Ευριπίδη Ελένη, Γ' Γυμνασίου, ΙΕΠ, "Διόφαντος"

http://ebooks.edu.gr /

http://users.sch.gr /

https://www.filologikigonia.gr ]

Εισαγωγή στη δραματική ποίηση Ερωτήσεις - Απαντήσεις

Sat, 07 Sep 2024 13:08:34 +0300

Εισαγωγή στη δραματική ποίηση Ερωτήσεις - Απαντήσεις

1) Ποια είναι τα είδη του αρχαίου ποιητικού λόγου και πώς ξεχωρίζει η δραματική ποίηση;

H δραματική ποίηση συνθέτει στοιχεία και από τα δύο είδη που προηγούνται χρονικά, το έπος και τη λυρική ποίηση, αλλά ξεχωρίζει από αυτά ,γιατί προορίζεται για παράσταση· αναπαριστάνει, δηλαδή, και ζωντανεύει ένα γεγονός που εξελίσσεται μπροστά στους θεατές, όπως δηλώνει και το όνομά της (δρᾶμα < δράω -ῶ = πράττω).

2) Με ποιου θεού τη λατρεία συνδέεται η δραματική ποίηση;

Tο δράμα προήλθε από τις θρησκευτικές τελετές, τὰ δρώμενα (= ιερές συμβολικές πράξεις) και συνδέθηκε από την αρχή με τις γιορτές προς τιμήν του θεού Διονύσου (= θεός του κρασιού και της βλάστησης).

3) Ποια ήταν τα χαρακτηριστικά της λατρείας του θεού Διονύσου;

– η ιερή μανία, που προκαλεί την ἔκστασιν (ἐξίσταμαι = βγαίνω από τον εαυτό μου και επικοινωνώ με το θείο)·

– ο έξαλλος ενθουσιασμός των οπαδών·

– το μιμητικό στοιχείο στις κινήσεις και στη φωνή των πιστών, για να εκφράσουν συναισθηματικές καταστάσεις

– η μεταμφίεση των πιστών σε Σατύρους, δηλαδή ζωόμορφους ακόλουθους του θεού.

Στις μεταμφιέσεις αυτές των πιστών, καθώς και στο τραγούδι (διθύραμβος) που έψαλλαν χορεύοντας προς τιμήν του θεού, βρίσκονται οι απαρχές του δράματος.

4)Τι ήταν ο διθύραμβος;

O διθύραμβος ήταν θρησκευτικό και λατρευτικό άσμα (=τραγούδι) που τραγουδούσε ο ιερός θίασος των πιστών του Διονύσου, με συνοδεία αυλού, χορεύοντας γύρω από το βωμό του θεού. O ύμνος αυτός είναι πολύ πιθανό ότι περιείχε και μια αφήγηση σχετική με τη ζωή και τα παθήματα του θεού. Ο πρώτος των χορευτών, ο ἐξάρχων, έκανε την αρχή στο τραγούδι (αυτοσχεδίαζε), ενώ Xορός 50 χορευτών, μεταμφιεσμένων, ίσως, σε τράγους, εκτελούσε κυκλικά τον διθύραμβο.

5) Ποια είναι τα είδη της δραματικής ποίησης;

Η τραγωδία, η κωμωδία και το σατυρικό δράμα.

6) Ποιος ο ρόλος του Αρίωνα και του Θέσπη στην εξέλιξη του δράματος;

Ο Αρίωνας,(6ος αιώνας π.Χ.) σημαντικός ποιητής και μουσικός, βοήθησε στην εξέλιξη του διθύραμβου από τον αυτοσχεδιασμό σε έντεχνη μορφή. Πρώτος συνέθεσε διθύραμβο και παρουσίασε τους χορευτές μεταμφιεσμένους σε Σατύρους, δηλαδή με χαρακτηριστικά τράγων, γι' αυτό και ονομάστηκε «ευρετής του τραγικού τρόπου».

Ο Θέσπης έκανε το μεγάλο βήμα για τη μετάβαση από τον διθύραμβο στην τραγωδία. Στα μέσα του 6ου αι. π.X. στάθηκε απέναντι από τον Xορό και αντί να τραγουδήσει μια ιστορία άρχισε να την αφηγείται. Στη θέση του ἐξάρχοντος (= του πρώτου από τους χορευτές ) ο Θέσπης εισήγαγε άλλο πρόσωπο, εκτός Xορού, τον υποκριτή (ὑποκρίνομαι = ἀποκρίνομαι) ηθοποιό, ο οποίος έκανε διάλογο με τον Xορό, συνδυάζοντας το επικό στοιχείο (λόγος) με το αντίστοιχο λυρικό (μουσική)· συνέπεια αυτής της καινοτομίας ήταν η γέννηση της τραγωδίας στην Αττική.

7) Πότε και σε ποια περιοχή αναπτύχθηκε η τραγωδία;

Στην αττική γη οι κλιματολογικές συνθήκες, αλλά, κυρίως, οι κοινωνικές συνθήκες και η πολιτειακή οργάνωση με τους δημοκρατικούς θεσμούς (λογική και διάλογος) οδήγησαν στη διαμόρφωση αυτού του λογοτεχνικού είδους (5ος αιώνας). Αναπτύσσεται κατά τη διάρκεια του χρυσού αιώνα, όταν η Αθήνα διαθέτει μεγάλη ισχύ και δόξα και συγχρόνως αποτελεί σπουδαίο πνευματικό και πολιτιστικό κέντρο.

8) Ποια στοιχεία δείχνουν τον θρησκευτικό χαρακτήρα του δράματος;

α) Αποτελούσε μέρος της λατρείας του θεού, κατά τη διάρκεια των εορτών του.

β) Οι παραστάσεις γίνονταν στον ιερό χώρο του Ελευθερέως Διονύσου,

γ) Οι ιερείς του κατείχαν τιμητική θέση στην πρώτη σειρά των επισήμων,

δ) Οι νικητές των δραματικών αγώνων στεφανώνονταν με κισσό, ιερό φυτό του Διονύσου).

ε) Η θρησκευτικότητα γίνεται στοιχείο του έργου και εκφράζεται στο σχήμα: άτη - ύβρη - νέμεση - τίση.

9) Από πού αντλούν τα θέματά τους οι ποιητές των τραγωδιών και ποια είναι αυτά;

Οι συγγραφείς τραγωδιών αντλούν τα θέματά τους συνήθως από τους μύθους, τους οποίους όμως συνδέουν με τη σύγχρονή τους επικαιρότητα και τους καθιστούν φορείς των προβληματισμών τους.

10) Πότε και πού γίνονταν παραστάσεις τραγωδιών στην αρχαία Αθήνα;

H παράσταση των τραγωδιών στο θέατρο γινόταν στα Μεγάλα ἤ ἐν ἄστει Διονύσια, όπου διαγωνίζονταν οι τραγικοί ποιητές.

Στα Μικρὰ ἤ κατ' ἀγροὺς Διονύσια, γίνονταν μόνο επαναλήψεις έργων, στα Λήναια, γίνονταν, κυρίως, τραγικοί και κωμικοί αγώνες.

Στα Ανθεστήρια αρχικά δεν διδάσκονταν δράματα, αλλά αργότερα προστέθηκαν δραματικοί αγώνες.

Οι δραματικοί αγώνες αποτελούσαν υπόθεση της πόλης - κράτους και οργανώνονταν με κρατική φροντίδα.

11) Τι ήταν οι χορηγοί;

Ήταν πλούσιοι πολίτες που αναλάμβαναν τα έξοδα της παράστασης: για τον Xορό, τον χοροδιδάσκαλο, τον αυλητή, τη σκευή (= μάσκες, ενδυμασία). Η επιλογή των χορηγών γινόταν με κρατική φροντίδα.

12) Ποιοι ήταν οι συντελεστές της παράστασης;

α) Οι υποκριτές-ηθοποιοί:ήταν άνδρες. Αρχικά, στην τραγωδία ήταν ένας ο υποκριτής. Μετά πρόσθεσαν τον δεύτερο και τον τρίτο (ο Αισχύλος και ο Σοφοκλής αντίστοιχα).

β) Οι χορευτές: ήταν άνδρες. Αρχικά 12 και αργότερα 15. Ο Χορός έμπαινε στην ορχήστρα του αρχαίου θεάτρου από τη δεξιά πάροδο.

γ) Ο αυλητής: Συνόδευε με τον αυλό τα λυρικά μέρη του δράματος.

δ) Ο ποιητής - δραματουργός.

13) Ποια ήταν τα βραβεία για τους νικητές - ποιητές, αλλά και τους χορηγούς τους; (οι κριτές ήταν 10 και ορίζονταν με κλήρωση)

Η Εκκλησία του Δήμου, σε πανηγυρική τελετή, έδινε τα βραβεία (στέφανος κισσού) στους νικητές- ποιητές (πρωτεῖα, δευτερεῖα, τριτεῖα) και στους χορηγούς (χάλκινος τρίπους). Επίσης, αναγράφονταν τα ονόματα των ποιητών, των χορηγών και των πρωταγωνιστών σε πλάκες που τις κατέθεταν στο δημόσιο αρχείο (διδασκαλίαι).

14) Ποιοι αποτελούσαν το κοινό των δραματικών αγώνων (παραστάσεων των τραγωδιών);

Aθηναίοι, μέτοικοι και ξένοι, κατέκλυζαν κάθε χρόνο το θέατρο του Διονύσου και ζούσαν, επί τρεις μέρες, την ένταση των δραματικών αγώνων. Συμπεριλαμβάνονταν και οι γυναίκες. H παροχή χρηματικού βοηθήματος, των θεωρικών, στους άπορους πολίτες, για να παρακολουθήσουν δωρεάν τις παραστάσεις χωρίς εισιτήριο, διευκόλυνε την προσέλευση του κόσμου. Το όλο θέαμα είχε χαρακτήρα παλλαϊκής γιορτής και ήταν υπόθεση συλλογική.

15) Πώς ορίζει ο Αριστοτέλης την τραγωδία;

«Ἔστιν οὖν τραγῳδία μίμησις πράξεως σπουδαίας καὶ τελείας, μέγεθος ἐχούσης, ἡδυσμένῳ λόγῳ, χωρὶς ἑκάστῳ τῶν εἰδῶν ἐν τοῖς μορίοις, δρώντων καὶ οὐ δι' ἀπαγγελίας, δι' ἐλέου καὶ φόβου περαίνουσα τὴν τῶν τοιούτων παθημάτων κάθαρσιν».

H τραγωδία, δηλαδή, είναι μίμηση (αναπαράσταση επί σκηνής) πράξης εξαιρετικής και τέλειας (με αρχή, μέση και τέλος (= σκοπός), δηλαδή ολοκληρωμένης, η οποία είναι ευσύνοπτη (έχει κάποια διάρκεια), με λόγο που τέρπει (ποιητικό, ευχάριστο), διαφορετική για τα δύο μέρη της (διαλογικό και χορικό), με πρόσωπα που δρουν και δεν απαγγέλλουν απλώς, και η οποία με τη συμπάθεια (= λύπηση) του θεατή (προς τον πάσχοντα ήρωα) και τον φόβο (μήπως βρεθεί σε παρόμοια θέση) επιφέρει στο τέλος τη λύτρωση - ανακούφιση (κάθαρση) από παρόμοια πάθη.

16) Ποια είναι η δομή της τραγωδίας, σύμφωνα με τον Αριστοτέλη;

H τραγωδία είναι σύνθεση επικών και λυρικών στοιχείων·

Κατά ποσόν μέρη: Ήταν: Α. διαλογικά και Β. χορικά.

Α. Διαλογικά - Επικά:

Πρόλογος: πρόκειται για τον πρώτο λόγο του υποκριτή, που προηγείται της εισόδου του Xορού. Μπορεί να είναι μονόλογος, μια διαλογική σκηνή ή και τα δύο. Mε τον πρόλογο οι θεατές εισάγονται στην υπόθεση της τραγωδίας.

Επεισόδια: αντίστοιχα με τις σημερινές πράξεις των θεατρικών έργων, αναφέρονται στη δράση των ηρώων. Mε αυτά προωθείται η υπόθεση.

Έξοδος: επισφραγίζει τη λύση της τραγωδίας. Αρχίζει αμέσως μετά το τελευταίο στάσιμο και ακολουθείται από το εξόδιο άσμα του Xορού.

Β. Λυρικά - Χορικά:

Πάροδος: είναι το άσμα που έψαλλε ο Χορός στην πρώτη του είσοδο, καθώς έμπαινε στην ορχήστρα με ρυθμικό βηματισμό.

Στάσιμα: άσματα που έψαλλε ο Xορός, εμπνευσμένα από το επεισόδιο που προηγήθηκε, χωρίς να προωθούν την εξωτερική δράση. Συνοδεύονταν από μικρές κινήσεις του Xορού.

Κατά ποιόν μέρη:

Μύθος: η υπόθεση της τραγωδίας, το σενάριο.

Ήθος: ο χαρακτήρας των δρώντων προσώπων και το ποιόν της συμπεριφοράς τους.

Λέξη: η γλώσσα της τραγωδίας, η ποικιλία των εκφραστικών μέσων.

Διάνοια: οι ιδέες, οι σκέψεις των προσώπων και η επιχειρηματολογία τους.

Μέλος: η μελωδία, η μουσική επένδυση των λυρικών μερών.

΄Οψη: η σκηνογραφία και η σκευή, δηλαδή όλα όσα φορούσε ή κρατούσε ο ηθοποιός.

17) Ποια ήταν τα βασικά μέρη του αρχαίου θεάτρου και τι γνωρίζετε γι'αυτά;

Τρία ήταν τα βασικά μέρη του αρχαίου θεάτρου:

α) Το κυρίως θέατρο ή κοίλον, το μέρος που προοριζόταν για τους θεατές.

β) Η ορχήστρα, ο κυκλικός ή ημικυκλικός χώρος, όπου ὠρχεῖτο, ο χορός.

γ) Η σκηνή, ο χώρος των υποκριτών.

Το κοίλον

Το κυρίως θέατρο περιλαμβάνει τα εδώλια (καθίσματα) των θεατών, τα οποία περιβάλλουν ημικυκλικά την ορχήστρα. Είναι κτισμένα αμφιθεατρικά και ακολουθούν την πλαγιά του λόφου, στον οποίο συνήθως κατασκευαζόταν το θέατρο.

Η ορχήστρα

Ο κυκλικός ή ημικυκλικός χώρος ανάμεσα στο κοίλο και τη σκηνή αποτελούσε την ορχήστρα. Η ορχήστρα βρισκόταν λίγο χαμηλότερα από τη σκηνή. Η είσοδος του χορού στην ορχήστρα γινόταν από δύο πλευρικές διόδους, τις παρόδους. Στο κέντρο της ορχήστρας βρισκόταν ο βωμός του Διονύσου, η θυμέλη. Πίσω από τη θυμέλη έπαιρναν θέση ο αυλητής και ο υποβολέας.

Η σκηνή

Η σκηνή εκτεινόταν πίσω από την ορχήστρα. Ήταν ένα απλό επίμηκες οικοδόμημα, για να φυλάγουν οι υποκριτές τα σκεύη και τα υλικά τους. Κατά μήκος του τοίχου της σκηνής, προς το μέρος των θεατών, κατασκευάστηκε ένα υπερυψωμένο δάπεδο, πάνω στο οποίο έπαιζαν οι ηθοποιοί. Ο χώρος αυτός ονομάστηκε λογεῖο.

Ο τοίχος της σκηνής πίσω από το λογείο απεικόνιζε πρόσοψη ναού ή ανακτόρου με δύο ορόφους. Τα πρόσωπα που έρχονταν απέξω και όχι από τα ανάκτορα, έμπαιναν από τις δύο παρόδους.

18) Ποια ήταν τα βασικότερα τεχνικά και μηχανικά μέσα του αρχαίου θεάτρου;

Τα βασικότερα τεχνικά και μηχανικά μέσα του αρχαίου θεάτρου ήταν οι περίακτοι, το εκκύκλημα, το θεολογείο, η μηχανή ή αιώρημα, οι χαρώνειες κλίμακες, το βροντείο.

~ «Από μηχανής θεός»

Ο τραγικός ποιητής οδηγούσε σταδιακά την εξέλιξη του μύθου σ’ ένα σημείο αδιεξόδου, με αποτέλεσμα η εξεύρεση μιας λύσης να είναι πολύ δύσκολη, αν όχι αδύνατη. Τότε, προκειμένου το θεατρικό έργο να φτάσει σε ένα τέλος, συνέβαινε το εξής: εισαγόταν στο μύθο ένα θεϊκό πρόσωπο, που με την παρέμβασή του έδινε μια λύση στο αδιέξοδο και το έργο μπορούσε πλέον να ολοκληρωθεί ομαλά. Η έκφραση «ο από μηχανής θεός» καθιερώθηκε, επειδή αυτό το θεϊκό πρόσωπο εμφανιζόταν στη σκηνή του θεάτρου με τη βοήθεια της «μηχανής», δηλαδή ενός ξύλινου γερανού, ώστε να φαίνεται ότι έρχεται από ψηλά.

~ «Θεολογείον»

Το θεολογείον ήταν ένα είδος εξώστη που βρισκόταν πάνω από τη σκηνή των αρχαίων θεάτρων για την παρουσίαση των υποκριτών που υποδύονταν τους θεούς.

19) Ποιος ήταν ο ρόλος του Χορού στην αρχαία τραγωδία;

O Xορός αποτελεί αναπόσπαστο στοιχείο της τραγωδίας .Ο αριθμός των μελών του έγινε 12 και με τον Σοφοκλή 15. O Xορός, με επικεφαλής τον αυλητή, έμπαινε από τη δεξιά πάροδο.

Αντιπροσώπευε την κοινή γνώμη.

20) Ποιοι ήταν οι τρεις μεγάλοι τραγικοί;

Οι τρεις μεγάλοι τραγικοί με χρονολογική σειρά ήταν ο Αισχύλος, ο Σοφοκλής και ο Ευριπίδης.

21) Ποια ήταν τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά και οι καινοτομίες του Ευριπίδη;

– Με τη νέα της μορφή η πορεία του μύθου οδηγούσε συχνά σε αδιέξοδο, που ο ποιητής το ξεπερνούσε παρουσιάζοντας έναν "από μηχανής θεό" να επιβάλλει τη λύση.

– Οι χαρακτήρες του Ευριπίδη παρουσιάζονται ως κοινοί άνθρωποι, ρεαλιστικά, με τις αρετές και τα ελαττώματά τους.

– Προσαρμοσμένος στο σοφιστικό κλίμα, ο Ευριπίδης με τα έργα του θέτει τα ερωτήματα, αμφισβητεί τις παραδοσιακές αντιλήψεις, καινοτομεί.

22) Πότε διδάχθηκε για πρώτη φορά το δράμα αυτό;

Η τραγωδία "Ελένη" του Ευριπίδη διδάχθηκε το 412 π. Χ. (1692 στίχοι).

23) Ποια είναι τα πρόσωπα και σε ποιον τόπο εκτυλίσσονται τα γεγονότα;

Πρόσωπα: Χορός: αιχμάλωτες Σπαρτιάτισσες, Ήρωες: Ελένη , Τεύκρος, Μενέλαος, Γριά, Αγγελιαφόρος, Θεονόη, Θεοκλύμενος, Άγγελος β', Κάστορας και Πολυδεύκης (οι Διόσκουροι, τα θεοποιημένα αδέλφια της Ελένης), Τόπος: Αίγυπτος

24) Ποια είναι η υπόθεση της τραγωδίας "Ελένη";

Η πραγματική Ελένη δεν ήταν στην Τροία, αλλά το είδωλό της. O Ερμής την άρπαξε με εντολή της Ήρας και την έδωσε στον Πρωτέα, τον βασιλιά της Αιγύπτου, για να την προστατεύει. Όταν, όμως, αυτός πέθανε, ο γιος του, ο Θεοκλύμενος, προσπαθούσε να την κάνει γυναίκα του κι αυτή κατέφυγε ικέτισσα στον τάφο του Πρωτέα. Παρουσιάζεται σ’ αυτήν ο Μενέλαος. Είναι ναυαγός και προσπαθεί να διασώσει τους λίγους συντρόφους του που κρύβονται σε μια σπηλιά. Μετά την αμοιβαία αναγνώρισή τους, οι δύο ήρωες εφαρμόζουν ένα δόλιο σχέδιο, εξαπατούν τον Θεοκλύμενο και μπαίνουν οι ίδιοι σε πλοίο, για να κάνουν δήθεν θυσία στη θάλασσα τιμώντας τον υποτιθέμενο νεκρό Μενέλαο. Τελικά, επιστρέφουν στην πατρίδα τους.

25) Τι σημαίνει ο όρος «είναι» και «φαίνεσθαι»;

Πρόκειται, λοιπόν, για το αληθινό και το φαινομενικό, για τη μεγάλη αντίθεση ανάμεσα στην αλήθεια και το φαινόμενο, στη γνώση και την άγνοια. Ο Ευριπίδης στη τραγωδία του «Ελένη» προσπαθεί να δείξει πώς ξεγελιόμαστε από την εικόνα και δεν ψάχνουμε βαθύτερα να βρούμε την ουσία των πραγμάτων.

[ Βιβλιογραφία:

Ιστορία της Αρχαίας Ελληνικής Γραμματείας, Α', Β', Γ' Γυμνασίου, ΙΕΠ, "Διόφαντος"

http://ebooks.edu.gr /

https://filologikaek.blogspot.com /

https://e-didaskalia.blogspot.com /

http://users.sch.gr / ]