Μάθημα : ΙΣΤΟΡΙΑ ΜΟΥΣΙΚΗΣ : Μεσαίωνας ('Β γυμνασίου)

Η αρχαία Ρωμαϊκή αυτοκρατορία ακολούθησε τα βήματα του αρχαίου ελληνικού πολιτισμού σε τέχνες και γράμματα. Έχοντας επεκταθεί σε όλα τα μήκη και πλάτη του τότε γνωστού κόσμου είχε υπηκόους από διαφορετικές εθνότητες και θρησκείες. Τότε έκαναν την εμφάνιση τους οι πρώτοι χριστιανοί οι οποίοι διώκονταν αρχικά. Η ίδια η αυτοκρατορία όμως άρχισε να αλλάζει χαρακτήρα. Το 313 μ χ κηρύσσεται το διάταγμα των Μεδιολάνων. Πλέον υπάρχει ανεξιθρησκεία και οι χριστιανοί δεν διώκονται πια. Το 330 μχ ο αυτοκράτορας Κων/νος μεταφέρει την πρωτεύουσα της αυτοκρατορίας στην Κωνσταντινούπολη (όπου τότε πήρε και αυτό το όνομα) και έτσι επίσημα η Ρωμαϊκή αυτοκρατορία μετονομάζεται σε Βυζαντινή. Μέσα στην τεράστια έκταση της οι πολυάριθμοι ανατολικοί και δυτικοί λαοί που άνηκαν σε αυτήν πέρασαν μια χιλιετία πολλών αναταραχών αλλα και εσωτερικών διαμαχών. Πόλεμοι μεταξύ των λαών που κατα τα άλλα ήταν βυζαντινοί υπήκοοι χάραξαν την πολυτάραχη χιλιετή ιστορία της αυτοκρατορίας αυτής (πχ. η κατάληψη της Κων/πολης απο τους Βενετούς). Τα σύνορα της άλλαξαν πολλές φορές και σιγά σιγά ήταν φανερό ότι οι διαφορές των λαών ήταν περισσότερες από όσα τους ένωναν. Το χριστιανικό σχίσμα έπαιξε και αυτό το δικό του ρόλο στην αποξένωση της δυτικής πλευράς από την ανατολική. Το 1071 οι σελτζούκοι Τούρκοι κάνουν μια δυναμική είσοδο στην περιοχή,αποδυναμώνοντας την ανατολική πλευρά του βυζαντίου ενώ η δυτική πλευρά παρακολουθούσε αμέτοχη. Τα σύνορα της αυτοκρατορίας από τεράστια και εξαπλωμένα και στις 3 ηπείρους (ευρώπη ασία αφρική) τώρα αποτελούνταν μόνο από την αν.θράκη και την Πόλη. Η δυτική Ευρώπη παρακολουθούσε την μικρή πιά Βυζαντινή αυτοκρατορία σε μια πτώση χωρίς επιστροφή με τελευταίο χτύπημα την Άλωση της Κων/πολης το 1453 η οποία σήμανε και το οριστικό τέλος της.

Οι τέχνες στο βυζάντιο

Οι χαρακτηριστικές καλλιτεχνικές μορφές της βυζαντινής τέχνης άρχισαν να αναπτύσσονται στη Ρωμαική Αυτοκράτορία από τον 4ο ως αποτέλεσμα της αλληλεπίδρασης αφενός της αρχαίας ελληνικής παράδοσης και αφετέρου της ανατολικής επίδρασης και θρησκευτικότητας. Η ίδρυση της Κωνσταντινούπολης συνδέθηκε με τη δημιουργία ενός μεγάλου νέου καλλιτεχνικού κέντρου για το ανατολικό μισό της αυτοκρατορίας και ειδικότερα ένα κέντρο με έντονα Χριστιανικά στοιχεία.Η βυζαντινή μουσική είναι η μουσική της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας που αποτελείται αποκλειστικά από ελληνικά κείμενα ως μελωδία.  Έλληνες και ξένοι ιστορικοί συμφωνούν ότι αυτές οι μελωδίες, οι εκκλησιαστικοί ήχοι και γενικά το όλο σύστημα της βυζαντινής μουσικής, συνδέεται στενά με το αρχαίο ελληνικό μουσικό σύστημα. Οι αρχές της χρονολογούνται από ορισμένους μελετητές στον 4ο αιώνα μ.Χ, λίγο μετά τη δημιουργία της νέας πρωτεύουσας Κων/πολης. 

Η βυζαντινή μουσική που διασώζεται είναι στο σύνολο της εκκλησιαστική, με εξαίρεση κάποιους αυτοκρατορικούς ύμνους, που και αυτοί έχουν θρησκευτικά στοιχεία. Το βυζαντινό άσμα ήταν μονωδικό, σε ελεύθερο ρυθμό, και προσπάθησε συχνά να απεικονίσει μελωδικά την έννοια των λέξεων.Ο στόχος της μουσικής αυτής ήταν η έμφαση στο λόγο. Η γλώσσα που χρησιμοποιήθηκε ήταν       ελληνική. Οι μελωδίες θεωρούνταν δοσμένες απο τους αγγέλους και έτσι παρατηρείται κάποιος συντηρητισμός ως προς τις συνθέσεις οι οποίες γίνονταν ανώνυμα καθώς ο συνθέτης ήταν απλά το “μέσο” μετάδοσης της αγγελικής μουσικής. 

Στην πρώιμη χριστιανική βυζαντινή μουσική οι συνθέσεις ήταν επηρεασμένες τόσο από την αρχαία ελληνική μουσική παράδοση όσο και απο τους ύμνους της εβραϊκής Συναγωγής. Η γνώση μας για την παλαιότερη περίοδο προέρχεται από τα "Τυπικά" (διατάξεις εκκλησιαστικών μυστηρίων και τελετών), τα έργα των εκκλησιαστικών Πατέρων και τις μεσαιωνικές διηγήσεις. Όσο η βυζαντινή αυτοκρατορία άκμαζε οι μοναχοί της επικράτειας της,συνέθεταν ύμνους και δημιουργούσαν ένα σύστημα σημειογραφίας και θεωρίας της βυζαντινής μουσικής, με ρίζες στον αρχαίο Έλληνα Πυθαγόρα. Ανάμεσα τους ο Ρωμανός ο Μελωδός, Ιωάννης Δαμασκηνός, Ανδρέας Κρήτης και Θεόδωρος Στουδίτης. Χάρη σε εκείνους εμφανίζεται μια νέα μορφή μετρικού κηρύγματος , το Κοντάκιον ,και ο Κανόνας που είναι ένας σύνθετος ύμνος, που περιλαμβάνει εννέα ωδές. Όσο η βυζαντινή περίοδος όδευε προς το τέλος της, μουσικά αναζητούνταν η επιμέλεια και η διασκευή των συνθέσεων της προηγούμενης φάσης. Έγινε σημαντική προσπάθεια απλοποίησης της βυζαντινής σημειογραφίας όπου μέχρι τότε ήταν χαώδης και μόνο πάρα πολύ έμπειροι ψάλτες θα μπορούσαν να την ερμηνεύσουν σωστά.

Καθώς τα εδάφη της ανατολικής πλευράς του βυζαντίου πέρασαν σιγά σιγά στην Οθωμανική αυτοκρατορία έκανε την εμφάνιση της και η Οθωμανική μουσική. Επηρεάστηκε άμεσα από την Βυζαντινή κυρίως κατα το 15ο αιώνα καθώς οι πρώην βυζαντινοί υπήκοοι αφομοιώθηκαν με τους Οθωμανούς.

Στα χρόνια του Μεσαίωνα (6ος-13ος αιώνας μΧ) δεν υπήρχαν τα έθνη όπως τα ξέρουμε. Η δοιήκηση των περιοχών γίνονταν απο τα φέουδα τα οποία ήταν μικρά βασίλεια στο μέγεθος μιας μικρής πόλης. Η κύρια εξουσία όμως εξασκούνταν απο την εκκλησία. Το ίδιο συνέβαινε και με τη γνώση καθώς τότε για να μορφωθεί κάποιος έπρεπε να αφιερώσει τη ζωή του στην εκκλησία.Η ζωή ήταν δύσκολη και αυστηρή για όποιον βάδιζε μακρυά απο τις εντολές των αρχηγών κληρικών. Οποιαδήποτε καινοτομία θα μπορούσε να θεωρηθεί ιεροσυλία και όποιος την υποστήριζε κινδύνευε με αφορισμό ακόμη και θάνατο.

Η μουσική που συναντάμε στον μεσαίωνα στους διάφορους λαούς της Ευρώπης είναι είτε λαική είτε εκκλήσιαστική.

Στην περίπτωση της λαικής μουσικής η μετάδοση γινονταν προφορικά. Χρησιμοποιούνταν όργανα και μελωδίες κατάλυπα της προηγούμενης ειδωλολατρικής κουλτούρας κάτι που δεν άρεσε ιδιαίτερα στην εκκλήσία.

Η εκκλησιαστική μουσική της εποχής ήταν αποκλειστικά φωνητική και εξυπηρετούσε τις ανάγκες των διάφορων τελετών πχ. τυπικο θείας λειτουργίας, όπως ακριβώς και η βυζαντινή μουσική. Οι θρησκευτικοί ψαλμοί της εποχής αυτής ονομάστηκαν γρηγοριανά μέλη.

Η μουσική της εποχής ήταν αποκλειστικά μονοφωνική: μια μελωδία για έναν η περισσότερους τραγουδιστές. Με τα πειράματα των συνθετών-μοναχών δημιουργήθηκαν οι πρώτοι μουσικοι κανόνες σύνθεσης. Ακόμα δεν υπήρχαν συγχορδίες όπως τις γνωρίζουμε αργότερα.

Έγινε μία προσπάθεια δημιουργίας πολυφωνικών (δύο η περισσότερες μελωδιες που συνυπάρχουν) έργων πάντα απο την εκκλησία και πάντα για φωνές. Οι μοναχοί έφτιαξάν έτσι το πρώτο ίσως εγχειρίδιο με κανόνες σύνθεσης εκείνης της μουσικής που το ονόμασαν Όργκανουμ.

Σιγά σιγά δημιουργείται η ανάγκη η μουσική να καταγράφεται και έτσι να μένει ατόφια και όχι να παραλλάσσεται απο στόμα σε στόμα.

Επιπλέον πληροφορίες:

τί είναι το γρηγοριανό μέλος (english)

Απο πού πείραν τα ονόματα τους οι νότες;

σελιδες στο βιβλίο:59-62

Οι περιπλανώμενοι μουσικοί έπαιξαν σημαντικό ρόλο την εποχή του Μεσαίωνα. Μιλάμε για μια εποχή οπου το τυπογραφείο δεν είχε ακόμη εφευρεθεί και η διάδωση της μουσικής ελέγχονταν από την εκκλησία. Οι άνθρωποι αυτοί ταξίδευαν από μέρος σε μέρος μαθαίνοντας όργανα και σκοπούς απο στόμα σε στόμα όπως στην παραδοσιακή μουσική. Οι περισσότεροι ήταν λαϊκής καταγωγής και έπαιζαν σε ταβέρνες και εποχικά πανηγύρια. Η εκκλησία δεν ήταν ιδιαίτερα χαρούμενη με αυτού του είδους τη μουσική καθώς την εποχή εκείνη οι μελωδίες και οι σκοποί της προέρχονταν απο τις προ χριστιανικές παραδόσεις που ήταν ειδωλολατρικές.

Σταδιακά εμφανίστηκαν και μουσικοί που είχαν μουσική εκπαίδευση και αριστοκρατική καταγωγή. Έπαιζαν μουσική σε αριστοκρατικές αυλές και τα κομμάτια τους μιλούσαν για τον έρωτα , εξιστορούσαν ανδραγαθήματα διαφόρων ηρώων κτλ. Οι συγκεκριμένοι μουσικοί ονομάζονταν τροβαδούροι. Πολλοί απ΄ αυτούς είχαν συμμετέχει και στις σταυροφορίες. Αποτέλεσμα να επηρρεαστούν και απο την μουσική της ανατολής.

Αυτό παρουσιάζει αρκετό ενδιαφέρον καθώς βλέπουμε να χρησιμοποιούνται όργανα που στο μυαλό μας τα έχουμε σαν ανατολίτικα στη μουσική των τροβαδούρων η οποία θεωρείται δυτική. Αυτό ισχύει όχι μόνο στα όργανα αλλα και στους ρυθμούς και τις μελωδίες που συναντάμε. Απο τους σημαντικότερους τροβαδουρους της εποχής αξίζει να αναφερθεί ο Άνταμ ντε Λα Χαλ αλλα και ο γάλλος αυτοκράτορας Ριχάρδος ο Λεοντόκαρδος.

 Σιγά σιγά ξεκίνησαν να παρουσιάζονται συνθέσεις καθαρά οργανικές. 

Backround music!!! 

Μεσαιωνική μουσική playlist για ακροαση ενω κανουμε κατι αλλο!!! :)

Απο πού πείραν τα ονόματα τους οι νότες;

Τα όργανα της εποχής!!!!

Ένα ασυνήθηστο "Βιολί" 

Μία λίστα απο φωτογραφίες και ηχητικά αποσπάσματα απο τα όργανα της εποχής

Σελίδες στο βιβλίο : 65-66