Ανακοινώσεις μαθήματος ΑΡΧΑΙΑ ΠΡΩΤΟΤΥΠΟ Α' ΓΥΜΝΑΣΙΟΥ (Αγ1, Αγ2)

Ενότητα 13 Δάμων και Φιντίας (σελ. 98)

Wed, 24 Sep 2025 23:09:41 +0300

Ενότητα 13

Δάμων και Φιντίας (σελ. 98)

(Όχι Λεξιλογικός πίνακας, Είδη προτάσεων συνοπτικά, Αναφορές σε συντακτικό ρόλο απαρεμφάτου και μετοχής, Απαρέμφατο + Μετοχή γραμματικά)

Κείμενο και μετάφραση:

Διονυσίου τυραννοῦντος Φιντίας τις Πυθαγόρειος

Όταν ασκούσε την εξουσία ο Διονύσιος, κάποιος Φιντίας Πυθαγόρειος,

ἐπιβεβουλευκὼς τῷ τυράννῳ,

που είχε συνωμοτήσει εναντίον του άρχοντα,

μέλλων δὲ τῆς τιμωρίας τυγχάνειν,

και επρόκειτο να τιμωρηθεί,

ᾐτήσατο παρὰ τοῦ Διονυσίου χρόνον

ζήτησε χρόνο από τον Διονύσιο,

εἰς τὸ πρότερον ἅ βούλεται διοικῆσαι

για να τακτοποιήσει προηγουμένως τις υποθέσεις του·

δώσειν δ’ ἔφησεν ἐγγυητήν τῶν φίλων ἕνα.

και είπε ότι θα δώσει για εγγύηση ένα φίλο του.

Τοῦ δὲ δυνάστου θαυμάσαντος, εἰ τοιοῦτός ἐστι φίλος

Κι επειδή ο άρχοντας απόρησε αν υπάρχει τέτοιος φίλος

ὅς ἑαυτὸν εἰς τὴν εἱρκτήν ἄντ' ἐκείνου παραδώσει,

που θα δεχτεί να φυλακιστεί αντί για εκείνον,

προεκαλέσατό τινα τῶν γνωρίμων ὁ Φιντίας,

ο Φιντίας προσκάλεσε κάποιον από τους φίλους του,

Δάμωνα ὄνομα, Πυθαγόρειον φιλόσοφον,

που ονομαζόταν Δάμων και ήταν Πυθαγόρειος φιλόσοφος,

ὅς ἔγγυος εὐθὺς ἐγενήθη.

ο οποίος μπήκε αμέσως εγγυητής του.

Τινὲς μέν οὖν ἐπῄνουν τὴν ὑπερβολήν

Μερικοί λοιπόν, επαινούσαν την υπερβολή

τῆς πρὸς τοὺς φίλους εὐνοίας,της αγάπης προς τους φίλους,

τινὲς δὲ τοῦ ἐγγύου προπέτειαν καὶ μανίαν κατεγίνωσκον.

κάποιοι όμως καταλόγιζαν επιπολαιότητα και παραφροσύνη στον εγγυητή.

Πρὸς δὲ τὴν τεταγμένην ὥραν ἅπας ὁ δῆμος συνέδραμεν,

Την καθορισμένη ώρα όλος ο λαός συγκεντρώθηκε

καραδοκῶν εἰ φυλάξει τὴν πίστιν Φιντίας.

περιμένοντας με αγωνία αν ο Φιντίας τηρήσει την υπόσχεσή του.

Ἤδη δὲ τῆς ὥρας συγκλειούσης Φιντίας ἀνελπίστως

Και όταν πια πλησίαζε η ώρα, ο Φιντίας ανέλπιστα

ἐπὶ τῆς ἐσχάτης τοῦ χρόνου ῥοπῆς δρομαῖος ἦλθε.

ήρθε τρέχοντας την τελευταία στιγμή.

Θαυμάσας οὖν ὁ Διονύσιος

Ο Διονύσιος, λοιπόν, από θαυμασμό

ἀπέλυσεν τῆς τιμωρίας τὸν ἐγκαλούμενον

απάλλαξε από την τιμωρία τον κατηγορούμενο

καὶ παρεκάλεσε τοὺς ἄνδρας και ζήτησε από τους (δύο) άνδρες

τρίτον ἑαυτὸν εἰς τὴν φιλίαν προσλαβέσθαι.

να τον δεχτούν ως τρίτο μέλος της φιλίας τους.

Νόημα:

Σύμφωνα με όσα μας λέει ο Διόδωρος, οι μαθητές του Πυθαγόρα ήταν πολύ δεμένοι μεταξύ τους· ενδιαφέρονταν ο ένας για τον άλλο και αλληλοβοηθιούνταν στις δύσκολες στιγμές. Παράδειγμα τέτοιας συμπεριφοράς είναι και οι δύο φίλοι του κειμένου, ο Δάμωνας και ο Φιντίας. Όταν ο Φιντίας φυλακίστηκε από τον τύραννο των Συρακουσών Διονύσιο, ο Δάμωνας πήρε τη θέση του, για να αποτελειώσει ο Φιντίας κάποιες υποχρεώσεις του, ενώ υπήρχε ο κίνδυνος να τιμωρηθεί ο ίδιος στη θέση του φίλου του. Την τελευταία στιγμή, όμως, ήρθε ο Φιντίας και τότε ο τύραννος έμεινε άναυδος από την πραγματική αγάπη των δύο νέων και έδωσε χάρη στον καταδικασμένο, εκφράζοντας την επιθυμία να αποτελέσει το τρίτο μέλος της φιλίας τους.

Τίς, τί αόριστη αντωνυμία (κάποιος, κάποια, κάποιο)

Ενικός αριθμός

αρ. θηλ. ουδ.

Ον τὶς τὶς τὶ

Γεν τινὸς ή του τινὸς ή του τινὸς ή του

Δοτ τινὶ ή τῳ τινὶ ή τῳ τινὶ ή τῳ

Αιτ τινὰ τινὰ τὶ

Πληθυντικός αριθμός

Ον τινὲς τινὲς τινὰ ή ἄττα

Γεν τινῶν τινῶν τινῶν

Δοτ τισὶ(ν) τισὶ(ν) τισὶ(ν)

Αιτ τινὰς τινὰς τινὰ ή ἄττα

Παραγωγή επιθέτων:

Καταλήξεις:

Α. πλησμονή, δηλ. αφθονία κάποιου πράγματος: -εις, -όεις, -(ει)νός, -λός, -(η)λός, -(α)λέος-ρός (-αρός, -ερός, -ηρός, - υρός), -ώδης

Β. χρόνο ή μέτρο: -(ι)αῖος -ήσιος -ινός

Γ1. Γραμματική

Απαρέμφατα και μετοχές ενεργητικής φωνής βαρύτονων ρημάτων

Εκτός από τις εγκλίσεις, το ρήμα σχηματίζει δύο ονοματικούς τύπους, το απαρέμφατο και τη μετοχή.

α. Το απαρέμφατο:

Το απαρέμφατο λέγεται έτσι, γιατί η κατάληξή του δε δηλώνει συγκεκριμένο πρόσωπο του λόγου (στερητικό ἀ). Είναι άκλιτος ρηματικός τύπος που, όταν είναι έναρθρο, ισοδυναμεί με αφηρημένο ουσιαστικό.

•• Καταλήξεις απαρεμφάτων βαρύτονων ρημάτων στην ενεργητική φωνή:

Ενεστώτας Μέλλοντας Αόριστος Παρακείμενος

Φωνηεντόληκτα: -ειν -σειν -σαι -κέναι. π.χ. τοξεύειν τοξεύσειν τοξεῦσαι τετοξευκέναι

Ουρανικόληκτα: -ειν -ξειν -ξαι -χέναι, π.χ. πράττειν πράξειν πρᾶξαι πεπραχέναι

Χειλικόληκτα: -ειν -ψειν -ψαι -φέναι, π.χ. γράφειν γράψειν γράψαι γεγραφέναι

Οδοντικόληκτα: -ειν -σειν -σαι -κέναι, π.χ. πείθειν πείσειν πεῖσαι πεπεικέναι

Παρατηρήσεις:

-Το απαρέμφατο του αορίστου δεν παίρνει αύξηση (όπως και οι εγκλίσεις του ίδιου χρόνου πλην της οριστικής).

-Το απαρέμφατο του παρακειμένου διατηρεί τον αναδιπλασιασμό, π.χ. βε-βουλευκέναι, τε-θαυμακέναι, ἐ-σκευακέναι.

-Το απαρέμφατο ενεστώτα του ρ. εἰμὶ είναι: εἶναι.

β. Η μετοχή:

Η μετοχή είναι ρηματικό επίθετο που παρουσιάζει τρία γένη και αντίστοιχα τρεις καταλήξεις (τριγενές και τρικατάληκτο).

•• Καταλήξεις μετοχών βαρύτονων ρημάτων στην ενεργητική φωνή:

Ενεστώτας Μέλλοντας Αόριστος Παρακείμενος

Φωνηεντόληκτα: -ων, -ουσα,-ον /-σων, -σουσα, -σον/ -σας, -σασα, σαν /-κώς, -κυῖα, -κός ,

π.χ. ὁ τοξεύων ὁ τοξεύσων ὁ τοξεύσας ὁ τετοξευκώς

ἡ τοξεύουσα ἡ τοξεύσουσα ἡ τοξεύσασα ἡ τετοξευκυῖα

τό τοξεῦον τό τοξεῦσον τό τοξεῦσαν τό τετοξευκός

Ουρανικόληκτα: -ων, -ουσα,-ον/ -ξων, -ξουσα, / - ξας, -ξασα, -ξαν -ξον /-χώς, -χυῖα, -χός,

π.χ. ὁ πράττων ὁ πράξων ὁ πράξας ὁ πεπραχώς

ἡ πράττουσα ἡ πράξουσα ἡ πράξασα ἡ πεπραχυῖα

τό πρᾶττον τό πρᾶξον τό πρᾶξαν τό πεπραχός

Χειλικόληκτα: -ων, -ουσα,-ον/ -ψων, ψουσα, -ψον/ - ψας, -ψασα,-ψαν/ -φώς, -φυῖα, -φός

π.χ. ὁ γράφων ὁ γράψων ὁ γράψας ὁ γεγραφώς

ἡ γράφουσα ἡ γράψουσα ἡ γράψασα ἡ γεγραφυῖα

τό γρᾶφον τό γρᾶψον τό γρᾶψαν τό γεγραφός

Παρατηρήσεις:

Η μετοχή του αορίστου δεν παίρνει αύξηση.

Η μετοχή του παρακειμένου διατηρεί τον αναδιπλασιασμό, π.χ. ὁ ἐσκευακώς, ἡ ἐσκευακυῖα, τὸ ἐσκευακός.

Η μετοχή ενεστώτα του ρ. εἰμὶ είναι: ὤν, οὖσα, ὄν.

Το αρσενικό και ουδέτερο γένος των μετοχών όλων των χρόνων της ενεργητικής φωνής κλίνονται σύμφωνα με τη γ΄ κλίση, ενώ το θηλυκό σύμφωνα με τα θηλυκά σε -α της α΄ κλίσης. Επιπλέον, το θηλυκό στη γενική του πληθυντικού τονίζεται πάντοτε στη λήγουσα, π.χ. τῶν λυουσῶν, τῶν λυσουσῶν, τῶν λυσασῶν, τῶν λελυκυιῶν.

Γ2. Σύνταξη:

Το απαρέμφατο

Η ονοματική φύση του απαρεμφάτου φαίνεται από το ότι μπορεί να έχει άρθρο (ουδετέρου γένους, ενικού αριθμού) σε όλες τις πτώσεις, π.χ. τὸ πράττειν, τοῦ πράττειν. Λέγεται τότε έναρθρο απαρέμφατο και παρουσιάζει τις συντακτικές χρήσεις ενός ουσιαστικού, π.χ. Τὸ λακωνίζειν ἐστὶ φιλοσοφεῖν (το έναρθρο απαρέμφατο τὸ λακωνίζειν είναι υποκείμενο του ρήματος ἐστί).

Η ονοματική φύση του απαρεμφάτου - Το άναρθρο απαρέμφατο:

Το άναρθρο απαρέμφατο (ειδικό και τελικό) είναι πιο συχνό και έχει πολλές συντακτικές χρήσεις, οι κυριότερες από τις οποίες είναι:

-αντικείμενο σε προσωπικά ρήματα

-υποκείμενο σε απρόσωπα ρήματα ή απρόσωπες εκφράσεις.

Άναρθρο απαρέμφατο:

-Ειδικό: μεταφράζεται με τις λέξεις «ότι», «πως»,

εξαρτάται από ρήματα που σημαίνουν «λέω», «νομίζω», «γνωρίζω», «αντιλαμβάνομαι» κ.ά.,

δέχεται άρνηση οὐ: Ἐκείνους λύειν φημὶ τὴν εἰρήνην.

-Τελικό: μεταφράζεται με τη λέξη «να», εξαρτάται από ρήματα που σημαίνουν «θέλω», «μπορώ», «προτρέπω», «απαγορεύω» κ.ά., δέχεται άρνηση μή: Τὰς συνθήκας λύειν ἐπιχειροῦσιν.

Βασικές συντακτικές χρήσεις:

-Αντικείμενο σε προσωπικά ρήματα, δηλ. ρήματα που κλίνονται σε όλα τα πρόσωπα και έχουν ως υποκείμενο κάποιο πρόσωπο, ζώο ή πράγμα. Ἔφησε δώσειν ἐγγυητὴν ἕνα τῶν φίλων.

-Υποκείμενο σε απρόσωπα ρήματα, δηλ. ρήματα που απαντούν μόνο στο γ΄ εν. πρόσωπο και δεν έχουν ως υποκείμενο κάποιο πρόσωπο, ζώο ή πράγμα. Είναι παρόμοια με τα ν.ε. «πρέπει», «λέγεται», «ενδέχεται» κ.ά.· συνηθέστερα στην α.ε. είναι τα δεῖ, χρή (= πρέπει), προσήκει (= αρμόζει).

Την ίδια συντακτική θέση παίρνει το απαρέμφατο και με απρόσωπες εκφράσεις, δηλ. φράσεις που αποτελούνται από ένα επίθετο ή ένα επίρρημα και το γ΄ ενικό πρόσωπο των ρημάτων εἰμὶ και ἔχω, π.χ. δίκαιόν ἐστι (= είναι δίκαιο / είναι σωστό), καλόν ἐστι (= είναι όμορφο / είναι καλό), καλῶς ἔχει (= καλόν ἐστι): Προσήκει ὑμῖν τοὺς προγόνους μιμεῖσθαι.

Δίκαιόν ἐστιν ὑπὲρ μεγάλων ἐγκλημάτων δεινὰς ποιεῖσθαι τὰς τιμωρίας.

Η μετοχή:

Οι μετοχές, ανάλογα με τη συντακτική τους λειτουργία, διακρίνονται σε τρεις κατηγορίες: επιθετικές, κατηγορηματικές, επιρρηματικές.

-Επιθετική: Μεταφράζεται ως αναφορική πρόταση με τις λέξεις «που», «ο οποίος». Συνήθως είναι έναρθρη. Συντακτικά καταλαμβάνει θέσεις ουσιαστικών και επιθέτων.

Ὁ φεύγων πόνους φεύγει τιμάς (= αυτός που αποφεύγει τους κόπους αποφεύγει και τις τιμές).

-Κατηγορηματική: Μεταφράζεται με τις λέξεις «να», «ότι» και (σπανιότερα, όταν εξαρτάται από ρήμα ψυχικού πάθους) «που». Εξαρτάται συνήθως από ρ. συνδετικά, γνωστικά, αισθητικά, έναρξης, λήξης, ψυχικού πάθους. Ἐμοὶ χαρίζου ἀποκρινόμενος (= Κάνε μου τη χάρη να μου απαντήσεις).

[ Βιβλιογραφία:

Αρχαία Ελληνική Γλώσσα Α'' Γυμνασίου, ΙΕΠ, "Διόφαντος"

Γραμματική της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας, Μιχ. Χ. Οικονόμου]

Συντακτικό της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας, Α', Β', Γ' Γυμνασίου, Π. Μπίλια, ΙΕΠ, "Διόφαντος"

http://ebooks.edu.gr /

https://latistor.blogspot.com /

http://users.sch.gr /

https://e-didaskalia.blogspot.gr ]

Ενότητα 12 Αθήνα και Ατλαντίδα

Wed, 24 Sep 2025 23:08:40 +0300

Ενότητα 12

Αθήνα και Ατλαντίδα

(Διδάσκεται μόνο το Γ2)

Κείμενο και Μετάφραση:

Ἐν δὲ δὴ τῇ Ἀτλαντίδι νήσῳ συνέστη

Στο νησί, λοιπόν, της Ατλαντίδας συγκροτήθηκε

μεγάλη καὶ θαυμαστὴ δύναμις βασιλέων,

μεγάλη και αξιοθαύμαστη δύναμη βασιλέων,

κρατοῦσα μὲν ἁπάσης τῆς νήσου,

που εξουσίαζε ολόκληρο το νησί

πολλῶν δὲ ἄλλων νήσων καὶ μερῶν τῆς ἠπείρου.

και πολλά άλλα νησιά και μέρη της ξηράς.

Αὕτη δὴ πᾶσα ἡ δύναμις συναθροισθεῖσα εἰς ἕν

Όλη αυτή η δύναμη αφού συνενώθηκε,

ἐπεχείρησέν ποτε δουλοῦσθαι μιᾷ ὁρμῇ

επιχείρησε κάποτε να υποδουλώσει με μία και μόνη επίθεση

τὸν τε παρ’ ὑμῖν καὶ τὸν παρ’ ἡμῖν τόπον

το δικό σας και το δικό μας τόπο

καὶ πάντα τὸν ἐντὸς τοῦ στόματος.

και όλη την περιοχή που βρίσκεται μέσα στο στόμιο.

Τότε οὖν, ὦ Σόλων, ἡ δύναμις τῆς πόλεως ὑμῶν,

Τότε, λοιπόν, Σόλωνα, η δύναμη της πόλης σας

ἐγένετο διαφανής ἀρετῇ τε καὶ ῥώμῃ

υπήρξε ξακουστή για τη γενναιότητα και το σθένος της

εἰς ἅπαντας ἀνθρώπους·

σε όλους γενικά τους ανθρώπους·

προέστη γὰρ πάντων εὐψυχίᾳ

γιατί ξεχώρισε από όλες στη γενναιότητα

καὶ τέχναις ὅσαι κατὰ πόλεμον

και στις πολεμικές τέχνες,

ἀφικομένη ἐπὶ τοὺς έσχάτους κινδύνους,

αφού έφτασε στους έσχατους κινδύνους,

καὶ κρατήσασα μὲν τῶν ἐπιόντων ἔστησεν τρόπαιον,

και αφού νίκησε τους επιδρομείς, έστησε μνημείο νίκης,

διεκώλυσεν δὲ δουλωθῆναι τοὺς μήπω δεδουλωμένους

και παρεμπόδισε την υποδούλωση όσων δεν είχαν ακόμη υποδουλωθεί

ἅπαντας δὲ τοὺς ἄλλους ἠλευθέρωσεν ἀφθόνως.

και όλους τους άλλους τους ελευθέρωσε χωρίς υστεροβουλία.

Ὑστέρῳ δὲ χρόνῳ ἡ Ἀτλαντὶς νῆσος

Και αργότερα το νησί της Ατλαντίδας,

γενομένων ἐξαισίων σεισμῶν καὶ κατακλυσμῶν,

αφού έγιναν πολύ δυνατοί σεισμοί και κατακλυσμοί,

ἠφανίσθη δῦσα κατὰ τῆς θαλάττης·

βυθίστηκε στη θάλασσα και εξαφανίστηκε·

διὸ καὶ νῦν τὸ ἐκεῖ πέλαγος

γι’ αυτό και σήμερα το εκεί πέλαγος

γέγονεν ἄπορον καὶ ἀδιερεύνητον.

είναι αδιάβατο και ανεξερεύνητο.

Β2. Ετυμολογικά:

Τα παράγωγα επίθετα σχηματίζονται:

α) από ρήματα: θαυμάζω: θαυμαστός,

β) από ονόματα (από ουσιαστικά ή σπανιότερα από επίθετα): θάλασσα: θαλάσσιος, θῆλυς: θηλυκὸς

γ) από επιρρήματα: χθές: χθεσινός.

α) Επίθετα παράγωγα από ρήματα:

Κυρίως ρηματικά επίθετα

-τος και -τέος (λέγονται κυρίως ρηματικά επίθετα): λυ-τός, λυ-τή, λυ-τόν· λυ-τέος, λυ-τέα, λυ-τέον,

ὁ, ἡ ἄλυτος, τὸ ἄλυτον.

-Τα ρηματικά επίθετα σε -τος σημαίνουν: εκείνον που μπορεί να πάθει ή εκείνον που αξίζει να πάθει αυτό που δηλώνει το ρήμα από το οποίο παράγονται.

-Τα ρηματικά επίθετα σε -τέος σημαίνουν εκείνον που πρέπει να πάθει ό,τι φανερώνει το ρήμα από το οποίο παράγονται.

Άλλα επίθετα παράγωγα από ρήματα είναι:

-ὰς, π.χ. φεύγω: φυγ-ὰς

-ὴς, π.χ. ψεύδομαι: ψευδ-ὴς

-ὸς, π.χ. λείπω: λοιπὸς

-νὸς, π.χ. στυγέω -ῶ (= μισώ): στυγνός (= μισητός)

-ανὸς, π.χ. πείθω: πιθανὸς

-ρὸς, π.χ. λάμπω: λαμπρὸς

-ερὸς, π.χ. φαίνομαι: φαν-ερὸς

-ῐκὸς, π.χ. ἄρχω: ἀρχικὸς

-τῐκὸς, π.χ. ἀμύνομαι: ἀμυντικὸς

-ῐμος, π.χ. μάχομαι: μάχῐμος

-μων, π.χ. ἐλεέω -ῶ: ἐλεή-μων

-τήριος, π.χ. δράω -ῶ: δραστήριος

β) Επίθετα παράγωγα από ονόματα:

-ιος (παρουσιάζεται και σαν -αιος, - ειος, -οιος, -ῷος) Π.χ.

α) -ιος, π.χ. θάλασσα: θαλάσσιος·

β) -αιος, π.χ. ἀνάγκη: ἀναγκαῖος

γ) -ειος, π.χ. τέλος: τέλειος,

οἶκος: οἰκεῖος

δ) -οιος, π.χ. γέλως: γελοῖος

ε) -ῷος, π.χ. πατὴρ: πατρῷος, μήτηρ: μητρῷος

-κός, που (παρουσιάζεται και σαν -ακός, -ῐκός, -ῠκός, -εικός):

α) -κὸς, -ακὸς, π.χ. οἰκία: οἰκιακός, παροιμία: παροιμιακός

β) -κὸς, -ι-κὸς, π.χ. ἱστορία: ἱστορι-κός

γ) -κὸς, -υκὸς, π.χ. θῆλυς: θηλυκός

δ) -κός, -εικός, π.χ. Δεκέλεια: Δεκελεικός, κεραμεύς: κεραμεικὸς

(-εος) -οῦς, π.χ. ἄργυρος: ἀργυροῦς, χρυσός: χρυσοῦς

-ινος, π.χ. ξύλον: ξύλινος

-μος, π.χ. καῦσις: καύσιμος, χρῆσις: χρήσιμος

-εις, π.χ. τόλμη: τολμήεις (= τολμηρός)· ὕλη (= δάσος): ὑλήεις (= δασωμένος)

-όεις, π.χ. ἀστὴρ: ἀστερόεις

-νός, (-εινός), π.χ. ὄρος: ὀρεινός, φῶς: φωτεινός

-λός, π.χ. παχύς: παχυλός, φειδώ: φειδωλός

-ηλὸς, π.χ. σφρίγος: σφριγηλός

-λέος, -αλέος, π.χ. δίψα: διψαλέος, πείνα: πειναλέος

-ρὸς, -αρὸς, π.χ. αἶσχος: αἰσχρός, λίπος: λιπαρός

-ρὸς, -ηρὸς, π.χ. λύπη: λυπηρός

-ρὸς, -υρὸς, π.χ. ἰσχύς: ἰσχυ-ρός,

ἅλμη: ἁλμ-υρός

-ρὸς, -ερὸς, π.χ. κράτος: κρατερός,

δρόσος: δροσ-ερός

-ώδης, π.χ. ἀφρός: ἀφρ-ώδης

-αῖος, π.χ. πρότερος: προτεραῖος

-ιαῖος, π.χ. μήν: μηνιαῖος

-ήσιος, π.χ. ἔτος: ἐτήσιος, ἡμέρα: ἡμερήσιος

-ινὸς, π.χ. ἔαρ: ἐαρ-ινός, φθινόπωρον: φθινοπωρ-ινός

γ) Επίθετα παράγωγα από επιρρήματα (ιδίως τοπικά ή χρονικά):

-ιος, π.χ. ὄπισθεν: ὀπίσθιος, πρόσθεν: πρόσθιος

-ιμος, π.χ. ὀψέ: ὄψιμος, πρῲ και πρωί: πρώιμος

-νὸς, π.χ. πέρυσι: περυσινός

-ινὸς, π.χ. χθές: χθεσινός

-αῖος, π.χ. ῥάγδην (= βίαια, δυνατά): ῥαγδαῖος· χύδην (= χυτά, ανάκατα): χυδαῖος (= ανάμειχτος, κοινός, πρόστυχος)·

-ικὸς, π.χ. καθόλου (= γενικά): καθολικός.

Γ1. Γραμματική

Τρίτη κλίση ουσιαστικών:

Αρσενικά, θηλυκά και ουδέτερα περιττοσύλλαβα

Τα τριτόκλιτα ουσιαστικά λήγουν στην ονομαστική του ενικού σ' ένα από τα φωνήεντα: α, ι, υ, ω ή σ' ένα από τα σύμφωνα ν, ρ, ς, (ξ, ψ).

Στη γενική του ενικού λήγουν σε -ος, -ως, -ους

~ Καταληκτικά λέγονται όσα αρσενικά και θηλυκά σχηματίζουν την ονομαστική του ενικού με την κατάληξη -ς, π.χ. ἥρω-ς, ἰχθύ-ς

~ Ακατάληκτα λέγονται όλα τα ουδέτερα και κάποια αρσενικά και θηλυκά που σχηματίζουν την ονομαστική του ενικού χωρίς κατάληξη, π.χ. χιών, ἠχώ

~ Μονόθεμα λέγονται αυτά που σχηματίζουν όλες τις πτώσεις από ένα μόνο θέμα, π.χ. χιτών,χιτῶν-ος

Το θέμα στα μονόθεμα βρίσκεται από τη γενική του ενικού, αφού αφαιρεθεί από αυτήν η κατάληξη: πίνακ-ος > πινακ-, κλητῆρ-ος > κλητηρ-

~ Διπλόθεμα λέγονται αυτά που σχηματίζουν τις πτώσεις με δύο θέματα, γιατί σε μερικές περιπτώσεις εκτείνουν το φωνήεν της τελευταίας συλλαβής του θέματος· π.χ. ἡγεμόν-ος, ἡγεμών

Στα διπλόθεμα το θέμα που έχει στην τελευταία συλλαβή μακρόχρονο φωνήεν λέγεται ισχυρό θέμα, π.χ. ποιμήν, ῥήτωρ

Στα διπλόθεμα το θέμα που έχει στην τελευταία συλλαβή βραχύχρονο φωνήεν λέγεται αδύνατο θέμα.

Το ισχυρό θέμα στα διπλόθεμα βρίσκεται από την ονομαστική του ενικού, π.χ. ὁ ἡγεμών, ὁ ποιμήν

Το αδύνατο θέμα στα διπλόθεμα βρίσκεται από τη γενική του ενικού, αφού αφαιρεθεί η κατάληξη, π.χ. τοῦ ἡγεμόν-ος > ἡγεμον, τοῦ ποιμένος > ποιμεν-

Φωνηεντόληκτα λέγονται όσα έχουν χαρακτήρα φωνήεν, π.χ. ἥρω-ς ἥρωο-ς, πόλι-ς πόλε-ως

Συμφωνόληκτα λέγονται όσα έχουν χαρακτήρα σύμφωνο, π.χ. κόραξ κόρακ-ος, σωλήν σωλῆν-ος

Φωνηεντόληκτα:

Φωνηεντόληκτα καταληκτικά μονόθεμα σε -ως, γεν. -ωος και σε -υς, γεν. -υος

Ενικός αριθμός Πληθυντικός αρ.

ον. ὁ ἥρως οἱ ἥρωες

γεν. τοῦ ἥρωος τῶν ἡρώων

δοτ. τῷ ἥρωι τοῖς ἥρωσι(ν)

αιτ. τὸν ἥρωα τοὺς ἥρωας

κλ. (ὦ) ἥρως (ὦ) ἥρωες

Φωνηεντόληκτα καταληκτικά διπλόθεμα σε -ις, γεν -εως:

Ενικός αριθμός

ον. ἡ δύναμις πόλῐς

γεν. τῆς δυνάμεως πόλεως

δοτ. τῇ δυνάμει πόλει

αιτ. τὴν δύναμιν πόλιν

κλ. (ὦ) δύναμι πόλι

Πληθυντικός αριθμός

ον. αἱ δυνάμεις πόλεις

γεν. τῶν δυνάμεων πόλεων

δοτ. ταῖς δυνάμεσι(ν) πόλεσιν)

αιτ. τὰς δυνάμεις πόλεις

κλ. (ὦ) δυνάμεις πόλεις

Φωνηεντόληκτα καταληκτικά μονόθεμα σε -εύς, γεν. - έως:

Ενικός αριθμός

ον. ὁ βασιλεὺς

γεν. τοῦ βασιλέως

δοτ. τῷ βασιλεῖ

αιτ. τὸν βασιλέα

κλ. (ὦ) βασιλεῦ

Πληθυντικός αριθμός

ον. οἱ βασιλεῖς

γεν. τῶν βασιλέων

δοτ. τοῖς βασιλεῦσι(ν)

αιτ. τοὺς βασιλέας

κλ. (ὦ) βασιλεῖς

Συμφωνόληκτα οδοντικόληκτα ουδέτερα ακατάληπτα μονόθεμα σε -α, γεν. -ατος

Ενικός αριθμός Πληθυντικός αρ.

ον. τὸ κτῆμα τὰ κτήματα

γεν.τοῦ κτήματος τῶν κτημάτων

δοτ. τῷ κτήματι τοῖς κτήμασι αιτ. τὸ κτῆμα τὰ κτήματα

κλ. (ὦ) κτῆμα (ὦ) κτήματα

Γ2. Σύνταξη

Τα είδη των προτάσεων ως προς τους όρους τους:

– Απλή πρόταση λέγεται εκείνη που αποτελείται μόνο από τους κύριους όρους, δηλαδή μόνον από το ονοματικό σύνολο (ΟΣ) και το ρηματικό σύνολο (ΡΣ) [κατηγόρημα]

Το ΟΣ είναι το υποκείμενο

Δηλαδή οι μορφές της απλής πρότασης είναι:

Υ + ρήμα αμετάβατο, π.χ. Ὁ βασιλεύς ἄρχει

Υ + ρήμα μεταβατικό + αντικείμενο, π.χ. Ὁ ἡνίοχος ἄγει τήν ἅμαξαν

Υ + ρήμα συνδετικό + κατηγορούμενο, π.χ. Κλέαρχος ἦν στρατηγός

– Επαυξημένη πρόταση λέγεται εκείνη που περιέχει και δευτερεύοντες ή συμπληρωματικούς όρους, που προσδιορίζουν με ακρίβεια τους κύριους όρους της πρότασης, π.χ. Κλέαρχος ὁ Λακεδαιμόνιος ἦν ποτέ στρατηγός μέγας (επαυξημένη)

Η λέξη «Λακεδαιμόνιος» προσδιορίζει το υποκείμενο (=επιθετικός προσδιορισμός στο «Κλέαρχος» ), το επίρρημα «ποτέ» (=κάποτε) προσδιορίζει το ρήμα χρονικά και το επίθετο «μέγας» το κατηγορούμενο (=επιθετικός προσδιορισμός στο «στρατηγός»).

– Σύνθετη πρόταση λέγεται εκείνη που έχει περισσότερα από ένα υποκείμενα ή αντικείμενα ή κατηγορούμενα ή συνδυασμό.

ΠΡΟΣΟΧΗ ! Ποτέ περισσότερα ρήματα, αλλά μόνο ένα. Γιατί, αν έχουμε περισσότερα ρήματα, έχουμε περισσότερες από μία προτάσεις.

π.χ. Ἦλθον Ἀγησίλαος, Ξενοφῶν καί Ἀντισθένης. (3 υποκείμενα)

Οἱ Ἀθηναῖοι ἐποίησαν ὅρκους, σπονδάς καί συμμαχίαν. (3 αντικείμενα)

Κῦρος ἤν φιλάνθρωπος καί φιλομαθής καί φιλότιμος. (3 κατηγορούμενα)

Ἡμεῖς καί οἱ στρατηγοί ἐσμέν σώφρονες καί ἱκανοί. (2 υποκείμενα, 2 κατηγορούμενα)

– Ελλειπτική πρόταση λέγεται εκείνη από την οποία λείπουν ένας ή δύο κύριοι όροι, ως εύκολα εννοούμενοι, π.χ. Ἕλληνες ἐσμέν: παραλείπεται το υποκείμενο ( = ἡμεῖς ),

Σύ Ἕλλην: παραλείπεται το ρήμα ( = εἶ)

[ Βιβλιογραφία:

Αρχαία Ελληνική Γλώσσα Α'' Γυμνασίου, ΙΕΠ, "Διόφαντος"

Γραμματική της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας, Μιχ. Χ. Οικονόμου]Συντακτικό της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας, Α', Β', Γ' Γυμνασίου, Π. Μπίλια, ΙΕΠ, "Διόφαντος"

http://ebooks.edu.gr /

https://latistor.blogspot.com /

http://users.sch.gr /

https://e-didaskalia.blogspot.gr ]

Ενότητα 11 Η αγάπη του Αλεξάνδρου για τον Βουκεφάλα (σελ. 82)

Wed, 24 Sep 2025 23:07:18 +0300

Ενότητα 11

Η αγάπη του Αλεξάνδρου για τον Βουκεφάλα (σελ. 82)

(Όχι τα Ετυμολογικά, Δομή απλής πρότασης, π.χ. ο.φ. - ρ.φ.)

Το κείμενο αναφέρεται στο αγαπημένο άλογο του Μ. Αλεξάνδρου, τον Βουκεφάλα.

-Ο Αρριανός μάς δίνει διάφορες ονομασίες για την προέλευση του ονόματος του αλόγου. Βουκεφάλας σημαίνει κεφάλι βοδιού.

-Οὔξιοι: Λαός της ανατολικής Σουσιανής στη μεθόριο της Περσίας. Κατοικούσαν στις πηγές του Τίγρη ποταμού (σημερινού Καρούμ). Η περιοχή όπου ζούσαν ήταν ιδιαίτερα εύφορη. Διακρίνονταν σε ορεινούς, που ήταν πιο σκληροτράχηλοι και ονομαστοί πολεμιστές, και πεδινούς. Κατά την εκστρατεία του Μ. Αλεξάνδρου υπήρξαν σύμμαχοι του Δαρείου, ώσπου το 331 π.Χ. τους υπέταξε ο Αλέξανδρος και τους έκανε φόρου υποτελείς.

-Στο έργο του Ἀλεξάνδρου Ἀνάβασις, (βλ. Ενότητα 7) ο Φλάβιος Αρριανός (περ. 95-175 μ.Χ.) αφηγείται και το τέλος του Βουκεφάλα, του αγαπημένου αλόγου του Μεγάλου Αλεξάνδρου. Εκτός από την περιγραφή του αλόγου, ο Αρριανός παραδίδει και ένα χαρακτηριστικό επεισόδιο που καταδεικνύει τον στενό δεσμό του μεγάλου στρατηλάτη με τον πιστό σύντροφό του.

Κείμενο:

Ἵνα δὲ ἡ μάχη συνέβη καὶ ἔνθεν ὁρμηθεὶς ἐπέρασεν τὸν Ὑδάσπην ποταμὸν πόλεις ἔκτισεν Ἀλέξανδρος. Καὶ τὴν μὲν Νίκαιαν τῆς νίκης τῆς κατ' Ἰνδῶν ἐπώνυμον ὠνόμασε, τὴν δὲ Βουκεφάλαν ἐς τοῦ ἵππου τοῦ Βουκεφάλα τὴν μνήμην, ὅς ἀπέθανεν αὐτοῦ ὑπό καύματος τὲ καὶ ἡλικίας καματηρὸς γενόμενος, πολλὰ δὲ πρόσθεν ξυγκαμῶν τὲ καὶ συγκινδυνεύσας Ἀλεξάνδρῳ, ἀναβαινόμενός τε πρὸς μόνου Ἀλεξάνδρου, ὅτι τοὺς ἄλλους πάντας ἀπηξίου ἀμβάτας, καὶ μεγέθει μέγας καὶ τῷ θυμῷ γενναῖος. Σημεῖον δὲ οἱ ἦν βοός κεφαλὴ ἐγκεχαραγμένη, ἐφ' ὅτῳ καὶ τὸ ὄνομα τοῦτο λέγουσιν ὅτι ἔφερεν οἱ δὲ λέγουσιν ὅτι λευκὸν σῆμα εἶχεν ἐπὶ τῆς κεφαλῆς, μέλας ὤν αὐτός, ἐς βοὸς κεφαλὴν μάλιστα εἰκασμένον. Οὗτος ὁ ἵππος ἐν τῇ Οὐξίων χώρα ἀφανὴς ἐγένετο Ἀλεξάνδρῳ, καὶ Ἀλέξανδρος προεκήρυξεν ἀνὰ τὴν χώραν πάντας ἀποκτενεῖν Οὐξίους, εἰ μὴ ἀπάξουσιν αὐτῷ τὸν ἵππον. Τοσῆδε γὰρ σπουδὴ Ἀλεξάνδρῳ ἀμφ’ αὐτὸν ἦν.

Κείμενο και Μετάφραση:

Ἵνα δὲ ἡ μάχη συνέβη καὶ ἔνθεν ὁρμηθεὶς

Εκεί όπου έγινε η μάχη και στο σημείο από το οποίο ξεκίνησε

ἐπέρασεν τὸν Ὑδάσπην ποταμὸν

και πέρασε τον Υδάσπη ποταμό,

πόλεις ἔκτισεν Ἀλέξανδρος.

ο Αλέξανδρος έκτισε πόλεις.

Καὶ τὴν μὲν Νίκαιαν τῆς νίκης τῆς κατ' Ἰνδῶν ἐπώνυμον ὠνόμασε,

Και στη μια πόλη έδωσε το όνομα Νίκαια από τη νίκη του κατά των Ινδών,

τὴν δὲ Βουκεφάλαν ἐς τοῦ ἵππου τοῦ Βουκεφάλα τὴν μνήμην,

και την άλλη την ονόμασε Βουκεφάλα σε ανάμνηση του ίππου του Βουκεφάλα,

ὅς ἀπέθανεν αὐτοῦ

που πέθανε εκεί

ὑπό καύματος τὲ καὶ ἡλικίας καματηρὸς γενόμενος,

επειδή καταβλήθηκε από τον καύσωνα και τα γηρατειά,

πολλὰ δὲ πρόσθεν ξυγκαμῶν τὲ

αφού προηγουμένως είχε υποφέρει πολλά

καὶ συγκινδυνεύσας Ἀλεξάνδρῳ,

και είχε περάσει πολλούς κινδύνους μαζί με τον Αλέξανδρ

ἀναβαινόμενός τε πρὸς μόνου Ἀλεξάνδρου,

και τον οποίο ίππευε μόνο ο Αλέξανδρος,

ὅτι τοὺς ἄλλους πάντας ἀπηξίου ἀμβάτας,

επειδή απέρριπτε ως ανάξιους όλους τους άλλους αναβάτες,

καὶ μεγέθει μέγας καὶ τῷ θυμῷ γενναῖος.

και (ήταν) μεγαλόσωμος και γενναίος.

Σημεῖον δὲ οἱ ἦν βοός κεφαλὴ ἐγκεχαραγμένη,

Και είχε σημάδι, ένα κεφάλι βοδιού χαραγμένο πάνω του,

ἐφ' ὅτῳ καὶ τὸ ὄνομα τοῦτο λέγουσιν ὅτι ἔφερεν

εξαιτίας του οποίου λένε ότι έφερε και το όνομα αυτό·

οἱ δὲ λέγουσιν ὅτι λευκὸν σῆμα εἶχεν ἐπὶ τῆς κεφαλῆς,

άλλοι, λένε ότι είχε άσπρο σημάδι στο κεφάλι του,

μέλας ὤν αὐτός,

ενώ ο ίδιος ήταν μαύρος,

ἐς βοὸς κεφαλὴν μάλιστα εἰκασμένον.

το οποίο έμοιαζε πάρα πολύ με κεφάλι βοδιού.

Οὗτος ὁ ἵππος ἐν τῇ Οὐξίων χώρα

Αυτό το άλογο στη χώρα των Ουξίων,

ἀφανὴς ἐγένετο Ἀλεξάνδρῳ,

το έχασε ο Αλέξανδρος

καὶ Ἀλέξανδρος προεκήρυξεν ἀνὰ τὴν χώραν

και γι’ αυτό ο Αλέξανδρος διακήρυξε δημόσια σε όλη τη χώρα

πάντας ἀποκτενεῖν Οὐξίους,

ότι θα εκτελέσει όλους τους Ουξίους,

εἰ μὴ ἀπάξουσιν αὐτῷ τὸν ἵππον.

αν δεν του επιστρέψουν το άλογο.

Τοσῆδε γὰρ σπουδὴ Ἀλεξάνδρῳ ἀμφ’ αὐτὸν ἦν.

Τόσο μεγάλο ενδιαφέρον έδειχνε ο Αλέξανδρος γι’ αυτό το άλογο.

Λεξιλογικά Ετυμολογικά

Β2. Παραγωγή ρημάτων από άλλα ρήματα, επιρρήματα και επιφωνήματα:

Ρήματα παράγονται και από άλλα ρήματα και μπορεί να σημαίνουν:

α. Πράξη που αρχίζει να γίνεται (εναρκτικά). Έχουν παραγωγική κατάληξη -σκω, π.χ. γηράσκω < γηράω (= γερνάω).

β. Πράξη που γίνεται συχνά ή με ένταση (θαμιστικά ή επιτατικά). Έχουν παραγωγικές καταλήξεις -άζω, -ίζω, -ύζω, π.χ. στενάζω (= στενάζω συχνά) < στένω.

γ. Έφεση, μεγάλη επιθυμία για εκείνο που δηλώνει το πρωτότυπο ρήμα (εφετικά). Έχουν παραγωγικές καταλήξεις -ιάω (-ιῶ), -είω, π.χ. κλαυσιάω, -ιῶ < κλαίω.

Επίσης, ρήματα παράγονται και από:

α. Επιρρήματα, π.χ. διχάζω (= διαιρώ σε δύο μέρη) < δίχα (= σε δύο μέρη), ἐγγίζω (= φέρνω κοντά) < ἐγγύς (= κοντά).

β. Επιφωνήματα, π.χ. οἰμώζω (= θρηνώ) < οἴμοι (= αλίμονο).

Γ. Γραμματική

Α. Θεωρία - Σύνταξη:

Οι βασικοί όροι μιας απλής πρότασης είναι δύο: το υποκείμενο και το κατηγόρημα.

~ Υποκείμενο είναι το ονοματικό σύνολο που φανερώνει ποιος ενεργεί ή πάσχει ή βρίσκεται σε μία κατάσταση. Βρίσκεται πάντοτε σε πτώση ονομαστική.

~ Κατηγόρημα είναι το σύνολο των λέξεων της πρότασης που αναφέρονται στο υποκείμενο. Οι μορφές που μπορεί να πάρει το κατηγόρημα είναι οι εξής:

Υποκείμενο + Ρήμα (Υ Ρ) : Ό παῖς ὑπνώττει.

Υποκείμενο + Ρήμα + Αντικείμενο: (Ρ Υ Α): Οἱ Μακεδόνες συνέκριναν τοῖς Πέρσαις.

Υποκείμενο + Ρήμα+ Κατηγορούμενο (Υ Ρ Κ): Περικλῆς ᾑρέθη στρατηγός.

Υποκείμενο + Ρήμα + Αντικείμενο + Κατηγορούμενο (Υ Ρ Α Κ): Οἱ Ἀθηναῖοι εἵλοντο Περικλέα στρατηγόν.

– Όταν το ρήμα της πρότασης είναι είτε ενεργητικής διάθεσης και αμετάβατο (δηλαδή χωρίς αντικείμενο) είτε ουδέτερης ή παθητικής διάθεσης, το κατηγόρημα περιλαμβάνει μόνο τον ρηματικό τύπο, π.χ. Ὁ παῖς ὑπνώττει / Το παιδί παίζει.

– Όταν το ρήμα της πρότασης είναι συνδετικό (εἰμί, γίγνομαι, φαίνομαι κ.ά.), παθητικής ή ουδέτερης διάθεσης, το κατηγόρημα περιλαμβάνει τον ρηματικό τύπο και το κατηγορούμενο, έναν όρο που δηλώνει μια ιδιότητα του υποκειμένου, π.χ. Ὁ χρησμὸς σαφής ἐστι / Το παιδί είναι ήσυχο.

– Όταν το ρήμα της πρότασης είναι ενεργητικό μεταβατικό (δηλαδή με αντικείμενο), το κατηγόρημα περιλαμβάνει τον ρηματικό τύπο και το αντικείμενο, έναν όρο που δηλώνει το πρόσωπο, ζώο ή πράγμα στο οποίο μεταβαίνει η ενέργεια του ρήματος, π.χ. Σὺ μὴ ἐλπίσῃς ταῦτα / Εσύ μην ακούς τους άλλους.

– Μερικά ενεργητικά μεταβατικά ρήματα χρειάζονται δύο αντικείμενα, για να αποδώσουν ολοκληρωμένο νόημα (δίπτωτα ρήματα)· για τον λόγο αυτό, το κατηγόρημα των προτάσεων αυτών περιλαμβάνει και δύο αντικείμενα, π.χ. Διηγήσομαι ὑμῖν μῦθον / Η Πολιτεία παρέχει κίνητρα στους επιχειρηματίες.

– Όταν το ρήμα της πρότασης είναι ενεργητικό μεταβατικό και σημαίνει «αποκαλώ», «θεωρώ», «εκλέγω», «μετατρέπω (κάτι σε κάτι άλλο)», το κατηγόρημα εκτός από τον ρηματικό τύπο περιλαμβάνει και το αντικείμενο και το κατηγορούμενο του αντικειμένου, π.χ. Οἱ Ἀθηναῖοι εἵλοντο Περικλέα στρατηγόν / Ο διευθυντής με αποκάλεσε ασυνεπή.

Υποκείμενο:

Το υποκείμενο μιας πρότασης βρίσκεται με την ερώτηση, «ποιος / ποια / ποιο + ρήμα;».

π.χ. Ἀλέξανδρος τοὺς στρατιώτας συνήγαγε.

Ως υποκείμενο μιας πρότασης είναι δυνατόν να τεθούν: ουσιαστικά, αντωνυμίες, επίθετα, μετοχές, αριθμητικά, απαρέμφατα, δευτερεύουσες ονοματικές προτάσεις κ.ά.

Το ρήμα συμφωνεί με το υποκείμενο της πρότασης στο πρόσωπο και στον αριθμό.

Εξαίρεση αποτελεί η αττική σύνταξη, που χαρακτηρίζει κυρίως την ιωνική-αττική διάλεκτο: Όταν το υποκείμενο της πρότασης είναι ουδέτερο πληθυντικού αριθμού, το ρήμα τίθεται στο γ΄ ενικό αντί του γ΄ πληθυντικού, π.χ. τὰ παιδία παίζει.

Κατηγορούμενο:

Το κατηγορούμενο αποδίδει μία ιδιότητα στο υποκείμενο (ή στο αντικείμενο) με τη μεσολάβηση ενός συνδετικού ρήματος (εἰμί, γίγνομαι, φαίνομαι, διατελῶ, διάγω κ.ά.). Το εντοπίζουμε με την ερώτηση «τι (λογής) + ρήμα;». π.χ. Ἡ πόλις ἀνάστατος ἐγένετο.

Το κατηγορούμενο είναι συνήθως επίθετο. Ως κατηγορούμενο σε μια πρόταση είναι δυνατόν, επίσης, να τεθούν: ουσιαστικά, αντωνυμίες, μετοχές, αριθμητικά, απαρέμφατα, δευτερεύουσες ονοματικές προτάσεις (κυρίως αναφορικές) κ.ά.

– Το κατηγορούμενο, όταν είναι επίθετο, συμφωνεί με το υποκείμενο ή το αντικείμενο στο οποίο αναφέρεται στο γένος, στον αριθμό και στην πτώση, π.χ. Καὶ ἦν ἡ μάχη καρτερά.

– Όταν είναι ουσιαστικό, συμφωνεί υποχρεωτικά στην πτώση και ενδεχομένως στον αριθμό και στο γένος, π.χ. Τὰ δὲ Κύθηρα νῆσός ἐστιν.

– Μερικές φορές τίθεται στο ουδέτερο γένος, π.χ. Καλὸν ἡ σωφροσύνη, ἀλλ' ἐπίπονον, ή σε γενική (κατηγορηματική), π.χ. Ὁ θρόνος τοῦ μεγάλου βασιλέως χρυσοῦ ἦν.

Αντικείμενο:

Με αντικείμενο συντάσσονται τα ενεργητικής διάθεσης μεταβατικά ρήματα, όσα δηλαδή δε δηλώνουν απλώς ότι το υποκείμενο ενεργεί, αλλά και ότι η ενέργειά του μεταβαίνει σε ένα άλλο πρόσωπο, ζώο ή πράγμα.

– Το αντικείμενο βρίσκεται σε μία από τις πλάγιες πτώσεις (γεν., δοτ., αιτ.), ποτέ σε ονομαστική. Το εντοπίζουμε με την ερώτηση «ποιον / ποιαν / τι + ρήμα;». π.χ. Κλέαρχος τοὺς στρατιώτας συνήγαγε.

– Στα δίπτωτα ρήματα το δεύτερο αντικείμενο το εντοπίζουμε με την ερώτηση «σε / με / για / από ποιον ή τι + ρήμα;», π.χ. Ἔπαυσαν Τιμόθεον τῆς στρατηγίας: από τι ἔπαυσαν Τιμόθεον; → (από τη στρατηγία) τῆς στρατηγίας → αντικείμενο.

[ Βιβλιογραφία:

Αρχαία Ελληνική Γλώσσα Α'' Γυμνασίου, ΙΕΠ, "Διόφαντος"

Γραμματική της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας, Μιχ. Χ. Οικονόμου]

Συντακτικό της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας, Α', Β', Γ' Γυμνασίου, Π. Μπίλια, ΙΕΠ, "Διόφαντος"

http://ebooks.edu.gr /

https://latistor.blogspot.com /

http://users.sch.gr /

https://e-didaskalia.blogspot.gr

Ενότητα 10 Ο Σωκράτης για τη φιλία (σελ. 76)

Wed, 24 Sep 2025 23:06:16 +0300

Ενότητα 10

Ο Σωκράτης για τη φιλία (σελ. 76)

Κείμενο και Μετάφραση:

Τοῦτο μὲν πολλῶν ἀκούω,

Αυτό βέβαια ακούω από πολλούς,

ὡς πάντων κτημάτων,

ότι δηλαδή από όλα τα περιουσιακά στοιχεία

κράτιστόν ἐστι φίλος σαφὴς καὶ ἀγαθός,

το πιο σημαντικό είναι ένας πιστός και καλός φίλος,

παντὸς δὲ μᾶλλον ἐπιμέλονται οἱ πολλοὶ

όμως οι περισσότεροι φροντίζουν πιο πολύ για οτιδήποτε άλλο

ἤ κτήσεως φίλων.

παρὰ για την απόκτηση φίλων.

Καὶ γὰρ κτῶνται ἐπιμελῶς

Γιατί πράγματι αποκτούν με επιμέλεια

οἰκίας καὶ ἀγροὺς καὶ ἀνδράποδα καὶ βοσκήματα καὶ σκεύη,

σπίτια και αγρούς και δούλους και ζώα και σκεύη,

οὐ φροντίζουσι δὲ ὅπως κτήσωνται φίλον,

αλλά δε φροντίζουν να αποκτήσουν φίλο,

ὅ μέγιστον ἀγαθὸν εἶναί φασιν.

που λένε ότι είναι πολύ μεγάλο αγαθό.

Καίτοι ποῖος ἵππος ἤ ποῖον ζεῦγος

Και όμως ποιο άλογο ή ποιο ζευγάρι ζώων

οὕτω χρήσιμόν ὥσπερ ὁ χρηστὸς φίλος;

είναι τόσο χρήσιμο όσο βέβαια είναι ο καλός φίλος;

Ποῖον δὲ ἀνδράποδόν

Και ποιος δούλος είναι

οὕτως εὔνουν καὶ παραμόνιμον;

τόσο καλοπροαίρετος και σταθερός;

Ἤ ποῖον ἄλλο κτῆμά οὕτω πάγχρηστον;

Ή ποιο άλλο απόκτημα είναι τόσο χρήσιμο σε όλα;

Ὁ γὰρ ἀγαθὸς φίλος ἑαυτόν τάττει

Γιατί ο καλός φίλος αφιερώνεται

πρὸς πᾶν τὸ ἐλλεῖπον τῷ φίλῳ

στην κάλυψη των αναγκών του φίλου του

καὶ, ἄν τέ τινα δέῃ εὖ ποιῆσαι,

και, αν χρειάζεται να κάνει αυτός καλό σε κάποιον,

συνεπισχύει,

τον ενισχύει βοηθώντας τον,

ἄν τέ τις φόβος ταράττῃ

και αν τον ταράζει κάποιος φόβος,

συμβοηθεῖ

τον βοηθάει μαζί με άλλους

καὶ εὖ μὲν πράττοντα πλεῖστα εὐφραίνει,

και όταν αυτός ευτυχεί, του προσφέρει πολύ μεγάλη ευχαρίστηση,

σφαλλόμενον δὲ

ενώ όταν δυστυχεί,

πλεῖστα ἐπανορθοῖ.

καταβάλλει πάρα πολλές προσπάθειες να τον στήσει πάλι στα πόδια του.

Ἀλλ’ ὅμως ἔνιοι πειρῶνται δένδρα μὲν θεραπεύειν

Αλλά όμως μερικοί προσπαθούν να καλλιεργήσουν δέντρα

τοῦ καρποῦ ἕνεκεν,

για τον καρπό τους,

τοῦ δὲ παμφορωτάτου κτήματος,

ενώ το απόκτημα που παράγει κάθε λογής καρπούς,

ὅ καλεῖται φίλος,

το οποίο ονομάζεται φίλος,

οἱ πλεῖστοι ἐπιμέλονται ἀργῶς καὶ ἀνειμένως.

οι περισσότεροι το φροντίζουν με βραδύτητα και αμέλεια.

[ Βιβλιογραφία:

Αρχαία Ελληνική Γλώσσα Α'' Γυμνασίου, ΙΕΠ, "Διόφαντος"

Γραμματική της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας, Μιχ. Χ. Οικονόμου]

Συντακτικό της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας, Α', Β', Γ' Γυμνασίου, Π. Μπίλια, ΙΕΠ, "Διόφαντος"

http://ebooks.edu.gr /

https://latistor.blogspot.com / http://users.sch.gr / https://e-didaskalia.blogspot.gr ]

Ενότητα 9 Ανυπέρβλητα πρότυπα (σελ. 68)

Wed, 24 Sep 2025 23:05:29 +0300

Ενότητα 9

Ανυπέρβλητα πρότυπα (σελ. 68)

(Απλή αναφορά σε παραγωγή ρημάτων, Αναδιπλασιασμός, Οριστική Παρακειμένου - Υπερσυντελίκου ε.φ., Όχι αφωνόληκτα))

Κείμενο και Μετάφραση:

Ὁρῶν, ὦ Νικόκλεις, τιμῶντά σε τὸν τάφον τοῦ πατρός

Επειδή βλέπω, Νικοκλή, ότι εσύ τιμάς τον τάφο του πατέρα σου

οὐ μόνον τῷ πλήθει καὶ τῷ κάλλει τῶν ἐπιφερομένων,

όχι μόνο με το πλήθος και τη λαμπρότητα των προσφορών σου,

ἀλλὰ καὶ χοροῖς καὶ μουσικῇ καὶ γυμνικοῖς ἀγῶσιν,

αλλά και με χορούς και με μουσικούς και αθλητικούς αγώνες,

ἡγησάμην χαίρειν Εὐαγόραν ὁρῶντα

θεώρησα ότι ο Ευαγόρας χαίρεται που βλέπει

τήν τε περὶ αὑτόν ἐπιμέλειαν

τη φροντίδα για τον εαυτό του

καὶ τὴν σήν μεγαλοπρέπειαν

και τη μεγαλοπρέπεια των τιμών σου προς αυτόν,

εἴ τὶς ἐστιν αἴσθησις τοῖς τετελευτηκόσιν

αν νιώθουν κάτι οι νεκροί

περὶ τῶν ἐνθάδε γιγνομένων.

για όσα γίνονται εδώ (στον κόσμο των ζωντανών).

Πολὺ δ’ ἔτι πλείω χάριν ἔχοι ἄν,

Και θα όφειλε πολύ μεγαλύτερη ευγνωμοσύνη,

εἴ τις δυνηθείη εἰπεῖν ἀξίως

αν κάποιος μπορούσε να μιλήσει όπως του αξίζει

περὶ τῶν ἐπιτηδευμάτων καὶ τῶν κινδύνων αὐτοῦ·

για τις αρχές της ζωής του και τις ριψοκίνδυνες πράξεις του·

εὑρήσομεν γὰρ πάντα ποιοῦντα

γιατί θα διαπιστώσουμε ότι κάνουν τα πάντα

τοὺς φιλοτίμους καὶ μεγαλοψύχους τῶν ἀνδρῶν

οι φιλόδοξοι και γενναίοι άντρες

ὅπως καταλείψουσιν φροντίζοντας πώς θα αφήσουν πίσω τους

ἀθάνατον τὴν περὶ αὑτῶν μνήμην.αθάνατη την υστεροφημία τους.

Τὶς δὲ οὐκ ἄν ἀθυμήσειεν,

Και ποιος δε θα στενοχωριόταν,

ὅταν ὁρᾷ μὲν ὑμνουμένους

όταν βλέπει ότι υμνούνται

τοὺς περὶ τὰ Τρωϊκὰ γενομένους,

αυτοί που έζησαν τον καιρό των Τρωικών

προειδῇ δὲ αὐτὸν

ενώ για τον εαυτό του γνωρίζει εκ των προτέρων

μηδέποτε άξιωθησόμενον τοιούτων ἐπαίνων,

ότι ποτέ δε θα κριθεί άξιος για τέτοιους επαίνους,

μηδ’ ἄν ὑπερβάλλη τὰς ἀρετὰς ἐκείνων;

κι αν ακόμα ξεπεράσει τις αρετές εκείνων;

Αἴτιος δὲ τούτων ὁ φθόνος·

Και αιτία γι’ αυτά είναι ο φθόνος·

οὕτω γὰρ δυσκόλως πεφύκασίν τινες,

γιατί τόσο μικρόψυχοι είναι μερικοί από τη φύση τους,

ὥστε ἥδιον ἄν ἀκούοιεν

ώστε με μεγαλύτερη ευχαρίστηση θα άκουγαν

εὐλογουμένων

να επαινούνται εκείνοι,

οὕς οὐκ ἴσασιν εἰ γεγόνασιν,

τους οποίους δε γνωρίζουν αν έχουν πράξει,

ἤ τούτων ὑφ’ ὧν τυγχάνουσιν

παρὰ αυτοί από τους οποίους συμβαίνει

αὐτοὶ εὖ πεπονθότες.

να έχουν ευεργετηθεί οι ίδιοι.

Νόημα:

Ο Ισοκράτης στο κείμενο αυτό, απευθυνόμενος στον Νικοκλή, τον γιο του πεθαμένου βασιλιά Ευαγόρα, του λέει ότι έχει την γνώμη πως ο Ευαγόρας θα χαίρεται με τις τιμές που του προσφέρει ο γιος του, αν βέβαια αντιλαμβάνονται οι νεκροί τα όσα γίνονται στον Επάνω Κόσμο. Όμως λέει πως ο Ευαγόρας θα χαιρόταν πιο πολύ, αν κάποιος είχε τη δυνατότητα να μιλήσει με τρόπο αντάξιο των πράξεων και των αρετών του, γιατί οι φιλόδοξοι και γενναίοι άντρες κάνουν τα πάντα, για να αφήσουν τη μνήμη τους αθάνατη. Στη συνέχεια, ο Ισοκράτης αναφέρει πως οποιοσδήποτε θα στεναχωριόταν, όταν έβλεπε ότι, κι αν ακόμα ξεπερνούσε στην αρετή αυτούς που πολέμησαν κατά τον Τρωικό πόλεμο, δεν εγκωμιαζόταν, όπως αυτοί. Κι αυτό πιστεύει πως συμβαίνει, γιατί κάποιοι μικρόψυχοι από ζηλοτυπία χαίρονται να επαινούνται εκείνοι τους οποίους δε γνωρίζουν και όχι αυτοί που τους έχουν ευεργετήσει.

Β.2 Ετυμολογικά

Παραγωγή ρημάτων:

Καταλήξεις ρημάτων που παράγονται από ρήματα

-(ι)άω, π.χ. τιμή: τιμάω - τιμῶ

-έω, π.χ. φθόνος: φθονέω - φθονῶ

-όω, π.χ. ἄξιος: ἀξιόω - ἀξιῶ

-εύω, π.χ. κίνδυνος: κινδυνεύω

-ζω, π.χ. ἀγορά: ἀγοράζω

-άζω, π.χ. ὄνομα: ὀνομάζω

-ί -ύνω, π.χ. μέγεθος: μεγεθύνω

-αίρω, π.χ. καθαρός: καθαίρω

-λω, π.χ. ποικίλος: ποικίλλω

Γ. Γραμματική

Ο Αναδιπλασιασμός:

Οι συντελικοί χρόνοι, δηλαδή ο παρακείμενος, ο υπερσυντέλικος και ο συντελεσμένος μέλλοντας, έχουν στην αρχή του θέματος αναδιπλασιασμό σε όλες τις εγκλίσεις και στους ονοματικούς τύπους (απαρέμφατο, μετοχή).

Στο κείμενο της Ενότητας τρεις τύποι παρακειμένου με αναδιπλασιασμό: πεφύκασιν, γεγόνασιν και πεπονθότες.

Είδη ομαλού αναδιπλασιασμού

Επανάληψη του αρχικού συμφώνου του ρήματος + ε

π.χ. λύω → λέλυκα, γράφω → γέγραφα

2. Συλλαβική αύξηση

π.χ. ψεύδω → ἔψευκα, ῥάπτω → ἔρραφα

στρατεύω → ἐστράτευκα

Φωνήεν ή δίφθογγος, δηλαδή χρονική αύξηση

π.χ. ἐλπίζω → ἤλπικα, ἁθροίζω → ἥθροικα

Παρατηρήσεις:

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται στον αναδιπλασιασμό που παίρνουν τα ρήματα που αρχίζουν από δασέα σύμφωνα (χ, φ, θ), τα οποία τρέπονται στα αντίστοιχα ψιλά (κ, π, τ):

χ→κ χορεύω: κε-χόρευκα

φ→π φυλάττω: πε-φύλαχα

θ→τ θύω: τέ-θυκα

Στα σύνθετα ή παρασύνθετα ρήματα με α′ συνθετικό πρόθεση ο αναδιπλασιασμός μπαίνει μετά την πρόθεση, π.χ. ἀπο-γράφω → ἀπο-γέ-γραφα.

Ιδιαίτερο είδος αναδιπλασιασμού είναι ο αττικός:

Ρήματα που αρχίζουν από α, ε, ο, στους συντελικούς χρόνους επαναλαμβάνουν τους δύο πρώτους φθόγγους του θέματος και συγχρόνως τρέπουν σε μακρό το αρχικό φωνήεν, δηλαδή α → η, ε → η, ο → ω,

π.χ. ἀκούω → ἀκήκοα, ἐλαύνω → ἐλήλακα, ὀρύττω → ὀρώρυχα

[ Βιβλιογραφία:

Αρχαία Ελληνική Γλώσσα Α'' Γυμνασίου, ΙΕΠ, "Διόφαντος"

Γραμματική της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας, Μιχ. Χ. Οικονόμου]

Συντακτικό της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας, Α', Β', Γ' Γυμνασίου, Π. Μπίλια, ΙΕΠ, "Διόφαντος"

http://ebooks.edu.gr /

https://latistor.blogspot.com /

http://users.sch.gr /

https://e-didaskalia.blogspot.gr ]

Ενότητα 8 "Ένα μοιραίο λάθος" (σελ. 67)

Wed, 24 Sep 2025 23:04:39 +0300

Ενότητα 8

"Ένα μοιραίο λάθος" (σελ. 67)

(Παραγωγή ουσιαστικών από επίθετα, Δευτερόκλιτα επίθετα, Δεικτικές αντωνυμίες ούτος αύτη τούτο)

Κείμενο και μετάφραση:

ΖΗΝ.:Σύ, ὦ Καλλιδημίδη, πῶς ἀπέθανες;

ΖΗΝ.: Εσύ, Καλλιδημίδη, πώς πέθανες;

Ἐγώ μὲν γὰρ παράσιτος ὤν Δεινίου

Εγώ, πάντως, όντας κοντά στον Δεινία

ἀπεπνίγην ἐμφαγὼν πλέον τοῦ ἱκανοῦ.

έσκασα, επειδή έφαγα περισσότερο απ’ όσο έπρεπε.

ΚΑΛ.: Τὸ δὲ ἐμόν ἐγένετο παράδοξόν τι.

ΚΑΛ.: Και η δική μου περίπτωση υπήρξε κάπως περίεργη.

Οἶσθα γὰρ καὶ σύ που Πτοιόδωρον τὸν γέροντα;

Γνωρίζεις και εσύ ίσως τον Πτοιόδωρο τον γέροντα;

ΖΗΝ.: Τὸν ἄτεκνον, τὸν πλούσιον;

ΖΗΝ.: Εννοείς τον άτεκνο, τον πλούσιο;

ΚΑΛ.: Ἐκεῖνον αὐτὸν ἀεὶ ἐθεράπευον

ΚΑΛ.: Εκείνον ακριβώς τον φρόντιζα συνεχώς,

ὑπισχνούμενον τεθνήξεσθαι ἐπ’ ἐμοί.

επειδή υποσχόταν ότι, όταν θα πέθαινε, θα με άφηνε κληρονόμο του.

Ἐπεὶ δὲ ὁ γέρων ἔζη ὑπὲρ τὸν Τιθωνόν,

Επειδή, όμως, ο γέρος ζούσε πιο πολύ και από τον Τιθωνό,

ἐξηῦρον ἐπὶ τὸν κλῆρον ὁδόν τινα ἐπίτομον·

βρήκα για την κληρονομιά κάποιον πιο σύντομο δρόμο·

πριάμενος γὰρ φάρμακον ἀνέπεισα τὸν οἰνοχόον,

αφού δηλαδή αγόρασα δηλητήριο, έπεισα τον οινοχόο παρὰ τη θέλησή του,

ἐπειδὰν τάχιστα ὁ Πτοιόδωρος αἰτήσῃ πιεῖν,

αμέσως μόλις ο Πτοιόδωρος ζητήσει να πιει,

ἐμβαλόντα αὐτὸ εἰς κύλικα ἔχειν ἕτοιμον

αφού το βάλει σε ποτήρι του κρασιού, να το έχει έτοιμο

καὶ ἐπιδοῦναι αὐτῷ·

και να του το δώσει·

εἰ δὲ τοῦτο ποιήσει,

και, αν το κάνει αυτό,

ἐπωμοσάμην ἀφήσειν αὐτὸν ἐλεύθερον.

ορκίστηκα ότι θα τον αφήσω ελεύθερο.

ΖΗΝ.:Τὶ οὖν ἐγένετο;

ΖΗΝ.: Τι έγινε λοιπόν;

Ἔοικας γὰρ ἐρεῖν τι πάνυ παράδοξον.

Γιατί δείχνεις ότι θα πεις κάτι πολύ παράδοξο.

ΚΑΛ.:Ἐπεὶ τοίνυν λουσάμενοι ἥκομεν,

ΚΑΛ.: Αφού λοιπόν μετά το λουτρό μας ήρθαμε (στο σπίτι του),

ὁ μειρακίσκος ἔχων ἑτοίμους δύο δὴ κύλικας

το παλικαράκι, που είχε βέβαια έτοιμα δύο ποτήρια κρασιού,

οὐκ οἶδα ὅπως ἔδωκεν

δεν ξέρω πώς, αλλά έδωσε

ἐμοὶ μὲν τὸ φάρμακον,

σε μένα το δηλητήριο,

Πτοιοδώρῳ δὲ τὸ ἀφάρμακτον·

και στον Πτοιόδωρο το ποτήρι που δεν περιείχε δηλητήριο·

εἶτα ὁ μὲν ἔπινεν, ἐγώ δὲ αὐτίκα μάλα

έπειτα, εκείνος έπινε, ενώ εγώ αμέσως

ἐκείμην ἐκτάδην νεκρὸς

κειτόμουν ξαπλωμένος νεκρός

ὑποβολιμαῖος ἀντὶ ἐκείνου.

παίρνοντας τη θέση εκείνου.

Τὶ γελᾷς τοῦτο, ὦ Ζηνόφαντε;

Γιατί γελάς με αυτό, Ζηνόφαντε;

Καὶ μὴν οὐκ ἔδει γε ἐπιγελᾶν ἑταίρῳ ἀνδρί.

Κι όμως δεν έπρεπε βέβαια να γελάς σε βάρος ενός φίλου σου.

Μετάφραση:

ΖΗΝ.: Εσύ, όμως, Καλλιδημίδη, με ποιο τρόπο πέθανες; Γιατί εγώ πέθανα όσο ήμουν παράσιτος του Δεινίου, επειδή έφαγα περισσότερο απ’ όσο έπρεπε, και έτσι έσκασα.

ΚΑΛ.: Η δική μου περίπτωση, όμως, υπήρξε κάπως περίεργη. Ίσως γνωρίζεις κι εσύ τον Πτοιόδωρο, το γέρο;

ΖΗΝ.: Αυτόν τον άτεκνο, τον πλούσιο;

ΚΑΛ.: Εκείνον λοιπόν συνεχώς περιποιούμουν επειδή υποσχόταν ότι μετά το θάνατο του θα τον κληρονομούσα. Επειδή όμως ο γέρος ζούσε πιο πολύ κι από τον Τιθωνό, βρήκα κάποιο πιο σύντομο δρόμο για να τον κληρονομήσω˙ αφού, δηλαδή, αγόρασα δηλητήριο έπεισα το δούλο του κεραστή, αμέσως μόλις ο Πτοιόδωρος ζητήσει να πιεί, αφού το βάλει (το δηλητήριο) σε ποτήρι κρασιού να το έχει έτοιμο και να του το δώσει· εάν θα το κάνει αυτό, του υποσχέθηκα με όρκο ότι θα τον αφήσω ελεύθερο.

ΖΗΝ.: Τι λοιπόν έγινε; Γιατί μοιάζεις ότι θα πεις κάτι παράξενο.

ΚΑΛ.: Αφού λοιπόν μετά το λουτρό μας ήρθαμε στο σπίτι, κι ενώ ο υπερέτης είχε τα δύο ποτήρια έτοιμα, δεν ξέρω πως σε μένα έδωσε το ποτήρι με το δηλητήριο και στον Πτοιόδωρο έδωσε αυτό που δεν είχε δηλητήριο· ενώ εκείνος έπινε, εγώ αμέσως την ίδια στιγμή βρισκόμουν κάτω ξαπλωμένος νεκρός, παίρνοντας τη θέση του αντί για εκείνον. Γιατί γελάς μ’ αυτό Ζηνόφαντε; Δεν έπρεπε βέβαια να γελάς εις βάρος ενός φίλου σου.

Νόημα:

Ο Λουκιανός περιγράφει έναν αστείο νεκρικό διάλογο (διάλογος μεταξύ νεκρών προσώπων) μεταξύ δύο δούλων, του Ζηνόφαντου και του Καλληδημίδη, οι οποίοι συζητούν για τον τρόπο που έφυγαν από τη ζωή. Ο Ζηνόφαντος, έχοντας πρώτος τον λόγο, αναφέρει πως πέθανε από το πολύ φαΐ εξαιτίας της βουλιμίας του, ενώ στη συνέχεια ρωτά τον συνομιλητή του, για να μάθει το δικό του τραγικό τέλος. Ο Καλληδημίδης παίρνει τότε τον λόγο. Ήταν "παράσιτος" κάποιου με το όνομα Πτοιόδωρος, ο οποίος ήταν άκληρος, μεγάλος σε ηλικία και του είχε υποσχεθεί πως, όταν πεθάνει, θα τον κληροδοτήσει. Επειδή, όμως, τα χρόνια περνούσαν και εκείνος αργούσε να φύγει από τη ζωή, ο Καλληδημίδης σκέφτηκε να τον θανατώσει δηλητηριάζοντάς τον, ώστε να τον κληρονομήσει πιο γρήγορα. Αφού αγόρασε το δηλητήριο, παρακάλεσε τον νεαρό οινοχόο του γέροντα, όταν του ζητήσει να πιει κρασί, να του ρίξει το δηλητήριο στο ποτήρι του. Εκείνος δέχτηκε, αφού, όντας δούλος, ως αντάλλαγμα θα εξασφάλιζε την ελευθερία του. Μια μέρα που γύρισαν από το μπάνιο τους ο Πτοιόδωρος και ο Καλληδημίδης, ο πρώτος ζήτησε να πιουν κρασί και ο οινοχόος εκμεταλλεύτηκε την ευκαιρία ρίχνοντας το δηλητήριο στο ένα από τα ποτήρια. Για άγνωστο λόγο τα ποτήρια μπερδεύτηκαν μεταξύ τους, με αποτέλεσμα ο Καλληδημίδης να πιει το δηλητηριασμένο κρασί και να πέσει νεκρός από το ίδιο του το τέχνασμα.

Γ1. Δευτερόκλιτα επίθετα

Τα δευτερόκλιτα επίθετα κλίνονται σύμφωνα με την Β΄ Κλίση στο αρσενικό και στο ουδέτερο γένος, ενώ σύμφωνα με την Α΄ Κλίση στο θηλυκό γένος.

α) Τρικατάληκτα με 3 γένη (σε -ος, -η, -ον και -ος, -α, -ον)

Ενικός αριθμός

ον. σοφὸς σοφὴ σοφὸν δίκαιος δικαία δίκαιον

γεν. σοφοῦ σοφῆς σοφοῦ δικαίου δικαίας δικαίου

δοτ. σοφῷ σοφῇ σοφῷ δικαίῳ δικαίᾳ δικαίῳ

αιτ. σοφὸν σοφὴν σοφὸν δίκαιον δικαίαν δίκαιον

κλ. σοφὲ σοφὴ σοφὸν δίκαιε δικαία δίκαιον

Πληθυντικός αριθμός

ον. σοφοὶ σοφαὶ σοφά δίκαιοι δίκαιαι δίκαια

γεν. σοφῶν σοφῶν σοφῶν δικαίων δικαίων δικαίων

δοτ. σοφοῖς σοφαῖς σοφοῖς δικαίοις δικαίαις δικαίοις

αιτ. σοφοὺς σοφάς σοφά δικαίους δικαίας δίκαια

κλ. σοφοὶ σοφαὶ σοφὰ δίκαιοι δίκαιαι δίκαια

β) Δικατάληκτα με τρία γένη (σε -ος, -ον)

Ενικός αριθμός

ον. ὁ ἡ ἄφθονος τό ἄφθονον

γεν. τοῦ τῆς τοῦ ἀφθόνου

δοτ. τῷ τῇ τῷ ἀφθόνῳ

αιτ. τὸν τήν τὸ ἄφθονον

κλ.(ὦ) (ὦ) ἄφθονε (ὦ) ἄφθονον

Πληθυντικός αριθμός

ον. οἱ αἱ ἄφθονοι τὰ ἄφθονα

γεν. τῶν τῶν τῶν ἀφθόνων

δοτ. τοῖς ταῖς τοῖς ἀφθόνοις

αιτ. τοὺς τὰς ἀφθόνους τὰ ἄφθονα

(ὦ) (ὦ) ἄφθονοι (ὦ) ἄφθονα

Γ2. Η δεικτική αντωνυμία οὗτος, αὕτη, τοῦτο:

Ενικός αριθμός

αρσ. θηλ. ουδ.

Ον. οὗτος αὕτη τοῦτο

Γεν. τούτου ταύτης τούτου

Δοτ. τούτῳ ταύτῃ τούτῳ

Αιτ. τοῦτον ταύτην τοῦτο

Κλ. οὗτος αὕτη -

Πληθυντικός αριθμός

Ον. οὗτοι αὗται ταῦτα

Γεν. τούτων τούτων τούτων

Δοτ. τούτοις ταύται τούτοις

Αιτ. τούτους ταύτας ταῦτα

Κλ. - - -

[ Βιβλιογραφία:

Αρχαία Ελληνική Γλώσσα Α'' Γυμνασίου, ΙΕΠ, "Διόφαντος"

Γραμματική της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας, Μιχ. Χ. Οικονόμου]

Συντακτικό της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας, Α', Β', Γ' Γυμνασίου, Π. Μπίλια, ΙΕΠ, "Διόφαντος"

http://ebooks.edu.gr /

https://latistor.blogspot.com /http://users.sch.gr / https://e-didaskalia.blogspot.gr ]

Ενότητα 7 Η λύση του γόρδιου δεσμού (σελ. 52)

Wed, 24 Sep 2025 23:03:44 +0300

Ενότητα 7

Η λύση του γόρδιου δεσμού (σελ. 52)

(Αύξηση, Παρατατικός - Αόριστος ε.φ. + ειμί)

Ο Αλέξανδρος Γ΄ ο Μακεδών (356 π.Χ - 323 π.Χ.) ή Μέγας Αλέξανδρος, ήταν βασιλιάς της Μακεδονίας, ηγεμόνας της Πανελλήνιας Συμμαχίας κατά της Περσικής αυτοκρατορίας.

Γεννήθηκε στην Πέλλα της Μακεδονίας τον Ιούλιο του έτους 356 π.Χ.. Γονείς του ήταν ο βασιλιάς Φίλιππος Β' της Μακεδονίας και η πριγκίπισσα Ολυμπιάδα της Ηπείρου. Ως βασιλιάς της Μακεδονίας αναμόρφωσε το Μακεδονικό βασίλειο, το εξέλιξε σε σημαντική δύναμη του Ελληνικού κόσμου και το διαμόρφωσε σε παγκόσμια υπερδύναμη. Ως Μακεδόνας είχε συνείδηση της ελληνικής του καταγωγής.Υπήρξε ένας από τους σπουδαιότερους στρατηγούς στην ιστορία, που κατέκτησε το μεγαλύτερο μέρος του τότε γνωστού κόσμου (Μικρά Ασία, Περσία, Αίγυπτο κλπ), φτάνοντας στις παρυφές της Ινδίας, και χωρίς να έχει ηττηθεί .

Με τον όρο γόρδιος δεσμός εννοείται ένας περίπλοκος δεσμός (κόμπος) από φλοιό κρανιάς που έδενε το άρμα του Γόρδιου, πατέρα του Μίδα και αρχαίου βασιλιά της Φρυγίας. Κατά την παράδοση, τον γόρδιο δεσμό έκοψε ο Αλέξανδρος.

Κείμενο και Μετάφραση:

Ὡς δὲ Άλέξανδρος παρῆλθεν ἐς Γόρδιον,

Όταν ο Αλέξανδρος έφτασε στο Γόρδιο,

πόθος λαμβάνει αὐτὸν ἰδεῖν τὴν ἅμαξαν τὴν Γορδίου

τον κατέλαβε πόθος να δει την άμαξα του Γορδίου

καὶ τὸν δεσμόν τοῦ ζυγοῦ τῆς ἁμάξης.

και το δεσμό του ζυγού της άμαξας.

Πρὸς δὲ δὴ ἄλλοις καὶ τόδε ἐμυθεύετο περὶ τῆς ἁμάξης,

Και μεταξύ άλλων, βέβαια, και αυτό λεγόταν για την άμαξα,

ὅστις λύσειε τὸν δεσμόν τοῦ ζυγοῦ τῆς ἁμάξης,

ότι δηλαδή, όποιος λύσει το δεσμό του ζυγού της άμαξας,

τοῦτον χρῆναι ἄρξαι τῆς Ἀσίας.

αυτός ήταν ορισμένο από τη μοίρα να εξουσιάσει την Ασία.

Ἦν δὲ ὁ δεσμὸς ἐκ φλοιοῦ κρανίας

Ο δεσμός ήταν από φλούδα κρανιάς

καὶ τούτου οὔτε τέλος οὔτε ἀρχὴ ἐφαίνετο.

και αυτού δε φαινόταν ούτε τέλος ούτε αρχή.

Ἀλέξανδρος δὲ, ὡς ἀπόρως μὲν εἶχεν ἐξευρεῖν λύσιν τοῦ δεσμοῦ,

Ο Αλέξανδρος, επειδή αδυνατούσε να βρει τη λύση του δεσμού,

οὐκ ἤθελε δὲ περιιδεῖν ἄλυτον,

αλλά και δεν ήθελε να τον αφήσει άλυτο,

(φοβούμενος) μὴ καὶ τοῦτο ἐργάσηται κίνησίν τινα ἐς τοὺς πολλούς,

γιατί φοβόταν μήπως αυτό προκαλέσει κάποια αναταραχή στο πλήθος,

παίσας τὸν δεσμόν τῷ ξίφει διέκοψεν

αφού χτύπησε το δεσμό με το ξίφος του, τον έκοψε

καὶ ἔφη λελύσθαι.

και είπε ότι λύθηκε.

Ἀπηλλάγη δ’ οὖν ἀπό τῆς ἁμάξης αὐτός τε καὶ οἱ ἀμφ’ αὐτόν

Απομακρύνθηκε, λοιπόν, από την άμαξα ο ίδιος και οι σύντροφοί του

ὡς ξυμβεβηκότος τοῦ λογίου

με την ιδέα ότι είχε εκπληρωθεί ο χρησμός

τοῦ ἐπὶ τῇ λύσει τοῦ δεσμοῦ.

για τη λύση του δεσμού.

Καὶ γὰρ καὶ τῆς νυκτός ἐκείνης βρονταί τε

Και πράγματι τη νύχτα εκείνη βροντές

καὶ σέλας ἐξ οὐρανοῦ ἐπεσήμηναν·

και λάμψη από τον ουρανό έδωσαν σημείο επιδοκιμασίας·

καὶ ἐπὶ τούτοις Ἀλέξανδρος τῇ ὑστεραίᾳ

γι’ αυτό το λόγο ο Αλέξανδρος την επόμενη μέρα

ἔθυε τοῖς φήνασι θεοῖς τὰ τε σημεῖα

πρόσφερε θυσία στους θεούς που του φανέρωσαν τα σημάδια

καὶ τὴν λύσιν τοῦ δεσμοῦ.

και τον τρόπο λύσης του δεσμού.

Νόημα:

Όταν ο Αλέξανδρος έφτασε στο Γόρδιο, θέλησε να δει το αξιοθέατο της πόλης. Ήταν ένας δεσμός, ένας κόμπος στο ζυγό μιας άμαξας, του οποίου δε φαινόταν ούτε η αρχή ούτε το τέλος. Όποιος θα έλυνε το δεσμό, έλεγε ο χρησμός, θα κυριαρχούσε σ' όλη την Ασία. Καθώς ο Αλέξανδρος αδυνατούσε να βρει τη λύση του κόμπου, έβγαλε το σπαθί του και τον έκοψε, ώστε να συνεχίσει να έχει τον θαυμασμό και την πλήρη αφοσίωση του στρατεύματός του. Μάλιστα, για να επισημοποιήσει την επιτυχία του, θεωρώντας ότι έλαβε θετικά θεϊκά σημάδια με βροντές και λάμψη στον ουρανό, την επόμενη μέρα πρόσφερε θυσίες στους θεούς.

Γραμματική

Παρατατικός ενεργητικής φωνής βαρύτονων ρημάτων:

Για να σχηματίσουμε τον παρατατικό των βαρύτονων ρημάτων, προσθέτουμε στο χρονικό θέμα του ενεστώτα τις καταλήξεις του παρατατικού, δηλαδή, για το ρήμα λύω παίρνουμε το θέμα λυ- και προσθέτουμε την κατάληξη του παρατατικού -ον.

Στην αρχή, όμως, πρέπει να βάλουμε και την αύξηση, (όπως και στα νέα ελληνικά) η οποία είναι δύο ειδών: συλλαβική και χρονική

ἔ-λυ-ον

ἔ-λυ-ες

ἔ-λυ-ε

ἐ-λύ-ομεν

ἐ-λύ-ετε

ἔ-λυ-ον

Συλλαβική αύξηση είναι η προσθήκη στην αρχή του θέματος ενός -ἐ- (Προσοχή! παίρνει ψιλή). Λέγεται συλλαβική, επειδή προστίθεται μια νέα συλλαβή. Συλλαβική αύξηση βάζουμε, όταν το ρήμα αρχίζει από σύμφωνο, π.χ. λύω > ἔλυον, διώκω > ἐδίωκον, φεύγω > ἔφευγον

Στην περίπτωση που το ρήμα αρχίζει από ῥ (π.χ. ῥίπτω), τότε εκτός από το ἐ της αύξησης διπλασιάζεται και το ῥ. Έτσι ο παρατατικός του ῥίπτω γίνεται ἔρριπτον.

Χρονική αύξηση είναι η μετατροπή ενός βραχύχρονου φωνήεντος σε μακρόχρονο, παθαίνει δηλαδή έκταση. Χρονική αύξηση βάζουμε όταν το ρήμα αρχίζει από φωνήεν.

Με λίγα λόγια, κάποια φωνήεντα αλλάζουν, όπως φαίνεται στη συνέχεια.

α > η

ε > η

ο > ω

ι > υπογεγραμμένη

Η αύξηση στα σύνθετα με πρόθεση:

Όσα ρήματα είναι σύνθετα με πρόθεση, δεν παίρνουν αύξηση στην αρχή του ρήματος, αλλά ανάμεσα στην πρόθεση και το ρήμα, δηλαδή το ρήμα "δια-γράφω", που είναι σύνθετο με την πρόθεση "διά", στον παρατατικό δε θα γίνει "ἐ διά γραφον", αλλά "δι-έ-γραφον".

Αυτή η αύξηση λέγεται εσωτερική.

διέ-λυ-ον

διέ-λυ-ες

διέ-λυ-ε

διε-λύ-ομεν

διε-λύ-ετε

διέ-λυ-ον

Προσοχή:

Η πρόθεση "ἐκ" μπροστά από φωνήεν γίνεται "ἐξ", π.χ. πέμπω > ἔ-πεμπον, ἐκ-πέμπω > ἐξ-έ-πεμπον

Το ν της πρόθεσης "σύν" που τρέπεται σε διάφορα σύμφωνα, επανέρχεται μπροστά από το "ἐ-" της συλλαβικής αύξησης, π.χ. γράφω > ἔγραφον, συγγράφω > συν-έ-γραφον

Η αύξηση στα παρασύνθετα με α' συνθετικό που δεν είναι πρόθεση:

Τα παρασύνθετα όμως με πρώτο συνθετικό άλλη λέξη εκτός από πρόθεση παίρνουν τη συλλαβική αύξηση στην αρχή, π.χ. φιλό-σοφος > φιλοσοφῶ > ἐφιλοσόφουν, ἄ-δικος > ἀδικῶ > ἠδίκουν

Κάποια ρήματα που αρχίζουν από ε έχουν αύξηση ει κι όχι η:

ἐθίζω > εἴθιζον, ἐλίττω > εἵλιττον, ἕλκω > εἷλκον, ἕπομαι > εἰπόμην,

ἐργάζομαι > εἰργαζόμην, ἕρπω > εἶρπον, ἑστιῶ > εἱστίων, ἔχω > εἶχον, ἐῶ > εἴων

Αόριστος ενεργητικής φωνής βαρύτονων ρημάτων:

Ο αόριστος έχει αύξηση, όπως ο παρατατικός. Όσες αλλαγές έγιναν στον παρατατικό οι ίδιες ισχύουν και για τον αόριστο. Έχουμε, συνεπώς, και συλλαβική και χρονική αύξηση.

ἔ-λυ-σ-α

ἔ-λυ-σ-ας

ἔ-λυ-σ-ε

ἐ-λύ-σ-αμεν

ἐ-λύ-σ-ατε

ἔ-λυ-σ-αν

Οριστική Παρατατικού του βοηθητικού ρήματος εἰμί:

ἦ και ἦν

ἦσθα

ἦν

ἦμεν

ἦτε

ἦσαν

Ασκήσεις

Κλίνε στα α.ε. τον αόριστο ενεργητικής του ρ. βλάπτω, του ρ. πλέκω, του ρ. γράφω, του ρ. διώκω.

[ Βιβλιογραφία:

Αρχαία Ελληνική Γλώσσα Α'' Γυμνασίου, ΙΕΠ, "Διόφαντος"

Γραμματική της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας, Μιχ. Χ. Οικονόμου]

Συντακτικό της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας, Α', Β', Γ' Γυμνασίου, Π. Μπίλια, ΙΕΠ, "Διόφαντος"

http://ebooks.edu.gr /

https://latistor.blogspot.com /

http://users.sch.gr /

https://e-didaskalia.blogspot.gr ]

Ενότητα 6 Η ομορφιά δεν είναι το παν (σελ. 44)

Wed, 24 Sep 2025 23:02:50 +0300

Ενότητα 6

Η ομορφιά δεν είναι το παν (σελ. 44)

(Παραγωγή ουσιαστικών από ρήματα, Α' κλίση ουσιαστικών)

Κείμενο:

Ἔλαφος εὐμεγέθης ὥρᾳ θέρους διψῶν παραγίνεται ἐπί τινα πηγὴν διαυγῆ καὶ βαθεῖαν καὶ πιὼν ὅσον ἤθελεν προσεῖχεν τῇ τοῦ σώματος ἰδέᾳ. Καὶ μάλιστα μὲν ἐπῄνει τὴν φύσιν τῶν κεράτων ὡς κόσμος εἴη παντὶ τῷ σώματι. Ἔψεγεν δὲ τὴν τῶν σκελῶν λεπτότητα ὡς οὐχ οἵων τε ὄντων φέρειν πᾶν τὸ βάρος. Ἐν ᾧ δὲ πρὸς τούτοις ἦν͵ ὑλακή τε κυνῶν αἰφνιδίως ἀκούεται καὶ κυνηγέται πλησίον. Ὁ δὲ πρὸς φυγὴν ὥρμα καὶ μέχρις ὅπου διὰ πεδίου ἐποιεῖτο τὸν δρόμον͵ ἐσῴζετο ὑπὸ τῆς ὠκύτητος τῶν σκελῶν. Ἐπεὶ δὲ εἰς πυκνὴν καὶ δασεῖαν ὕλην ἐνέπεσεν, ἐμπλακέντων αὐτῷ τῶν κεράτων ἑάλω͵ πείρᾳ μαθὼν ὅτι ἄρα ἄδικος ἦν τῶν ἰδίων κριτὴς ψέγων μὲν τὰ σῴζοντα͵ ἐπαινῶν δὲ τὰ προδόντα αὑτόν.

Μύθος του Αισώπου (διασκευή)

Μετάφραση:

Ένα μεγάλο ελάφι διψώντας το καλοκαίρι φτάνει κοντά σε μια πηγή καθαρή και βαθιά και, αφού ήπιε όσο ήθελε, παρατηρούσε τη μορφή του σώματός του. Κυρίως επαινούσε τη μορφή των κεράτων με την ιδέα ότι ήταν στολίδι για όλο το σώμα του. Κατηγορούσε όμως τα λεπτά του πόδια, επειδή, κατά τη γνώμη του, δεν μπορούσαν να αντέξουν όλο το βάρος (του σώματος) του. Κι ενώ ασχολούνταν με αυτά, ακούγεται ξαφνικά γάβγισμα σκύλων και κυνηγοί κοντά του. Άρχισε λοιπόν να τρέχει ορμητικά, για να ξεφύγει, και, όσο έτρεχε σε ομαλό έδαφος, το έσωζε η ταχύτητα των ποδιών του. Όταν όμως έπεσε σε πυκνό δάσος, επειδή του μπλέχτηκαν τα κέρατα, παγιδεύτηκε και έμαθε εξ ιδίας πείρας, ότι, πράγματι, ήταν κακός κριτής του εαυτού του, επειδή κατηγορούσε αυτά που το έσωζαν, ενώ επαινούσε αυτά που το πρόδωσαν.

Κείμενο και Μετάφραση:

Ἔλαφος εὐμεγέθης ὥρᾳ θέρους

Ένα μεγαλόσωμο ελάφι σε εποχή καλοκαιριού,

διψῶν παραγίνεται

καθώς διψούσε, φτάνει κοντά

ἐπί τινα πηγήν διαυγῆ καὶ βαθεῖαν σε κάποια καθαρή και βαθιά πηγή

καὶ πιών ὅσον ἤθελεν και, αφού ήπιε όσο (νερό) ήθελε,

προσεῖχεν τῇ ἰδέᾳ τοῦ σώματος.

παρατηρούσε τη μορφή του σώματός του.

Καὶ μάλιστα μὲν ἐπήνει τὴν φύσιν τῶν κεράτων

Και κυρίως επαινούσε τη φύση των κεράτων του

ὡς κόσμος εἴη παντί τῷ σώματι.

με την ιδέα ότι αυτά ήταν στολίδι για όλο το σώμα του.

Ἔψεγεν δὲ τὴν λεπτότητα τῶν σκελῶν

Αντίθετα, κατηγορούσε τα λεπτά του πόδια,

ὡς οὐχ οἵων τε ὄντων φέρειν πᾶν τὸ βάρος.

επειδή, κατὰ τη γνώμη του, δεν μπορούσαν να αντέξουν όλο το βάρος του.

Ἐν ὧ δὲ πρὸς τούτοις ἦν,

Και ενώ ασχολούνταν με αυτά,

ὑλακή τε κυνῶν αἰφνιδίως ἀκούεται

ξαφνικά ακούγεται γάβγισμα σκυλιών

καὶ κυνηγέται πλησίον.

και κυνηγοί το πλησιάζουν.

Ὁ δὲ ὥρμα πρὸς φυγήν

Αυτό άρχισε να τρέχει ορμητικά, για να ξεφύγει,

καὶ μέχρις ὅπου διὰ πεδίου ἐποιεῖτο τὸν δρόμον,

και όσο έτρεχε σε ομαλό έδαφος,

ἐσώζετο ὑπὸ τῆς ὠκύτητος τῶν σκελῶν.

σωζόταν από την ταχύτητα των ποδιών του.

Ἐπεὶ δὲ εἰς πυκνήν καὶ δασεῖαν ὕλην ἐνέπεσεν,

Όταν όμως έφτασε σε αδιαπέραστο και πυκνό δάσος,

ἐμπλακέντων αὐτῷ τῶν κεράτων ἑάλω,

επειδή του μπλέχτηκαν τα κέρατα, παγιδεύτηκε

πείρᾳ μαθὼν

και έμαθε εξ ιδίας πείρας

ὅτι ἄρα ἄδικος ἦν τῶν ἰδίων κριτὴς

ότι πράγματι ήταν άδικος κριτής των ατομικών του γνωρισμάτων,

ψέγων μὲν τὰ σώζοντα,

γιατί κατηγορούσε αυτά που το έσωζαν,

ἐπαινῶν δὲ τὰ προδόντα αὑτόν.

ενώ επαινούσε αυτά που το πρόδωσαν.

Νόημα:

Οι μύθοι του Αισώπου είναι αλληγορικές ιστορίες με ήρωες ζώα. Στη συγκεκριμένη ιστορία πρωταγωνιστής είναι ένα όμορφο ελάφι που σταμάτησε, για να πιει νερό σε κάποια πηγή στο δάσος. Την ώρα που έπινε, είδε την αντανάκλαση του κορμιού του στην επιφάνεια του νερού και θαύμασε το όμορφο σώμα του και ιδίως τα μεγάλα επιβλητικά κέρατα που στόλιζαν το κεφάλι του σαν στέμμα βασιλιά. Δεν έμεινε όμως ικανοποιημένο με την εμφάνιση των ποδιών του, που ήταν πολύ λεπτά και αδύνατα. Δεν πίστευε ότι ταίριαζαν με την υπόλοιπη εμφάνισή του. Εκείνη τη στιγμή άκουσε ήχο από σκυλιά και ανθρώπους που κυνηγούσαν στο δάσος. Φοβισμένο άρχισε να τρέχει, για να γλιτώσει. Όση ώρα έτρεχε σε ανοικτό χώρο, τα άσχημα πόδια του το βοηθούσαν να ξεφύγει από τους διώκτες του. Όταν όμως βρέθηκε σε περιοχή που το δάσος ήταν πολύ πυκνό, τα όμορφα κέρατά του πιάστηκαν στα κλαδιά και το ελάφι αιχμαλωτίστηκε από τους διώκτες του.

Παραγωγή ουσιαστικών:

Τα ουσιαστικά παράγονται α) από ρήματα: γράφ-ω: γραφεύς, β) από επίθετα: δίκαιος: δικαιοσύνη, γ) από άλλα ουσιαστικά: πόλις: πολίτης.

α) Ουσιαστικά παράγωγα από ρήματα

Τα ουσιαστικά που παράγονται από ρήματα σημαίνουν:

1) το πρόσωπο που ενεργεί.

-εὺς, π.χ. γράφ-ω: γραφ-εύς

-ὸς, π.χ. τρέφ-ω: τροφ-ός

-μὼν, π.χ. ἡγέομαι –οῦμαι: ἡγε-μών

-ὰς, π.χ. φεύγ-ω: φυγ-άς

-της, ποιέ-ω -ῶ: ποιη-τὴς

-τὴρ, καλέ-ω -ῶ: κλη-τήρ

-τωρ, π.χ. λέγ-ω: ῥή-τωρ

2) την ενέργεια, το πάθος ή την κατάσταση:

-σις, π.χ. λύ-ω: λύ-σις,

-σία, π.χ. δοκιμάζω: δοκιμα-σία

-ὴ, π.χ. γράφ-ω: γραφ-ή

-ὰ (όταν προηγείται ρ), π.χ. ἀγείρω : ἀγορ-ά

-ία, π.χ. μαίνομαι: μαν-ία

-εία, π.χ. ἀριστεύω: ἀριστεία

-ος (αρσ. της β΄ κλίσης), π.χ. τρέμω: τρόμ-ος

-μὸς, π.χ. δέω – δῶ (= δένω): δεσμός

-(ε)τός, π.χ. πήγ-νυμι: παγ-ετός

3) το αποτέλεσμα της ενέργειας:

-μα, π.χ. ἱδρύω: ἵδρυ-μα

-μη, π.χ. γράφω: γραμ-μή

-ος (ουδ. γ΄ κλίσ.), π.χ. λανθάνω: λάθ-ος

4) το όργανο ή το μέσο μιας ενέργειας:

-τρον ή -θρον, π.χ. σημαίνω: σήμαν-τρον, κλείω: κλεῖ-θρον

-τρα ή -θρα, π.χ. ξύω: ξύσ-τρα, ἀποβαίνω: ἀπο-βά-θρα

-τήρ, π.χ. λάμπω: λαμπ-τήρ

-τηρία, π.χ. βαίνω: βα-κ-τηρία

-τήριον, π.χ. πίνω: πο-τήριον,

-ανον, π.χ. δρέπω: δρέπ-ανον

-άνη, π.χ. σκάπτω: σκαπ-άνη

-όνη, π.χ. πείρω (= τρυπώ): περ-όνη

-ίς, π.χ. γράφω: γραφ-ίς

-εὺς, π.χ. σφάττω: σφαγ-εὺς (= ξίφος)

5) τον τόπο όπου γίνεται μια ενέργεια·

-τήριον, π.χ. δικάζω: δικασ-τήριον

-τρα, π.χ. ὀρχέομαι -οῦμαι: ὀρχήσ-τρα, παλαίω: παλαίσ-τρα

-τρον, π.χ. θεάομαι -ῶμαι: θέα-τρον

-θρον, π.χ. βαίνω: βά-θρον

Γραμματική

Α' κλίση ουσιαστικών

Η α’ κλίση ουσιαστικών περιλαμβάνει όλα τα αρσενικά ουσιαστικά που στην ονομαστική ενικού λήγουν σε –ας και –ης και τα θηλυκά σε –α και –η. Δεν περιλαμβάνει ουδέτερα.

Παραδείγματα αρσενικών σε -ας και σε -ης

Ενικός αριθμός

ον. ὁ νεανίας στρατιώτης

γεν.τοῦ νεανίου στρατιώτου

δοτ. τῷ νεανίᾳ στρατιώτῃ

αιτ. τὸν νεανίαν στρατιώτην

κλ. (ὦ) νεανία στρατιῶτᾰ

Πληθυντικός αριθμός

ον. οἱ νεανίαι στρατιῶται

γεν. τῶν νεανιῶν στρατιωτῶν

δοτ. τοῖς νεανίαις στρατιώταις

αιτ. τούς νεανίας στρατιώτας

κλ. (ὦ) νεανίαι στρατιῶται

Παραδείγματα θηλυκών σε -ᾱ και -ᾰ (γεν. -ᾱς)

Ενικός αριθμός

ον. ἡ πολιτεία στρατιὰ

γεν. τῆς πολιτείας στρατιᾶς

δοτ. τῇ πολιτείᾳ στρατιᾷ

αιτ. τὴν πολιτείαν στρατιὰν

κλ. (ὦ) πολιτεία στρατιὰ

Πληθυντικός αριθμός

ον. αἱ πολιτεῖαι στρατιαὶ

γεν. τῶν πολιτειῶν στρατιῶν

δοτ. ταῖς πολιτείαις στρατιαῖς

αιτ. τὰς πολιτείας στρατιὰς

κλ. (ὦ) πολιτεῖαι στρατιαὶ

Παραδείγματα θηλυκών σε ᾰ- (γεν. -ης)

Ενικός αριθμός

ἡ τράπεζᾰ γλῶσσᾰ

τῆς τραπέζης γλώσσης

τῇ τραπέζῃ γλώσσῃ

τὴν τράπεζᾰν γλῶσσᾰν

(ὦ) τράπεζα γλῶσσᾰ

Πληθυντικός αριθμός

αἱ τράπεζαι γλῶσσαι

τῶν τραπεζῶν γλωσσῶν

ταῖς τραπέζαις γλώσσαις

τὰς τραπέζας γλώσσας

(ὦ) τράπεζαι γλῶσσαι

Παραδείγματα θηλυκών σε –η

Ενικός αριθμός

ἡ κώμη τιμὴ

τῆς κώμης τιμῆς

τῇ κώμῃ τιμῇ

τὴν κώμην τιμὴν

(ὦ) κώμη τιμὴ

Πληθυντικός αριθμός

αἱ κῶμαι τιμαὶ

τῶν κωμῶν τιμῶν

ταῖς κώμαις τιμαῖς

τὰς κώμας τιμὰς

(ὦ). κῶμαι τιμαὶ

[Βιβλιογραφία:

Αρχαία Ελληνική Γλώσσα Α'' Γυμνασίου, ΙΕΠ, "Διόφαντος"

Γραμματική της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας, Μιχ. Χ. Οικονόμου]

Συντακτικό της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας, Α', Β', Γ' Γυμνασίου, Π. Μπίλια, ΙΕΠ, "Διόφαντος"

http://ebooks.edu.gr /

https://latistor.blogspot.com /

http://users.sch.gr /

https://e-didaskalia.blogspot.gr ]

Ενότητα 5 Ο πλούτος της αττικής γης (σελ.36)

Wed, 24 Sep 2025 23:01:50 +0300

Ενότητα 5

Ο πλούτος της αττικής γης (σελ.36)

(Παραγωγή ουσιαστικών από ουσιαστικά, Απαρέμφατο - Μετοχή: γνωριμία, Οριστική Ενεστώτα - Μέλλοντα ε.φ. +ειμί στον ενεστώτα - Προσωπικές αντωνυμίες)

Κείμενο:

Τῶν Ἀθήνησι προεστηκότων ἔλεγόν τινες ὡς γιγνώσκουσι μὲν τὸ δίκαιον, διὰ δὲ τὴν τοῦ πλήθους πενίαν ἀναγκάζονται ἀδικώτεροι εἶναι περὶ τὰς πόλεις. Ἐκ τούτου ἐπεχείρησα σκοπεῖν εἴ πῃ δύναιντ΄ ἂν οἱ πολῖται διατρέφεσθαι ἐκ τῆς ἑαυτῶν. Τοῦτο μὲν οὖν εὐθὺς ἀνεφαίνετό μοι͵ ὅτι ἡ χώρα πέφυκεν οἵα πλείστας προσόδους παρέχεσθαι. Αἱ μὲν γὰρ ὧραι ἐνθάδε πρᾳόταταί εἰσιν· ἃ δὲ πολλαχοῦ οὐδὲ βλαστάνει ἐνθάδε καρποφορεῖ. Ὥσπερ δὲ ἡ γῆ͵ οὕτω καὶ ἡ περὶ τὴν χώραν θάλαττα παμφορωτάτη ἐστίν. Καὶ μὴν ὅσαπερ οἱ θεοὶ ἐν ταῖς ὥραις ἀγαθὰ παρέχουσι͵ καὶ ταῦτα πάντα ἐνταῦθα πρῳαίτατα μὲν ἄρχεται͵ ὀψιαίτατα δὲ λήγει. Πρὸς τούτοις καὶ ἀίδια ἀγαθὰ ἔχει ἡ χώρα. Πέφυκε μὲν γὰρ λίθος ἐν αὐτῇ ἄφθονος͵ ἐξ οὗ κάλλιστοι μὲν ναοί͵ κάλλιστοι δὲ βωμοὶ γίγνονται͵ εὐπρεπέστατα δὲ θεοῖς ἀγάλματα. Ἔστι δὲ καὶ γῆ ἣ σπειρομένη μὲν οὐ φέρει καρπόν͵ ὀρυττομένη δὲ πολλαπλασίους τρέφει ἢ εἰ σῖτον ἔφερε. Καὶ μὴν ὑπάργυρός ἐστι.

Ξενοφῶν, Πόροι 1.1-5 (διασκευή)

Μετάφραση:

Μερικοί από τους ηγέτες της Αθήνας έλεγαν ότι δήθεν γνωρίζουν το δίκαιο, αλλά λόγω της φτώχειας του λαού τους αναγκάζονται να συμπεριφέρονται σχετικά άδικα στις πόλεις. Για τον λόγο αυτό επιχείρησα να διερευνήσω αν οι πολίτες θα μπορούσαν με κάποιο τρόπο να συντηρηθούν από τη χώρα τους. Αμέσως λοιπόν άρχισα να σχηματίζω αυτή τη γνώμη, ότι δηλαδή η χώρα είναι από τη φύση της ικανή να παρέχει πάρα πολλά έσοδα. Γιατί οι εποχές εδώ είναι πολύ ήπιες· και τα φυτά που σε πολλά άλλα μέρη ούτε καν φυτρώνουν εδώ δίνουν καρπούς. Όπως ακριβώς η γη, έτσι και η θάλασσα που περιβάλλει την περιοχή είναι πολύ εύφορη. Και ασφαλώς όσα αγαθά προσφέρουν βέβαια οι θεοί σε κάθε εποχή και όλα αυτά εδώ εμφανίζονται πάρα πολύ νωρίς και διαρκούν πάρα πολύ. Πέρα από αυτά, η χώρα έχει και διαρκή αγαθά. Υπάρχει δηλαδή εκ φύσεως σε αυτήν άφθονο μάρμαρο, από το οποίο κατασκευάζονται πάρα πολύ όμορφοι ναοί και βωμοί και κομψότατα αγάλματα για τους θεούς. Υπάρχουν όμως και περιοχές που, αν καλλιεργηθούν, δεν παράγουν καρπό, όταν όμως αξιοποιούνται για εξόρυξη, μπορούν να θρέψουν πολύ περισσότερους από όσους θα έτρεφαν, αν καλλιεργούνταν. Και βέβαια (η χώρα) έχει και κοιτάσματα αργύρου.

Κείμενο και Μετάφραση:

Τῶν Ἀθήνησι προεστηκότων τινὲς ἔλεγον

Μερικοί από τους ηγέτες της Αθήνας έλεγαν

ὡς γιγνώσκουσι μὲν τὸ δίκαιον,

ότι δήθεν γνωρίζουν το δίκαιο,

ἀναγκάζονται δὲ διὰ τὴν πενίαν τοῦ πλήθους

όμως λόγω της φτώχειας του λαού αναγκάζονται

ἀδικώτεροι εἶναι περὶ τὰς πόλεις.

να είναι άδικοι απέναντι στις (άλλες) πόλεις.

Ἐκ τούτου ἐπεχείρησα σκοπεῖν

Εξαιτίας αυτού επιχείρησα να διερευνήσω

εἴ πῃ δύναιντο ἄν οἱ πολῖται

αν θα μπορούσαν με κάποιο τρόπο οι πολίτες

διατρέφεσθαι ἐκ τῆς ἑαυτῶν (χώρας).

να συντηρηθούν από τη χώρα τους.

Τοῦτο μὲν οὖν εὐθύς ἀνεφαίνετό μοι,

Άρχισα, λοιπόν, να σχηματίζω την εξής γνώμη,

ὅτι ἡ χώρα πέφυκεν

ότι δηλαδή η χώρα είναι από τη φύση της ικανή

οἵα παρέχεσθαι πλείστας προσόδους.

να παρέχει πάρα πολλούς πόρους/ έσοδα.

Αἱ μὲν γὰρ ὧραι ἐνθάδε πρᾳόταταί εἰσίν·

Γιατί οι εποχές εδώ είναι πάρα πολύ ήπιες·

ἅ δὲ πολλαχοῦ οὐδὲ βλαστάνει

και τα φυτά που σε πολλά μέρη ούτε καν φυτρώνουν

καρποφορεῖ ἐνθάδε.

καρποφορούν εδώ.

Ὥσπερ δὲ ἡ γῆ (παμφορωτάτη ἐστίν),

Και όπως ακριβώς η γη παράγει κάθε λογής αγαθά,

οὕτω καὶ ἡ θάλαττα περὶ τὴν χώραν

έτσι και η θάλασσα γύρω από τη χώρα

παμφορωτάτη ἐστίν.

είναι πολύ προσοδοφόρα.

Καὶ μὴν ὅσαπερ ἀγαθά ἐν ταῖς ὥραις

Και ασφαλώς, όσα, βέβαια, αγαθά σε κάθε εποχή

οἱ θεοὶ παρέχουσι (τοῖς ἀνθρώποις),

δίνουν οι θεοί στους ανθρώπους,

καὶ ταῦτα πάντα ἐνταῦθα πρῳαίτατα μὲν ἄρχεται,

και αυτά όλα εδώ πάρα πολύ νωρίς αρχίζουν

ὀψιαίτατα δὲ λήγει.

και πάρα πολύ αργά σταματούν.

Πρὸς τούτοις ἡ χώρα ἔχει καὶ ἀίδια ἀγαθά.

Επιπλέον, η χώρα έχει και παντοτινά αγαθά.

Πέφυκε μὲν γὰρ ἐν αὐτῇ ἄφθονος λίθος,

Έτσι, από τη φύση υπάρχει σ’ αυτήν άφθονο μάρμαρο,

ἐξ οὗ γίγνονται κάλλιστοι μὲν ναοί,

από το οποίο γίνονται πάρα πολύ όμορφοι ναοί,

κάλλιστοι δὲ βωμοί,

πολύ ωραίοι βωμοί,

εὐπρεπέστατα δὲ θεοῖς ἀγάλματα.

και πολύ κομψά για τους θεούς αγάλματα.

Ἔστι δὲ καὶ γῆ

Υπάρχουν όμως και μερικές περιοχές

ἥ σπειρομένη μὲν οὐ φέρει καρπόν,

που, όταν καλλιεργούνται, δεν παράγουν καρπούς,

ὀρυττομένη δὲ τρέφει

όταν όμως αξιοποιούνται για εξόρυξη, μπορούν να θρέψουν

πολλαπλασίους ἤ εἰ σῖτον ἔφερε.

πολύ περισσότερους απ’ όσους θα έτρεφαν αν καλλιεργούνταν.

Καὶ μὴν ὑπάργυρός ἐστι.

Και ασφαλώς έχει κοιτάσματα αργύρου.

Νόημα:

Ο Ξενοφώντας παρουσιάζει τα χαρίσματα της αθηναϊκής γης: είναι ιδιαίτερα εύφορη, επειδή οι διάφορες εποχές του χρόνου εμφανίζονται σε ήπια μορφή χωρίς έντονα καιρικά φαινόμενα. Επιπλέον, η παραγωγή των γεωργικών αγαθών ξεκινά νωρίτερα στην Αττική από ό,τι στις υπόλοιπες περιοχές και διαρκεί περισσότερο, αφού σταματά και αργότερα. Όμως δεν είναι όμως μόνο η γη πολύ εύφορη, αλλά και η θάλασσα. Τέλος, το υπέδαφος της Αθήνας είναι πολύ πλούσιο σε ορυκτά και ειδικά σε μάρμαρο που χρησιμοποιείται στην κατασκευή ναών και αγαλμάτων. Με αυτόν τον τρόπο ακόμα και περιοχές που είναι ακαλλιέργητες αποφέρουν πολλαπλάσια έσοδα στην Αθήνα. Σε αυτό βοηθούν και τα κοιτάσματα αργύρου (ασημιού) που υπήρχαν στην περιοχή, τα οποία χρησιμοποιούνταν για την κοπή νομισμάτων.

Παραγωγή ουσιαστικών:

-Παρώνυμα: Είναι τα παράγωγα ουσιαστικά που σημαίνουν πρόσωπο σχετικό με αυτό που δηλώνει η πρωτότυπη λέξη ή πρόσωπο που ανήκει σε αυτό, π.χ. κέραμος: κεραμεύς, πόλις: πολίτης.

-Εθνικά: Λέγονται τα ουσιαστικά που παράγονται από κύρια ονόματα χωρών, πόλεων και τόπων και σημαίνουν εκείνον που κατάγεται από κάποιον τόπο ή ανήκει σε αυτόν, π.χ. Κόρινθος: Κορίνθιος, Μέγαρα: Μεγαρεύς.

-Πατρωνυμικά: Ονομάζονται τα ουσιαστικά που παράγονται από κύριο όνομα πατέρα, μητέρας ή άλλου προγόνου και σημαίνουν τον γιο, την κόρη και γενικά τον απόγονο, π.χ. Οδυσσέας: Λαερτιάδης, δηλαδή γιος του Λαέρτη, Αγαμέμνων και Μενέλαος: Ἀτρεῖδαι, δηλαδή γιοι του Ατρέα.

-Γονεωνυμικά: Λέγονται τα ουσιαστικά που σημαίνουν το νεογνό ζώου, π.χ. λαγώς: λαγιδεύς.

Γραμματική

Η Οριστική Ενεστώτα του βοηθητικού ρήματος εἰμί:

Το εἰμὶ είναι βοηθητικό ρήμα της α.ε. (= είμαι, υπάρχω), όπως της ν.ε. το είμαι και το έχω. Στην Οριστική του Ενεστώτα κλίνεται ως εξής:

εἰμί εἶ ἐστί(ν) ἐσμέν ἐστέ εἰσί(ν)

Η Οριστική Ενεστώτα Ενεργητικής Φωνής βαρύτονων ρημάτων:

α.ε. ν.ε.

θεραπεύω θεραπεύω

θεραπεύεις θεραπεύεις

θεραπεύει θεραπεύει

θεραπεύομεν θεραπεύουμε

θεραπεύετε θεραπεύετε

θεραπεύουσι(ν) θεραπεύουν

Η Οριστική Μέλλοντα Ενεργητικής Φωνής βαρύτονων ρημάτων:

α.ε. ν.ε.

θεραπεύσω θα θεραπεύσω

θεραπεύσεις θα θεραπεύσεις

θεραπεύσει θα θεραπεύσει

θεραπεύσομεν θα θεραπεύσουμε

θεραπεύσετε θα θεραπεύσετε

θεραπεύσουσι(ν) θα θεραπεύσουν

Ο σχηματισμός του Μέλλοντα Ενεργητικής Φωνής των αφωνόληκτων ρημάτων:

Οι καταλήξεις του ενεργητικού μέλλοντα των αφωνόληκτων ρημάτων φαίνονται παρακάτω:

Ουρανικόληκτα (κ, γ, χ, ττ, σσ): ξω π.χ. πράττω > πράξω

Χειλικόληκτα (π, β, φ, πτ): ψω π.χ. κόπτω > κόψω

Οδοντικόληκτα (τ, δ, θ, ζ): σω π.χ. κτίζω > κτίσω

[ Βιβλιογραφία:

Αρχαία Ελληνική Γλώσσα Α'' Γυμνασίου, ΙΕΠ, "Διόφαντος"

Γραμματική της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας, Μιχ. Χ. Οικονόμου]

Συντακτικό της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας, Α', Β', Γ' Γυμνασίου, Π. Μπίλια, ΙΕΠ, "Διόφαντος"

http://ebooks.edu.gr /

https://latistor.blogspot.com /

http://users.sch.gr /

https://e-didaskalia.blogspot.gr ]

Ενότητα 4 Ένα ταξίδι επιστημονικής φαντασίας (σελ.28)

Wed, 24 Sep 2025 23:00:48 +0300

Ενότητα 4

Ένα ταξίδι επιστημονικής φαντασίας (σελ.28)

Οι φελλόποδες: μια μυθική ιστορία

(Άρθρο, Β' κλίση ουσιαστικών, Παραγωγή ουσιαστικών από ουσιαστικά, Προσωπικές αντωνυμίες)

Κείμενο:

Πλέομεν ὅσον τριακοσίους σταδίους καὶ νήσῳ μικρᾷ καὶ ἐρήμῃ προσφερόμεθα. Μείναντες δὲ ἡμέρας ἐν τῇ νήσῳ πέντε, τῇ ἕκτῃ ἐξορμῶμεν καὶ τῇ ὀγδόῃ καθορῶμεν ἀνθρώπους πολλοὺς ἐπὶ τοῦ πελάγους διαθέοντας͵ ἅπαντα ἡμῖν προσεοικότας καὶ τὰ σώματα καὶ τὰ μεγέθη͵ πλὴν τῶν ποδῶν μόνων· ταῦτα γὰρ φέλλινα ἔχουσιν· ἀφ΄ οὗ δή͵ οἶμαι͵ καὶ καλοῦνται Φελλόποδες. Θαυμάζομεν οὖν ὁρῶντες οὐ βαπτιζομένους͵ ἀλλὰ ὑπερέχοντας τῶν κυμάτων καὶ ἀδεῶς ὁδοιποροῦντας. Οἱ δὲ καὶ προσέρχονται καὶ ἀσπάζονται ἡμᾶς ἑλληνικῇ φωνῇ λέγουσί τε εἰς Φελλὼ τὴν αὐτῶν πατρίδα ἐπείγεσθαι. Μέχρι μὲν οὖν τινος συνοδοιποροῦσι ἡμῖν παραθέοντες͵ εἶτα ἀποτρεπόμενοι τῆς ὁδοῦ βαδίζουσιν εὔπλοιαν ἡμῖν ἐπευχόμενοι.

Λουκιανός, Ἀληθὴς Ἱστορία 2.3-4 (διασκευή)

Μετάφραση:

Πλέουμε περίπου τριακόσια στάδια και αγκυροβολούμε σε ένα μικρό και έρημο νησί. Αφού μείναμε στο νησί πέντε ημέρες, την έκτη ξεκινάμε και την όγδοη διακρίνουμε πολλούς ανθρώπους να τρέχουν εδώ κι εκεί στο πέλαγος, οι οποίοι έμοιαζαν μ’ εμάς σε όλα και στη μορφή του σώματος και στη σωματική διάπλαση εκτός από τα πόδια μόνο· γιατί αυτά τα έχουν κατασκευασμένα από φελλό· γι’ αυτό το λόγο μάλιστα, νομίζω, και αποκαλούνται Φελλόποδες. Απορούμε λοιπόν βλέποντάς τους να μη βουλιάζουν αλλά να μένουν πάνω από τα κύματα και να βαδίζουν χωρίς φόβο. Και αυτοί πλησιάζουν, μας χαιρετούν στα ελληνικά και μας λένε ότι βιάζονται (να φτάσουν) στη Φελλώ, την πατρίδα τους. Μέχρις ενός σημείου λοιπόν μας συνοδεύουν τρέχοντας δίπλα μας, έπειτα αλλάζουν δρόμο και προχωρούν ευχόμενοι σ’ εμάς «καλό ταξίδι».

Κείμενο και Μετάφραση:

Πλέομεν ὅσον τριακοσίους σταδίους

Πλέουμε περίπου τριακόσια στάδια

καὶ νήσῳ μικρᾷ καὶ ἐρήμῃ προσφερόμεθα.

και αγκυροβολούμε σ' ένα νησί μικρό και έρημο.

Μείναντες δὲ ἡμέρας ἐν τῇ νήσῳ πέντε, τῇ ἕκτῃ ἐξορμῶμεν

Κι αφού μείναμε στο νησί πέντε μέρες, την έκτη ξεκινούμε

καὶ τῇ ὀγδόῃ καθορῶμεν ἀνθρώπους πολλοὺς

και την όγδοη διακρίνουμε πολλούς ανθρώπους

ἐπὶ τοῦ πελάγους διαθέοντας,

να τρέχουν εδώ κι εκεί πάνω στη θάλασσα,

ἅπαντα ἡμῖν προσεοικότας καὶ τὰ σώματα καὶ τὰ μεγέθη,

που έμοιαζαν με μας σε όλα και στο σώμα και στο ανάστημα

πλὴν τῶν ποδῶν μόνων·

εκτός μόνο από τα πόδια·

ταῦτα γὰρ φέλλινα ἔχουσιν·

γιατί αυτά τα είχαν κατασκευασμένα από φελλό·

ἀφ’ οὗ δή, οἶμαι, καὶ καλοῦνται Φελλόποδες.

γι’ αυτό το λόγο μάλιστα, νομίζω, και ονομάζονται Φελλόποδες.

Θαυμάζομεν οὖν ὁρῶντες οὐ βαπτιζομένους,

Απορούμε, λοιπόν, βλέποντάς τους να μη βουλιάζουν,

ἀλλὰ ὑπερέχοντας τῶν κυμάτων

αλλά να μένουν πάνω στα κύματα

καὶ ἀδεῶς ὁδοιποροῦντας.

και να βαδίζουν χωρίς φόβο.

Οἱ δὲ καὶ προσέρχονται καὶ ἀσπάζονται ἡμᾶς

Και αυτοί μας πλησιάζουν και μας καλωσορίζουν

ἑλληνικῇ φωνῇ λέγουσί τε

και μας λένε στα ελληνικά

εἰς Φελλὼ τὴν αὑτῶν πατρίδα ἐπείγεσθαι.

ότι βιάζονται (να φτάσουν) στη Φελλώ, την πατρίδα τους.

Μέχρι μὲν οὖν τινος συνοδοιποροῦσι ἡμῖν παραθέοντες,

Ως ένα σημείο, λοιπόν, μας συνοδεύουν τρέχοντας δίπλα μας,

εἶτα ἀποτρεπόμενοι τῆς ὁδοῦ βαδίζουσιν

και έπειτα, αλλάζοντας δρόμο, προχωρούν

εὔπλοιαν ἡμῖν ἐπευχόμενοι.

ευχόμενοι σε μας "καλό ταξίδι".

Nόημα:

Ο Λουκιανός περιγράφει μια μυθική συνάντηση με τους Φελλόποδες, που θυμίζουν τους φανταστικούς ήρωες της εποχής μας. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον προκαλεί ο ανθρωπομορφισμός των Φελλοπόδων τόσο στη μορφή όσο και στη συμπεριφορά. Οι ασυνήθιστες ιδιότητές τους και οι εικόνες, που μας μεταφέρουν σε άλλους εξωτικούς τόπους, μας δίνουν την ευκαιρία να ξεφύγουμε από την πλήξη της καθημερινότητας.

Λεξιλογικά Β1. Λεξιλογικός Πίνακας

Συνδυάζοντας τις λέξεις της στήλης Α′ με τις κατάλληλες από τη στήλη Β′ να δημιουργήσετε ονοματικά σύνολα:

Απαντήσεις

μικροφωνική στ. εγκατάσταση
σύμφωνη α. γνώμη
φωνητικές ε. χορδές
χάριν γ. ευφωνίας
παράφωνη χορωδία
φωνηεντικά β. πάθη

Χρησιμοποιώντας λέξεις μόνο από τον Λεξιλογικό Πίνακα να δώσετε ένα συνώνυμο ή ένα αντώνυμο των παρακάτω λέξεων:

Συνώνυμα Αντώνυμα

έριδα, διχογνωμία: διαφωνία

εὔφωνος : καλλίφωνος

πλουραλισμός: πολυφωνία

φωνασκώ: φωνάζω κραυγάζω

δυσαρμονία: παραφωνία

χαμηλόφωνα: μεγαλόφωνα

διαφωνία : συμφωνία

ψιθυρίζω: φωνασκώ

μονοφωνία: πολυφωνία

Β2. Ετυμολογικά

Παραγωγή Ουσιαστικών:

-Υποκοριστικά: λέγονται τα παράγωγα ουσιαστικά τα οποία δηλώνουν πραγματική ή συναισθηματική σμίκρυνση της πρωτότυπης λέξης, π.χ. νεανίας: νεανίσκος.

-Περιεκτικά: λέγονται τα παράγωγα ουσιαστικά τα οποία σημαίνουν το μέρος που περιέχει πολλά από εκείνα που φανερώνει η πρωτότυπη λέξη ή πολλά όμοια πράγματα που βρίσκονται στο ίδιο μέρος, π.χ. στρατός: στρατιά.

-Τοπικά: είναι τα παράγωγα ουσιαστικά τα οποία σημαίνουν τον τόπο όπου μένει ή εργάζεται το πρόσωπο που δηλώνει η πρωτότυπη λέξη ή τον τόπο όπου γίνεται μια ενέργεια, π.χ. ἰατρός: ἰατρεῖον.

Γραμματική

Β’ κλίση ουσιαστικών:

Η β’ κλίση ουσιαστικών περιλαμβάνει όλα τα αρσενικά και θηλυκά ουσιαστικά που στην ονομαστική ενικού λήγουν σε -ος και τα ουδέτερα που λήγουν σε -ον. Είναι η κλίση που παρουσιάζει τις περισσότερες ομοιότητες με τη ν.ε.

αρσενικό

ενικός πληθυντικός

πτώση α.ε. ν.ε. α.ε. ν.ε.

ονομ. ἄνθρωπος άνθρωπος ἄνθρωποι άνθρωποι

γεν. ἀνθρώπου ανθρώπου ἀνθρώπων ανθρώπων

δοτ. ἀνθρώπῳ ― ἀνθρώποις ―

αιτιατ. ἄνθρωπον ἀνθρωπο ἀνθρώπους ανθρώπους

κλητ. ἄνθρωπε άνθρωπε ἄνθρωποι άνθρωποι

Θηλυκό Ουδέτερο

ενικός πληθυντικός ενικός πληθυντικός

πτώση α.ε. ν.ε. α.ε. ν.ε. α.ε. ν.ε. α.ε. ν.ε.

ονομ. ὁδὸς οδός ὁδοί οδοί δῶρον δώρο δώρο δῶρα

γεν. ὁδοῦ οδού ὁδῶν οδών δώρου δώρου δώρων δώρων

δοτ. ὁδῷ ― ὁδοῖς ― δώρῳ ― δώροις ―

αιτιατ. ὁδὸν οδό ὁδούς οδούς δῶρον δώρο δῶρα δώρα

κλητ. ὁδὲ (οδέ) ὁδοί οδοί δῶρον δώρο δῶρα δώρα

ΠΑΡΑΤΗΡΗΣΕΙΣ:

-Γενική και δοτική ενικού και πληθυντικού που τονίζονται στη λήγουσα περισπώνται.

-Το -α των ουδετέρων (σε όλες τις κλίσεις) είναι πάντοτε βραχύ.

Το -οι ακάλυπτο στο τέλος των κλιτών λέξεων είναι βραχύ. Όταν όμως καλύπτεται από -ς, ξαναγίνεται μακρό.

-Τα προπαροξύτονα δευτερόκλιτα ουσιαστικά μετακινούν τον τόνο τους ανάλογα με τη λήγουσα: α) Αν αυτή είναι βραχεία, τονίζονται στην προπαραλήγουσα, π.χ. ἄνθρωπος.

β) Αν είναι μακρά, τονίζονται στην παραλήγουσα, π.χ. ἀνθρώπου.

Προσωπική Αντωνυμία:

Ενικός αριθμός

α' πρόσ. β' πρόσ.

ον. ἐγὼ σὺ

γεν. ἐμοῦ, μου σοῦ, σου

δοτ. ἐμοί, μοι σοί, σοι

αιτ. ἐμέ, με σέ, σε

Πληθυντικός αριθμός

ον. ἡμεῖς ὑμεῖς

γεν. ἡμῶν ὑμῶν

δοτ. ἡμῖν ὑμῖν

αιτ. ἡμᾶς ὑμᾶς

[ Βιβλιογραφία:

Αρχαία Ελληνική Γλώσσα Α'' Γυμνασίου, ΙΕΠ, "Διόφαντος"

Γραμματική της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας, Μιχ. Χ. Οικονόμου]

Συντακτικό της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας, Α', Β', Γ' Γυμνασίου, Π. Μπίλια, ΙΕΠ, "Διόφαντος"

http://ebooks.edu.gr / https://latistor.blogspot.com /

http://users.sch.gr / https://e-didaskalia.blogspot.gr ]

Ενότητα 3 Τα επαγγέλματα στην αρχαία Αθήνα (σελ. 20)

Wed, 24 Sep 2025 22:59:54 +0300

Ενότητα 3

Τα επαγγέλματα στην αρχαία Αθήνα (σελ. 20)

(Τόνοι, Πνεύματα)

Κείμενο:

Ἀθηναῖοι, ὡς καὶ οἱ ἑτέρας πόλεις κατοικοῦντες, πολλὰ ἐν τῷ βίῳ ἐπιτηδεύουσι, ἵνα τὰ ἀναγκαῖα πορίζωνται: Ναυσικύδης ναύκληρος ὢν περὶ τὴν τοῦ σώματος τροφὴν ἑαυτῷ καὶ τοῖς οἰκείοις ἐσπούδαζε, τοῦτ’ αὐτὸ δ’ ἐποίουν Ξένων ὁ ἔμπορος καὶ Ξενοκλῆς ὁ κάπηλος. Πολύζηλος ἀπὸ ἀλφιτοποιίας ἑαυτὸν καὶ οἰκέτας ἔτρεφε, ἔτι δὲ πολλάκις τῇ πόλει ἐλειτούργει. Γλαύκων ὁ Χολαργεὺς ἐγεώργει καὶ βοῦς ἔτρεφε, Δημέας δὲ ἀπὸ χλαμυδουργίας διετρέφετο, Μεγαρέων δ’ οἱ πλεῖστοι ἀπὸ ἐξωμιδοποιίας. Οὐκ ὀλίγοι τῶν πολιτῶν τέχνην τινὰ ἐξεμάνθανον, οἷον τὴν τῶν λιθοξόων, κεραμέων, τεκτόνων, σκυτοτόμων, καὶ πλεῖστα ἐπιτήδεια τῷ βίῳ ἐξειργάζοντο.

Ξενοφῶν, Ἀπομνημονεύματα 2.7.6 (ελεύθερη διασκευή)

Μετάφραση:

Οι Αθηναίοι, όπως και αυτοί που ζουν/κατοικούν στις άλλες πόλεις, ασχολούνται με πολλά επαγγέλματα στη ζωή τους, για να εξασφαλίζουν τα αναγκαία αγαθά: ο Ναυσικύδης ως ιδιοκτήτης πλοίου / ναυτικός μεριμνούσε για τη συντήρηση του εαυτού του και των δικών του και το ίδιο ακριβώς έκαναν ο Ξένων ο έμπορος και ο Ξενοκλής ο μικροπωλητής. Ο Πολύζηλος συντηρούσε τον εαυτό του και τους οικιακούς δούλους του από την παρασκευή κριθάλευρου και επιπλέον πολλές φορές προσέφερε δημόσια υπηρεσία με δικά του χρήματα στην πόλη. Ο Γλαύκων από τον Χολαργό ήταν γεωργός και εξέτρεφε ζώα (ήταν κτηνοτρόφος) και ο Δημέας ζούσε από την τέχνη της κατασκευής χλαμύδων, ενώ οι περισσότεροι Μεγαρείς (ζούσαν) από την τέχνη της κατασκευής εξωμίδων (ανδρικών ενδυμάτων που άφηναν ακάλυπτους τους ώμους). Πολλοί πολίτες μάθαιναν καλά κάποια τέχνη, όπως αυτήν των μαρμαράδων, των τεχνιτών του πηλού, των μαραγκών, των τσαγκάρηδων, κι (έτσι) εξασφάλιζαν πάρα πολλά αναγκαία για τη ζωή.

Κείμενο και Μετάφραση:

Ἀθηναῖοι, ὡς καὶ οἱ κατοικοῦντες ἑτέρας πόλεις,

Οι Αθηναίοι, όπως και αυτοί που κατοικούν στις άλλες πόλεις,

πολλὰ ἐπιτηδεύουσιν ἐν τῷ βίῳ,

ασκούν πολλά επαγγέλματα στη ζωή τους,

ἵνα πορίζωνται τὰ ἀναγκαῖα:

για να εξασφαλίζουν τα αναγκαία:

Ναυσικύδης ὤν ναύκληρος ἐσπούδαζε

Ο Ναυσικύδης που ήταν πλοιοκτήτης, μεριμνούσε

περὶ τὴν τροφὴν τοῦ σώματος ἑαυτῷ καὶ τοῖς οἰκείοις,

για τη συντήρηση του εαυτού του και των δικών του,

τοῦτ’ αὐτό δὲ ἐποίουν

και το ίδιο ακριβώς έκαναν

Ξένων ὁ ἔμπορος καὶ Ξενοκλῆς ὁ κάπηλος.

ο Ξένων ο έμπορος και ο Ξενοκλής ο μικροπωλητής.

Πολύζηλος ἔτρεφεν ἑαυτόν καὶ οἰκέτας

Ο Πολύζηλος συντηρούσε τον εαυτό του και τους οικιακούς του δούλους

ἀπὸ ἀλφιτοποιίας,

με την παρασκευή κριθάλευρου,

ἔτι δὲ πολλάκις

και ακόμα μερικές φορές

ἐλειτούργει τῇ πόλει.

προσέφερε δημόσια υπηρεσία στην πόλη με δικά του χρήματα.

Γλαύκων ὁ Χολαργεύς ἐγεώργει

ο Γλαύκων από το Χολαργό ήταν γεωργός

καὶ ἔτρεφε βοῦς,

και έτρεφε βόδια,

Δημέας δὲ διετρέφετο

ο Δημέας ζούσε

ἀπὸ χλαμυδουργίας,

από την τέχνη της κατασκευής χλαμύδων,

οἱ πλεῖστοι δὲ Μεγαρέων ἀπὸ ἐξωμιδοποιίας.

και οι περισσότεροι από τους Μεγαρείς από την τέχνη της κατασκευής εξωμίδων.

Οὐκ ὀλίγοι τῶν πολιτῶν ἐξαμάνθανον τέχνην τινά,

Αρκετοί από τους πολίτες μάθαιναν καλά κάποια τέχνη,

οἷον τὴν (τέχνην) τῶν λιθοξόων,

όπως την τέχνη του μαρμαρά,

κεραμέων, τεκτόνων, σκυτοτόμων,

του κεραμέα, του μαραγκού, του τσαγκάρη,

καὶ ἐξειργάζοντο πλεῖστα ἐπιτήδεια τῷ βίῳ.

και εξασφάλιζαν πάρα πολλά αναγκαία αγαθά για τη ζωή τους.

Νόημα:

Το απόσπασμα από τα Ἀπομνημονεύματα του Ξενοφώντα που μελετούμε αναφέρει χαρακτηριστικά επαγγέλματα των αρχαίων Αθηναίων επισημαίνοντας ότι χάρη σε αυτά οι πολίτες συντηρούσαν τους εαυτούς τους, τους οικείους και τους δούλους τους, αλλά και πρόσφεραν πολύτιμες υπηρεσίες στην πόλη τους. Ο Ξενοφών παρατηρεί μάλιστα ότι μεγάλο μέρος των Αθηναίων καταπιανόταν με χειρωνακτικά επαγγέλματα, για να συντηρηθεί.

Ετυμολογικά

-Ετυμολογία ονομάζουμε τη διερεύνηση της αληθινής σημασίας μιας λέξης βάσει της προέλευσής της, καθώς και η μελέτη του τρόπου σχηματισμού της.

-Παράγωγες ονομάζουμε τις λέξεις που προέρχονται από μία άλλη λέξη, π.χ. ποιῶ > ποίησις, ποιητής, ποίημα.

-Σύνθετες ονομάζουμε τις λέξεις που προέρχονται από δύο ή περισσότερες λέξεις, π.χ. διά + κοσμῶ > διακοσμῶ.

-Ομόρριζες ονομάζουμε τις λέξεις, απλές ή σύνθετες, που προέρχονται από την ίδια ρίζα, π.χ. τρέφω > τροφή, τροφός, ἐκτρέφω, διατρέφω.

-Πρωτότυπη ονομάζουμε τη λέξη από την οποία προήλθε η παράγωγη που εξετάζουμε, π.χ. για την παράγωγη λέξη σθεναρὸς πρωτότυπη λέξη είναι η λέξη σθένος.

-Ρίζες ονομάζουμε τα πρωταρχικά θέματα μιας γλώσσας, από τα οποία προκύπτουν, με μετασχηματισμούς και προσθήκες καταλήξεων, οι λέξεις της γλώσσας, π.χ. √ φερ– (> φερτός, φορά κ.ά.).

-Ριζικές λέξεις ονομάζουμε τις λέξεις που παράγονται απευθείας από μία ρίζα με την προσθήκη παραγωγικών καταλήξεων √ ναυ– > ναῦς, √ λίθο– > λίθος.

-Παραγωγικές καταλήξεις ονομάζουμε τις καταλήξεις που προσθέτουμε στις πρωτότυπες ή ριζικές λέξεις, για να σχηματίσουμε παράγωγες, π.χ. ποιῶ > ποίησις, ποιητής, ποίημα.

-Συνθετικά (πρώτο, δεύτερο συνθετικό κ.ο.κ.) ονομάζουμε τις λέξεις από τις οποίες δημιουργείται μια σύνθετη λέξη, π.χ. εξετάζουμε, π.χ. για την παράγωγη λέξη σθεναρὸς πρωτότυπη λέξη είναι η λέξη σθένος.

-Παρασύνθετες ονομάζουμε τις λέξεις που παράγονται από σύνθετες λέξεις, π.χ. ναῦς + πήγνυμι > ναυπηγός > ναυπηγικός.

-Απλή ονομάζουμε μια λέξη που δεν είναι σύνθετη.

Γραμματική

Οι τόνοι:

α) Η οξεία (´) έμπαινε πάνω στο φωνήεν της συλλαβής που έπρεπε να προφερθεί σε υψηλότερο μουσικό ήχο. Ήταν σαν να ζητούσε από αυτόν που πρόφερε να υψώνει τον τόνο της φωνής του.

β) Η περισπωμένη (˜) έμπαινε πάνω από ένα μακρό φωνήεν, όταν ο ομιλητής θα έπρεπε να ανεβάσει και αμέσως κατόπιν να κατεβάσει τον τόνο της φωνής του κατά την προφορά του ίδιου φωνήεντος. Έτσι, η λέξη «βῆμα» προφερόταν στην α.ε. «μπέὲμα».

Τα πνεύματα:

α) Η δασεία (῾), σημείο που μπορεί να μπει μόνο στην αρχή μιας λέξης που αρχίζει από φωνήεν, αρχικά ήταν γράμμα (Η), π.χ. ΗΕΛΛΑΣ: Ἑλλὰς.

Σημειώσεις: 1. Πάντα το υ και το ρ, όταν βρίσκονται στην αρχή μιας λέξης, π.χ. ὕδωρ, ῥοή.

Όταν, ιδιαίτερα μετά από έκθλιψη, οι φθόγγοι κ, π, τ βρεθούν μπροστά από λέξη που παίρνει δασεία, μετατρέπονται αντίστοιχα σε χ, φ, θ, π.χ. ἐπί + ἡμέρα > ἐφήμερος, κατά + ἥσυχος > καθησυχάζω.

β) Η ψιλή (᾽) σημειώνεται στην αρχή μιας λέξης, όταν η λέξη αυτή δεν παίρνει δασεία. Οι περισσότερες λέξεις που αρχίζουν από φωνήεν ή δίφθογγο παίρνουν ψιλή.

Οι κανόνες τονισμού:

Μια βραχεία συλλαβή που τονίζεται παίρνει πάντοτε οξεία, π.χ. τέμνω, τόμος.

Μια προπαραλήγουσα που τονίζεται παίρνει πάντοτε οξεία, π.χ. ἄτομον.

Η μακρόχρονη παραλήγουσα παίρνει οξεία, όταν και η λήγουσα είναι μακρόχρονη, π.χ. μνήμη.

Η μακρόχρονη παραλήγουσα παίρνει περισπωμένη, όταν η λήγουσα είναι βραχεία, π.χ. οἶκος.

Όταν η λήγουσα είναι μακρόχρονη, ο τόνος δεν μπαίνει ποτέ στην προπαραλήγουσα, π.χ. ἄνθρωπος - ἀνθρώπου.

Οι μακρόχρονες καταλήξεις των ουσιαστικών και των επιθέτων στη γενική και δοτική ενικού, όταν τονίζονται, παίρνουν περισπωμένη, π.χ. τῆς τιμῆς.

Οι πτώσεις: επιπλέον η δοτική

Την αποδίδουμε με φράσεις: με, σε, για + το όνομα που βρίσκεται σε δοτική ή με απλή αιτιατική, π.χ. "τῷ βίῳ" = στη ζωή.

Το ρήμα:

Όπως και στη ν.ε., έχει: -πρόσωπα: α', β', γ'

-αριθμούς: ενικός, πληθυντικός

-εγκλίσεις: οριστική, υποτακτική, ευκτική, προστακτική

-ονοματικούς τύπους: απαρέμφατο, μετοχή

-χρόνους: ενεστώτας, παρατατικός, μέλλοντας, αόριστος, παρακείμενος, υπερσυντέλικος, συντελεσμένος μέλλοντας

-διαθέσεις: ενεργητική, μέση, παθητική, ουδέτερη

-φωνές: ενεργητική, μέση, παθητική

[ Βιβλιογραφία:

Αρχαία Ελληνική Γλώσσα Α'' Γυμνασίου, ΙΕΠ, "Διόφαντος"

Γραμματική της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας, Μιχ. Χ. Οικονόμου]

Συντακτικό της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας, Α', Β', Γ' Γυμνασίου, Π. Μπίλια, ΙΕΠ, "Διόφαντος"

http://ebooks.edu.gr /

https://latistor.blogspot.com /

http://users.sch.gr /

https://e-didaskalia.blogspot.gr ]

Ενότητα 2 Η εκπαίδευση των παιδιών στην αρχαία Αθήνα (σελ. 14)

Wed, 24 Sep 2025 22:59:03 +0300

Ενότητα 2

Η εκπαίδευση των παιδιών στην αρχαία Αθήνα (σελ. 14)

(Φθόγγοι, Γράμματα)

Κείμενο:

Ἐν Ἀθήναις τοὺς παῖδας μετ’ ἐπιμελείας διδάσκουσι καὶ νουθετοῦσι. Πρῶτον μὲν καὶ τροφὸς καὶ μήτηρ καὶ παιδαγωγὸς καὶ αὐτὸς ὁ πατὴρ ἐπιμελοῦνται ὅπως βέλτιστος γενήσεται ὁ παῖς, διδάσκοντες ὅτι τὸ μὲν δίκαιον, τὸ δὲ ἄδικον καὶ τόδε μὲν καλόν, τόδε δὲ αἰσχρόν ἐστι. Εἶτα δέ, ἐπειδὰν οἱ παῖδες εἰς ἡλικίαν ἔλθωσιν, οἱ γονεῖς εἰς διδασκάλων πέμπουσιν, ἔνθα οἱ μὲν γραμματισταὶ ἐπιμελοῦνται ὅπως γράμματα μάθωσιν καὶ τὰ γεγραμμένα ἐννοῶσι, οἱ δὲ κιθαρισταὶ τῷ κιθαρίζειν ἡμερωτέρους αὐτοὺς ποιεῖν πειρῶνται καὶ τὰς τῶν παίδων ψυχὰς πρὸς τὸν ῥυθμὸν καὶ τὴν ἁρμονίαν οἰκειοῦσι. Ἔτι οἱ παῖδες ἐν γυμνασίοις καὶ παλαίστραις φοιτῶσιν, ἔνθα οἱ παιδοτρίβαι βελτίω τὰ σώματα αὐτῶν ποιοῦσι, ἵνα μὴ ἀναγκάζωνται ἀποδειλιᾶν διὰ τὴν τῶν σωμάτων πονηρίαν.

Πλάτων, Πρωταγόρας 325c-326c (ελεύθερη διασκευή)

Μετάφραση:

Στην Αθήνα διδάσκουν και συμβουλεύουν τα παιδιά με φροντίδα. Αρχικά λοιπόν και η παραμάνα και η μητέρα και ο παιδαγωγός και ο ίδιος ο πατέρας φροντίζουν (για το) πώς θα γίνει πολύ καλό το παιδί διδάσκοντάς του ότι αυτό είναι δίκαιο και το άλλο άδικο και αυτό ωραίο και το άλλο άσχημο. Αργότερα, όταν τα παιδιά φτάσουν στην κατάλληλη ηλικία, οι γονείς τα στέλνουν στα σπίτια των δασκάλων, όπου οι δάσκαλοι της γραφής και της ανάγνωσης φροντίζουν να μάθουν (τα παιδιά) να γράφουν και να καταλαβαίνουν τα γραπτά κείμενα, και οι κιθαριστές με το να παίζουν λύρα (ή αυλό) προσπαθούν να κάνουν τους μαθητές πιο ήρεμους και εξοικειώνουν τις ψυχές τους με τον ρυθμό και την αρμονία. Επίσης, τα παιδιά συχνάζουν στα γυμναστήρια και στις παλαίστρες, όπου οι δάσκαλοι της γυμναστικής κάνουν πιο δυνατά τα σώματά τους (= των παιδιών), για να μην αναγκάζονται να δειλιάζουν εξαιτίας της κακής σωματικής κατάστασής τους.

Κείμενο και Μετάφραση:

Ἐν Ἀθήναις τοὺς παῖδας μετ’ ἐπιμελείας

Στην Αθήνα τα παιδιά με φροντίδα

διδάσκουσι καὶ νουθετοῦσι. διδάσκουν και συμβουλεύουν.

Πρῶτον μὲν καὶ τροφὸς καὶ μήτηρ

Πρώτα απ' όλους και η παραμάνα και η μητέρα

καὶ παιδαγωγὸς καὶ αὐτὸς ὁ πατὴρ ἐπιμελοῦνται.

και ο παιδαγωγός και ο ίδιος ο πατέρας φροντίζουν

ὅπως βέλτιστος γενήσεται ὁ παῖς,

πώς θα γίνει το παιδί πάρα πολύ καλό

διδάσκοντες ὅτι τὸ μὲν δίκαιόν,

διδάσκοντας ότι το ένα είναι δίκαιο,

τὸ δὲ ἄδικον καὶ τόδε μὲν καλόν, τόδε δὲ αἰσχρόν ἐστι.

το άλλο άδικο, αυτό ωραίο, το άλλο άσχημο.

Εἶτα δέ, ἐπειδὰν οἱ παῖδες εἰς ἡλικίαν ἔλθωσιν,

Έπειτα, τα παιδιά όταν φτάσουν στην κατάλληλη ηλικία

οἱ γονεῖς εἰς (οἴκους) διδασκάλων πέμπουσιν

οι γονείς τα στέλνουν στα σπίτια των δασκάλων,

ἔνθα οἱ μὲν γραμματισταὶ ἐπιμελοῦνται

όπου οι δάσκαλοι της γραφής και της ανάγνωσης φροντίζουν

ὅπως γράμματα μάθωσιν καὶ τὰ γεγραμμένα ἐννοῶσι,

να μάθουν γράμματα και να καταλαβαίνουν όσα είναι γραμμένα,

οἱ δὲ κιθαρισταὶ τῷ κιθαρίζειν ἡμερωτέρους αὐτοὺς ποιεῖν πειρῶνται

ενώ οι κιθαριστές με το να παίζουν λύρα προσπαθούν να τα κάνουν πιο ήμερα

καὶ τὰς τῶν παίδων ψυχὰς πρὸς τὸν ῥυθμὸν καὶ τὴν ἁρμονίαν οἰκειοῦσι.

και εξοικειώνουν την ψυχή τους με το ρυθμό και την αρμονία.

Ἔτι οἱ παῖδες ἐν γυμνασίοις καὶ παλαίστραις φοιτῶσιν,

Επιπλέον, τα παιδιά συχνάζουν στα γυμναστήρια και στις παλαίστρες,

ἔνθα οἱ παιδοτρίβαι βελτίω τὰ σώματα αὐτῶν ποιοῦσι,

όπου οι δάσκαλοι της γυμναστικής κάνουν τα σώματά τους πιο δυνατά,

ἵνα μὴ ἀναγκάζωνται ἀποδειλιᾶν

για να μην αναγκάζονται να δειλιάζουν

διὰ τὴν τῶν σωμάτων πονηρίαν.

εξαιτίας της κακής σωματικής κατάστασης.

Νόημα:

Το απόσπασμα περιγράφει την αγωγή και την εκπαίδευση των μικρών μαθητών στην Αθήνα της κλασικής εποχής. Ο συγγραφέας απαριθμεί τις ειδικότητες δασκάλων που αναλαμβάνουν να εκπαιδεύσουν τα παιδιά και υπογραμμίζει ποιος στόχος επιδιώκεται με τη διδασκαλία κάθε μαθήματος. Ιδιαίτερη εντύπωση προκαλεί το ότι κύριος στόχος της εκπαίδευσης των παιδιών δεν είναι τόσο η απόκτηση γνώσεων, όσο η διαμόρφωση ηθικού χαρακτήρα. Ένα άλλο ενδιαφέρον σημείο είναι η ισόρροπη φροντίδα για την ανάπτυξη του πνεύματος και του σώματος.

Γραμματική Φθόγγοι και γράμματα

Φωνήεντα

Τα φωνήεντα της α.ε., όπως και αυτά της ν.ε., είναι επτά. Διακρίνονται σε τρεις κατηγορίες ανάλογα με τη διάρκεια της προφοράς τους. Έτσι έχουμε:

-φωνήεντα μακρά, το η και το ω, που η προφορά τους διαρκούσε περισσότερο, περίπου σαν να ήταν δύο φθόγγοι,

-φωνήεντα βραχέα, το ε και το ο, που η προφορά τους ήταν κοφτή και θεωρούμε σχηματικά ότι διαρκούσαν ένα «χρόνο»

-φωνήεντα δίχρονα, τα α, ι και υ, τα οποία ανάλογα με το φωνητικό περιβάλλον τους προφέρονταν άλλοτε μακρά και άλλοτε βραχέα.

Οι δίφθογγοι

Εκτός από τα φωνήεντα υπάρχουν και οι δίφθογγοι, που είναι συνολικά έντεκα:

-Οκτώ κύριες: αι, ει, οι, υι, αυ, ευ, ου, ηυ

-Τρεις καταχρηστικές: ᾳ, ῃ, ῳ

α) Γενικά οι δίφθογγοι είναι μακρόχρονες.

β) Οι δίφθογγοι αι και οι όταν βρίσκονται στο τέλος της λέξης θεωρούνται ως βραχύχρονες.

Άρα,

Βραχέα: ε, ο, αι, οι (αι, οι: στο τέλος κλιτής λέξης, εκτός από καταλήξεις της ευκτικής, τα επιρρήματα και τα επιφωνήματα.)

Μακρά: η, ω

αι, ει, οι, υι, αυ, ευ, ου, ηυ, ᾳ, ῃ, ῳ

Δίχρονα: α, ι, υ

Σύμφωνα

1) Τα σύμφωνα της α.ε. διαιρούνται:

α) σε 9 άφωνα· κ, γ, χ -π, β, φ, -τ, δ, θ,

β) σε 5 ημίφωνα· λ, ρ - μ, ν, σ(ς),

2) σε τρία ακόμα, τα ζ, ξ, ψ, που λέγονται διπλά, γιατί το καθένα από αυτά παριστάνει δύο φθόγγους.

Τα άφωνα υποδιαιρούνται:

α) στα ουρανικά κ, γ, χ, στα χειλικά π, β, φ και στα οδοντικά τ, δ, θ·

β) κατά το είδος της πνοής που συνοδεύει την εκφώνησή τους: στα ψιλόπνοα δηλ. λεπτά κατά την πνοή) κ, π, τ, στα δασύπνοα (δηλ. παχιά κατά την πνοή) χ, φ, θ και στα μέσα β, γ, δ.

Τα ημίφωνα υποδιαιρούνται στα υγρά λ, ρ, στα ένρινα μ, ν και στο συριστικό σ (ς).

[ Βιβλιογραφία:

Αρχαία Ελληνική Γλώσσα Α'' Γυμνασίου, ΙΕΠ, "Διόφαντος"

Γραμματική της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας, Μιχ. Χ. Οικονόμου]

Συντακτικό της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας, Α', Β', Γ' Γυμνασίου, Π. Μπίλια, ΙΕΠ, "Διόφαντος"

http://ebooks.edu.gr /

https://latistor.blogspot.com /

http://users.sch.gr / https://e-didaskalia.blogspot.gr ]

Ενότητα 1 (Όχι οι ενότητες 14-18)

Wed, 24 Sep 2025 22:57:14 +0300

Ενότητα 1

(Όχι οι ενότητες 14-18)

Α. Αποφθέγματα (ρητά):

-νοῦς ὑγιὴς ἐν σώματι ὑγιεῖ (η πνευματική υγεία συνδέεται με την σωματική

-εὖ ἀγωνίζεσθαι (το να αγωνίζεσαι όπως πρέπει)

-πὺξ λὰξ (με γροθιές και με κλωτσιές)

-κύκνειον ἄσμα (το τελευταίο έργο κάποιου δημιουργού)

-δημοσίᾳ δαπάνη (με έξοδα του κράτους)

-τὰ παιδία παίζει (τα παιδιά παίζουν)

-γνῶθι σαυτὸν (γνώριζε τον εαυτό σου)

-ἔπεα πτερόεντα (λόγια που πετούν)

-τὸ δὶς ἐξαμαρτεῖν οὐκ ἀνδρὸς σοφοῦ (το να κάνεις δυο φορές το ίδιο λάθος δε χαρακτηρίζει σοφό άνθρωπο)

-εὕρηκα! εὕρηκα! (βρήκα, βρήκα)

-εὖ ζῆν (ζωή με ηθικές και πνευματικές αξίες)

-μολὼν λαβὲ (έλα να τα πάρεις (τα όπλα)

-μὴ μου ἅπτου (μη μ’ αγγίζεις)

-καινὰ δαιμόνια (νέες ιδέες)

-στήλη ἅλατος (στήλη από αλάτι, ακίνητος)

-ἆρον ἆρον (πολύ βιαστικά)

-ἀπὸ μηχανῆς θεὸς (αυτό που γίνεται απρόσμενα και δίνει λύση)

-γόρδιος δεσμὸς (ο δεσμός στο Γόρδιο, κάθε πρόβλημα που λύνεται δύσκολα)

Πρόσθετα αρχαία ρητά (= αποφθέγματα /γνωμικά) που χρησιμοποιούνται και σήμερα:

"Μικρόν κακόν, μέγα ἀγαθόν."

(= Από ένα μικρό κακό μπορεί να έρθει ένα μεγάλο καλό.)

"μηδένα πρὸ τοῦ τέλους μακάριζε" (= Κανένα να μη θεωρείς ευτυχισμένο πριν από το τέλος του, δηλαδή, ακόμα και αν κάποιος ευτυχεί προσωρινά, ο θάνατός του θα δείξει αν είναι πραγματικά καλότυχος)

(Σόλων, 630-560 π.χ., Αρχαίος Αθηναίος νομοθέτης & φιλόσοφος)

"Βραχύς αἰών"

(= Η ζωή είναι σύντομη)

"Τὸ πεπρωμένον φυγεῖν ἀδύνατον"

(= Είναι αδύνατο να ξεφύγει κανείς από τη μοίρα του, δηλαδή πίστευαν ότι η μοίρα όλων είναι καθορισμένη και δεν μπορεί να αλλάξει.)

"Ἀνδρῶν ἐπιφανῶν πᾶσα γῆ τάφος"

(= Τάφος των επιφανών ανδρών είναι κάθε τόπος, δηλαδή δε σώζεται το όνομά τους μόνο σε επιγραφές στην πατρίδα τους, αλλά διατηρείται η ανάμνησή τους και στις ξένες χώρες, πιο πολύ στη μνήμη και στις καρδιές των ανθρώπων παρά στα γραπτά μνημεία και στους τάφους.) (Θουκυδίδης, 460-394 π.Χ., Αθηναίος ιστορικός)

"Ή ταν ή επί τας"

(= ή να επιστρέψεις νικητής με αυτήν, δηλαδή με την ασπίδα, ή νεκρός ή τραυματίας πάνω της) (Οι Σπαρτιάτισσες παραδίνοντας την ασπίδα στους πολεμιστές γιους τους.)

"Νόστιμον ἦμαρ"

(= Η ημέρα της επιστροφής) (Όμηρος, περ. 800-750 π.Χ., Ποιητής, Οδύσσεια α’ 9)

"Λάθε βιώσας"

(= να ζεις στην αφάνεια, δηλαδή να είσαι ταπεινός, να μην είσαι επιδεικτικός και ματαιόδοξος) (Επίκουρος, 341-270 π.Χ., Αρχαίος φιλόσοφος)

"Κακόν κακοῦ οὐ ἅπτεται"

(= Το κακό δεν αντιμετωπίζεται με το κακό.)

"ἑνὸς κακοῦ μύρια ἕπονται"

(= Το ένα κακό ακολουθούν πολλά/μυριάδες, δηλαδή οι συμφορές είναι αμέτρητες)

(Σοφοκλής, 496-406 π.Χ., Αρχαίος τραγικός)

“ἄνθρωπον ζητῶ" (Διογένης, 410-323 π.Χ., Κυνικός φιλόσοφος)

"Μηδέν ἂγαν"

(= Μην κάνεις τίποτα το υπερβολικό δηλαδή να ακολουθείς το μέτρο) (Λακεδαιμόνιος Χίλων)

"Δρυός πεσούσης πᾶς ἀνήρ ξυλεύεται"

(= Όταν πέσει η βελανιδιά, όλοι τρέχουν να μαζέψουν ξύλα.

-Μεταφορικά η φράση αυτή σημαίνει πως, όταν κάποιος ισχυρός χάσει τη δύναμή του, τότε όλοι προσπαθούν να επωφεληθούν, να κερδίσουν κάτι καλό από την εξασθένισή του.)

[ Βιβλιογραφία:

Αρχαία Ελληνική Γλώσσα Α'' Γυμνασίου, ΙΕΠ, "Διόφαντος"

Γραμματική της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας, Μιχ. Χ. Οικονόμου]

Συντακτικό της Αρχαίας Ελληνικής Γλώσσας, Α', Β', Γ' Γυμνασίου, Π. Μπίλια, ΙΕΠ, "Διόφαντος"

http://ebooks.edu.gr /

https://latistor.blogspot.com /

http://users.sch.gr /

https://e-didaskalia.blogspot.gr ]